अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४७ .
सूत्रप्रमाणका वयम् , न शास्त्रप्रमाणकाः ।
उक्तं हि भगवता— ( ) इति ।
न वा एष महाभूमिकार्थः—सर्वत्र चित्ते दश महाभूमिकाः सम्भवन्तीति ।
कस्तर्हि महाभूमिकार्थः ?
तिस्रो भूमयः—सवितर्का सविचारा भूमिः, अवितर्का विचारमात्रा, अवि-
तर्काऽविचारा भूमिः । पुनस्तिस्रः—कुशला भूमिः, अकुशला, अव्याकृता भूमिः ।
पुनस्तिस्रः—शैक्षी भूमिः, अशैक्षी, नैवशैक्षीनाशैक्षी भूमिः । तद्य एतस्यां
सर्वस्यां भूमौ भवन्ति ते महाभूमिकाः, ये कुशलायामेव भूमौ ते कुशलमहा-
भूमिकाः, ये क्लिष्टायामेव ते क्लेशमहाभूमिकाः ।
ते पुनर्यथासम्भवं पर्यायेण, न तु सर्वे युगपदित्यपरे ।
तिस्रो भूमय इति । सवितर्का सविचारा कामधातुः प्रथमं च ध्यानम् ।
अवितर्का विचारमात्रा ध्यानान्तरम् । अवितर्का अविचारा द्वितीयाद्ध्यानात्
प्रभृति यावद्भवाग्रम् । कुशला भूमिः कुशला धर्माः । एवमकुशला अव्याकृताः ।
शैक्षी भूमिः शैक्षस्यानास्रवा धर्माः । अशैक्षी अशैक्षस्यानास्रवा धर्माः । नैव-
शैक्षीनाशैक्षी भूमिः सास्रवा धर्माः । असंस्कृता इह नोच्यन्ते, चेत्तसम्बन्धात् ।
तद्य एतस्यामिति विस्तरः । तदिति वाक्योपन्यासे । य इति ये चैतसिकाः ।
एतस्यां सर्वस्यां भूमाविति । सवितर्कसविचारायां भूमौ, यावन्नैवशैक्षीनाशैक्ष्यां
भूमौ । ते महाभूमिकाः। वेदनाचेतनादयो यथोक्ताः । ये कुशलायामेव भूमौ ते
कुशलमहाभूमिकाः । श्रद्धादयः । ये क्लिष्टायामेव ते क्लेशमहाभूमिकाः । अविद्यादयो
यथोक्ता एव ।
ते पुनर्यथासम्भवमिति विस्तरः । ते पुनर्महाभूमिकादयो ये यस्यां सम्भवन्ति
ते तस्यां पर्यायेण । न तु सर्वे युगपदित्यपरे । तद्यथा वेदना सर्वासु भूमिषु
भवन्त्यपि न युगपत् संज्ञाचेतनास्पर्शमनस्कारादिभिर्भवति, तथा स्पर्शो
वेदनादिभिः । यथा कुशलायां वितर्कादय इत्येवमादिकम् ।
अपरे पुनरेवं व्याचक्षते—यथा पञ्चस्कन्धके लिखितं तथेदं ग्रहीतव्यमिति ।
तद्यथा--“छन्दः कतमः, अभिप्रेतवस्तुन्यभिलाषः, अनभिप्रेते नास्ति छन्द
इत्यभिप्रायः । अधिमोक्षः कतमः ? निश्चिते वस्तुनि तथैवावधारणम् । १स्मृतिः
कतमा ? संस्तुते वस्तुन्यसम्प्रमोषश्चेतसोऽभिलपनता । समाधिः कतमः ?
१. का० पुस्तके नास्ति ।

अकुशलमहाभूमिकास्तु पाठप्रसङ्गेनासंहिताः १ इदानीम् । पूर्वं न
पठ्यन्ते स्म ।
यदि तर्हि स्पर्शादुत्तरकालं वेदना, सूत्रं परिहार्यम्—"चक्षुः प्रतीत्य
रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानं त्रयाणां सन्निपातः स्पर्शः सहजाता वेदना संज्ञा
चेतना" ( ) इति ।
सहजाता इत्युच्यन्ते, न स्पर्शसहजाता इति किमत्र परिहार्यम् ! सम-
नन्तरेऽपि चायं सहशब्दो दृष्टः, तद्यथा—"मैत्रीसहगतं स्मृतिसम्बोध्याङ्गं भाव-
यति" ( ) इत्यज्ञापकमेतत् ।
यत्तर्हि सूत्र उक्तम्—"या च वेदना या च संज्ञा या च चेतना यच्च
विज्ञानं संसृष्टा इमे धर्मा नासंसृष्टाः" इत्यतो नास्ति वेदनाभिरसंसृष्टं विज्ञानम् ?
