अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६४१
नागबन्धाः १, श्वपाकाः, वागुरिकाश्च ।
राजानो दण्डनेतारो व्यावहारिकाश्च अर्थत आसंवरिकाः । असंवरे भवत्वात्
तत्रस्थतया असंवर एषामस्तीति आसंवरिका वा । उरभ्रान् घ्नन्तीति औरभ्रिकाः ।
एवमन्येऽपि योज्याः ।
युक्तस्तावत् संवरस्य सर्वसत्त्वेभ्यो लाभः, सर्वसत्त्वहिताध्याशयेन ग्रहणात् ;
औरभ्रिकादीनां तु मातापितृपुत्रदारादिष्वविपन्नाशयानां जीवितहेतोरप्यहन्तुकामानां
कथमसंवरः सर्वसत्त्वेभ्यो युज्यते ? मात्रादीनपि हि त उरभ्रीभूतान् हन्युः ।
न हि तावत्ते एव२ त२ इति विद्वांसो हन्युः । आर्यीभूतानां च पुनः पशू-
भवितुं नास्त्यवकाश इति तेभ्यः कथं स्यात् !
यदि वानागतात्मभावापेक्षया वर्त्तमानादसंवृतः स्याद्, उरभ्रादीनपि ते
पुत्रीभूतान् सर्वथा न हन्युरिति न स्यात् तेभ्योऽसंवरः ।
कथं हि नाम जिघांसतामेव तेभ्यो न स्यादसंवरः ?
एतन्मात्रादिषु समानम् । कथं हि नामाजिघांसतामेव तेभ्यः स्यादसंवर
इति ? यश्चौरभ्रिको जन्मनाप्यादत्ते स्वदारपरितुष्टो मूकश्च, कथमस्य पूर्वाङ्गेभ्यो
नागबन्धा हस्तिपकाः । वागुरिका इति । पम्पा नाम प्राणिजातिर्वा-
गुराख्या, तां घ्नन्तीति वागुरिकाः ।
अर्थत आसंवरिका इति । राजानश्चाधिकरणस्थाश्च दण्डनेतृत्वादविहापठिता
अपि आसंवरिका एव द्रष्टव्याः । एवमन्येऽपि योज्या इति । कुक्कुटान्
घ्नन्तीति कौक्कुटिका इत्येवमादीनि ।
युक्तस्तावदिति विस्तरेणोक्त्वा यावत् कथमसंवरः सर्वसत्त्वेभ्यो युज्यत इति
प्रश्निते वैभाषिकः परिहारमाह—मात्रादीनपि हीति विस्तरः । आचार्य आह—न
हि तावत् त एव त इति । ते मात्रादय इति जानाना हन्युरित्यघात्येभ्यस्तेभ्योऽ-
संवरः कथं युज्यते । किञ्च—आर्यीभूतानां पुनः पशूभवितुं नास्त्यवकाशः । तेषा-
मुरभ्राद्युपपत्त्यसम्भवाद् । तेभ्यः कथमसंवरः स्यात् । यदि वा अनागतात्मभावा-
पेक्षया उरभ्रादयो भविष्यन्तीति वर्तमानान्मात्रादेरसंवरः स्यात् । उरभ्रानपि ते
औरभ्रिकाः पुत्रीभूताननागते जन्मनि सर्वथा न हन्युरिति न स्यात्तेभ्योऽसंवरः ।
वैभाषिक आह—कथं हि नाम जिघांसतामिति विस्तरः । आचार्य आह—
एतन्मात्रादिषु समानमिति विस्तरः । कथं हि नामाजिघांसतां पुत्रादिभूताना-
मौरभ्रिकादीनां तेभ्यो मात्रादिभ्यः स्यादासंवर इति ।
१. नागबन्धकाः—का० ।
२-२. त एव—का० ।