सम्प्रधार्य तावदेतत्—एक एष संसृष्टार्थः ? तत्र हि सूत्र एवमुक्तम्—
"यद्वेदयते तच्चेतयते, यच्चेतयते तत्सम्प्रजानीते, यत्सम्प्रजानीते तद्विजानाति"
उपपरीक्ष्ये वस्तुनि चित्तस्यैकाग्रता । प्रज्ञा कतमा ? तत्रैव प्रविचयः, योगा-
योगविहितोऽन्यथा च"—इत्येवमादिः पञ्चस्कन्धकग्रन्थो द्रष्टव्यः । तत्र ह्युक्तम्—
"पञ्च सर्वत्रगा वेदनासंज्ञास्पर्शमनस्कारचेतनाः । पञ्च प्रतिनियतविषयाश्छन्दा-
धिमोक्षस्मृतिसमाधिप्रज्ञाः २" इत्येवमादि । अकुशलमहाभूमिकास्तु पाठप्रसङ्गेना-
संहिता इति । सूत्रादिषु पाठात् । कुशलमकुशलमव्याकृतमित्येवं पाठप्रसङ्गेना-
संहिताः, अध्यारोपिताः पश्चादित्यर्थः । पूर्वं न पठ्यन्ते स्म । प्रकरणपादे महा-
भूमिकाः, कुशलमहाभूमिकाः, क्लेशमहाभूमिकाः, परीत्तक्लेशमहाभूमिका-
श्चेति चतुर्विधाः पठ्यन्ते ।
सहजाता इत्युच्यन्ते, न स्पर्शसहजाता इति । अविशेषत्वादेते वेदनादयः
परस्परसहजाताः । न तु स्पर्शनेत्यर्थपरिग्रहेण परिहर्तव्यं सूत्रमित्यर्थः । मैत्री-
सहगतमिति । अयं सहशब्दो नावश्यं युगपद्भावे, समनन्तरेऽपि दृष्टः । न हि
मैत्र्याः स्मृतिसम्बोध्याङ्गस्य च समवधानमस्ति; मैत्र्या एकान्तसास्रवत्वात् ।
स्मृतिसम्बोध्याङ्गस्य चैकान्तानास्रवत्वात् । तस्मादज्ञापकमेतत् ।
संसृष्टा इति । सहोत्पन्ना इत्यभिप्रायः ।
तत्र हि सूत्र इति । यत्रैवोक्तम् । या वेदना या चेतना या च संज्ञेति
१. ०नासङ्गिताः—का० । २. ०विषयाया०—मुद्रितः पाठः ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४७२.
इति । तन्न विज्ञायते—किं तावदयमेषामालम्बननियम उक्तः, उताहो
क्षणनियम इति !
आयुरूष्मणोः सहभाव्ये¹ संसृष्टवचनात् सिद्धः क्षणनियमः । यच्चापि
सूत्र उक्तम्—"त्रयाणां सन्निपातः स्पर्शः" इति, तत् कथं विज्ञानं चास्ति, न
च त्रयाणां सन्निपातो न च स्पर्श इति । तस्मादवश्यं सर्वत्र विज्ञाने स्पर्शः,
स्पर्शसहजा च वेदनेष्टव्या । अलमतिप्रसङ्गिन्या कथया । प्रकृतमेवानुक्रम्यताम् ॥
उक्ता समासेन चैतसिकी वेदना ॥
पुनश्चाष्टादशविधा सा मनोपविचारतः । ३२ ॥
सैव चैतसिकी वेदना पुनरष्टादश मनोपविचारव्यवस्थानादष्टादशधा
भिद्यते ।
पुनः सन्धिकरणं चात्र द्रष्टव्यम् ।
विस्तरेण । तत्र सूत्र इत्यर्थः । तन्न विज्ञायत इति विस्तरः । किं तावदयमेषां
वेदनादीनामालम्बननियमः । आलम्बने नियमः—यदेवालम्बनं वेदयते, तदेव
चेतयते यावद्विज्ञानं विजानातीति । उताहो क्षणनियमः—यस्मिन्नेव क्षणे वेदयते
तस्मिन्नेव यावद् विजानातीति । वयं ब्रूमः—आलम्बननियमोऽयमिति ।
तस्मान्न सूत्रविरोध इत्यभिप्रायः ।
आचार्य आह—तत्रैव सूत्रे आयुरूष्मणोः सहभाव्ये संसृष्टवचनात् सिद्धः
क्षणनियम इति । आयुरूष्मा च संसृष्टौ, इमौ धर्मौ न विसंसृष्टावित्यायुरू-
ष्मणोः सहोत्पन्नतोक्ता भवति; तयोर्नालम्बनत्वात् । तदेवं साधितं भवति—
अवश्यं सहोत्पन्नानि वेदनासंज्ञाचेतनावज्ञानानि; तत्र सूत्रे संसृष्टवचने-
नोक्तत्वात्, आयुरूष्मवदिति । तत् कथमिति विस्तरः । तत् कथं विज्ञानं
चास्ति । न च त्रयाणामिन्द्रियविषयविज्ञानानां सन्निपातः । तस्मादवश्यं विज्ञाना-
स्तित्वे सन्निपातोऽभ्युपगन्तव्यः । सन्निपातश्च ते स्पर्श इति । तेनेदं ते विरुध्यते
न सर्वविज्ञानं स्पर्श इति । सन्निपातो वा न स्पर्श इति ।
पुनः सन्धिकरणं चात्र द्रष्टव्यमिति । “पूर्वत्रासिद्धम्” (पा० सू० ८.२.१)
इति सकारलोपस्यासिद्धत्वाद् गुणो न प्राप्नोति ? परिहारस्तु, ईषदर्थेऽयं नञ्
द्रष्टव्यः; ईषत् सिद्धमसिद्धमित्यतः सिद्धत्वात् सकारलोपस्य गुणो भवति, 'सैष
दाशरथी रामः' इति यथा ।
१. साहभाव्ये—का० ।

४८० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कोश-
अष्टादश मनोपविचाराः कतमे ? षट् सौमनस्योपविचाराः, षट् दौर्म-
नस्योपविचाराः, षडुपेक्षोपविचाराः ।
कथमेषां व्यवस्थानम् ? यदि स्वभावतः, त्रयो भविष्यन्ति—सौमनस्य-
दौर्मनस्योपेक्षाविचाराः । अथ सम्प्रयोगतः, एको भविष्यति; सर्वेषां मनःसम्प्र-
युक्तत्वात् । अथालम्बनत-, षड् भविष्यन्ति; रूपादिषड्विषयालम्बनत्वात् ?
त्रिभिरपि स्थापना ।
तेषां पञ्चदश रूपाद्युपविचारा असम्भिन्नालम्बनाः; प्रतिनियतरूपाद्यालम्ब-
नत्वात् । त्रयो धर्मोपविचारा उभयथा ।
मनोपविचारा इति कोऽर्थ ? मनः किल प्रतीत्यैते सौमनस्यादयो विषया-
नुपविचरन्तीति । विषयेषु वा मन उपविचारयन्तीत्यपरे । वेदनावशेन मनसो
विषयेषु पुनः पुनर्विचारणात् १ ।
षट् सौमनस्योपविचारा इति विस्तरः । चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा सोमनस्यस्था-
नीयानि रूपाण्युपविचरति, श्रोत्रेण शब्दान् श्रुत्वा सौमनस्यस्थानीयान् शब्दा-
नुपविचरति, एवं यावन्मनसा धर्मान् विज्ञाय सौमनस्यस्थानीयान् धर्मान्
उपविचरति । एवं चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा दौर्मनस्यस्थानीयान्युपेक्षास्थानीयानि
चेति विस्तरेण योज्यम् । त्रयो भविष्यन्तीति । सौमनस्यदौर्मनस्योपेक्षास्वभाव-
त्रैविध्यात् । एक इति । मनोविज्ञानमात्रसम्प्रयोगात् । षडिति । रूपादिविषय-
षट्कभेदात् । त्रिभिरपि स्थापनेति । यद्वेदनाद्रव्यं मनोविज्ञानमात्रसम्प्रयुक्तमेकम्,
तत् सौमनस्यादिस्वभावत्रयभेदात् त्रिधा भिद्यते, तत् पुनः प्रत्येकं विषयषट्क-
भेदात् षोढा भिद्यते इत्यष्टादश भवन्ति । स्वभावव्यवस्थापनायाम सत्यां
मनोपविचारा इत्येव न स्याद्, अष्टादशव्यतिरिक्ताश्च स्युः । रूपादिविषयषट्का-
लम्बनव्यवस्थापनायाम सत्यां प्रत्येकं सौमनस्यादिषोढाभेदेनाष्टादश मनो-
पविचारा इति न स्यात् ; तस्मात् त्रिभिरपि व्यवस्थापनेति सिद्धम् ।
असम्भिन्नालम्बना इति । असमिश्रालम्बनाः । त्रयो धर्मोपविचारा उभय-
थेति । ये रूपादिविषयपञ्चकरूपव्यतिरिक्तधर्मालम्बनास्ते धर्मोपविचारा असम्भिन्ना-
लम्बनाः । ये तु रूपादीनां षण्णां विषयाणां द्वौ त्रीन् यावत् षडपि विषयाना-
लम्बन्ते ते सम्भिन्नालम्बनाः ।
मनः किलेति । किलशब्दः परमतद्योतकः । मनः किल प्रतीत्याश्रित्य विषया-
नुपविचरन्ति आलम्बन्त इत्यर्थः । उपविचारयन्तीति प्रवर्त्तयन्ति । कथम् ? इत्याह-
वेदनावशेन मनसो विषयेषु पुनः पुनर्विचारणादिति । पुनःपुनरित्युपशब्दस्यार्थः ।
१. ०विचरणात्—का० ।

: निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४८१
१. कस्मात् कायिकी वेदना न मनोपविचारः । नैव ह्यसौ मन एवाश्रिता,
नाप्युपविचारिका, अविकल्पकत्वादित्ययोगः ?
२. तृतीयध्यानसुखस्य कस्मान्मनोपविचारेष्वग्रहणम् । आदितः किल
कामधातौ मनोभूमिकसुखेन्द्रियाभावात् तत्प्रतिद्वन्द्वेन दुःखोपविचाराभावाच्चेति ?
३. यदि मनोभूमिका एवैते, यत्तर्हि सूत्र उक्तम्—"चक्षुषा रूपाणि
दृष्ट्वा सौमनस्यस्थानीयानि रूपाण्युपविचरन्तीत्येवमादिः, कथम् ?
पञ्चविज्ञानकायाभिनिर्हृतत्वमभिसन्धायैतदुक्तम्—"मनोभूमिकास्त्वेते १ ।
तद्यथा—अशुभा चक्षुर्विज्ञानाभिनिर्हृता च मनोभूमिका च" इति । अपि तु
“दृष्ट्वा यावत् स्पृष्ट्वा" इति वचनात् अचोद्यमेतत् । योऽप्यदृष्ट्वा २ यावदस्पृष्टोप-
विचरति ३ तेऽपि मनोपविचाराः । इतरथा हि कामधातौ रूपधात्वालम्बना
नाप्युपविचारिकेति । असन्तीरिकेत्यर्थः । अयोग इत्यसम्भवः ।
यदि मन एवाश्रिता वेदना मनोपविचारः, तृतीये ध्याने यत् सुखं तन्मन
एवाश्रितम्, न चक्षुरिन्द्रियाद्याश्रितमिति तस्य कस्मान्मनोपविचारेष्वग्रहणम् ।
आदितः किलेति विस्तरः । आदावादितः । किलेति परमते । कामधातौ मनो-
भूमिकं सुखं नास्ति, तस्मान्न तन्मनोपविचारः । अतः पश्चादपि तृतीये ध्याने
सुखेन्द्रियस्य मनआश्रितत्वेऽपि मनोपविचारेष्वग्रहणम् । यथा चास्योपविचार-
प्रतिद्वन्द्वेन दौर्मनस्योपविचारः, नैवं सुखोपविचारस्य प्रतिद्वन्द्वेन दुःखोपविचारो-
ऽस्ति; मनोविज्ञानाश्रित्वाद् दुःखस्य । अतः सर्वत्र तत् सुखं न मनोपविचार इति ।
सौमनस्यस्थानीयानीति । सौमनस्यजनकानि । पञ्चेति विस्तरः। पञ्चभिर्विज्ञान-
कायैरभिनिर्हृतत्वमुत्पादितत्वमभिसन्धाय चेतसिकृत्वा एतदुक्तं चक्षुषा रूपाणीति
विस्तरेण । मनोभूमिकास्त्वेते, तद् यथा—अशुभा चक्षुर्विज्ञानाभिनिर्हृता च,
विलीनकादिदर्शनात् । मनोभूमिका च । समाहितत्वात् । अपि त्विति । चक्षुषा
रूपाणि दृष्ट्वा यावत् कायेन स्प्रष्टव्यानि स्पृष्ट्वेति वचनादचोद्यमेतत् । यदि
चक्षुषा रूपाणि पश्यन् सौमनस्यस्थानीयानि रूपाण्युपविचरतीत्युक्तं स्यात्,
यावत् कायेन स्प्रष्टव्यानि स्पृशन्निति स्याच्चोद्यम् । न त्वेवमुक्तमित्यचोद्यमेवे-
तत् । योऽप्यदृष्ट्वेति विस्तरः । योऽपि श्रुत्वा परतो मनसोपविचरत्यालम्बते,
तेऽपि तस्य मनोपविचाराः । इतरथा हीति विस्तरः । रूपधात्वालम्बना रूपाद्युप-
१. ०का होते—का० । २. येऽप्य०—का० ।
३. ०विचरन्ति—का० ।

४८२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
रूपाद्युपविचारा न स्युः, कामधात्वालम्बनाश्च रूपधातौ गन्धरसस्प्रष्टव्योपविचाराः ।
यथा तु व्यक्ततरं तथोक्तम्—योऽपि रूपाणि दृष्ट्वा शब्दानुपविचरति सोऽपि
मनोपविचारः । यथा त्वनाकुलं तथोक्तमिन्द्रियार्थव्यवच्छेदतः¹ ।
किमस्ति रूपं यत् सौमनस्यस्थानीयमेव स्यात् यावदुपेक्षास्थानीयमेव ?
अस्ति सन्तानं नियम्य², न त्वालम्बनम् ॥ ३२ ॥
अथैषां मनोपविचाराणां कति कामप्रतिसंयुक्ताः, तेषां च कति किमा-
लम्बनाः, एवं यावदारूप्यप्रतिसंयुक्ताः वक्तव्याः ? आह—
कामे स्वालम्बनाः सर्वे
कामधातौ सर्वेऽष्टादश सन्ति, स एव³ च तेषां सर्वेषामालम्बनम् ।
तेषामेव—
विचारा न स्युः । कामधातूपपन्नेन रूपावचराणां रूपादीनामप्रत्यक्षीकृतत्वात् ।
कामधात्वालम्बनाश्च गन्धरसस्प्रष्टव्योपविचारा रूपधातूपपन्नस्य न स्युः; तस्य
गन्धादीनामविषयत्वात् । यथा तु व्यक्ततरं तथोक्तमिति । प्रत्यक्षीकृतरूपाद्या-
लम्बनानां मनोपविचाराणां व्यक्ततरत्वात् । योऽपि रूपाणि दृष्ट्वा तत्सहचरान्
शब्दानुपविचरति सोऽपि तस्य मनोपविचारः । यथा त्वनाकुलं तथोक्तम् । कथं
चानाकुलम् ? इत्याह—इन्द्रियार्थव्यवच्छेदत इति । चक्षुरादीन्द्रियव्यवच्छेदेन,
रूपाद्यर्थव्यवच्छेदेन चोक्तमिति ; अन्यथा ह्याकुलं स्यात्—चक्षुषा रूपाणि
दृष्ट्वा सौमनस्यस्थानीयाञ्छब्दानुपविचरतीत्येवमादि ।
अस्ति सन्तानं नियम्येति कस्यचित् सत्त्वस्य सन्तानमवेक्ष्य । यदस्य किञ्चित्
सौमनस्यस्थानीयमेव, यावदुपेक्षास्थानीयमेव । न त्वालम्बनम् । किम् ? नियम्य,
किम् कारणम् ? तदेव ह्यालम्बनं कस्यचित् सौमनस्यस्थानीयम्, कस्य-
चिन्नेति ॥ ३२ ॥
एवं यावदारूप्यप्रतिसंयुक्ता इति । कति रूपप्रतिसंयुक्तास्तेषां च कति
रूपालम्बनाः, कत्यारूप्यप्रतिसंयुक्तास्तेषां च कति किमालम्बना इति ।
“कामे स्वालम्बनाः सर्वे” इति । कामे कामावचरा मनोपविचाराः । सर्वे
अष्टादश सन्ति । स एव च कामधातुस्तेषां सर्वेषामालम्बनम् । स्वधातुरालम्बन-
मेषामिति स्वालम्बना इति कारिकापदविग्रहः ।
१. ०र्थस्य व्यव०—का० । २. नियमय्य—का० ।
३. का० पुस्तके नास्ति ।

निर्देश: ] तृतीयं कोशस्थानम् ४८३
रूपी¹ धातुर्द्वादशानामालम्बनम्²,
तयोरभावात् ।
त्रयाणामुत्तरः,
गोचर इति वर्तते । आरूप्यधातुस्त्रयाणां धर्मोपविचारणाम् गोचरः,
तत्र रूपाद्यभावात् ॥
उक्ताः कामप्रतिसंयुक्ताः ॥
रूपप्रतिसंयुक्ता वक्तव्याः ? तत्र तावत्
ध्यानद्वये द्वादश,
दौर्मनस्योपविचारणाणस्य । ते च द्वादश
कामगाः ॥ ३३ ॥
कामान् गच्छन्तीति कामगाः । कामधातुमालम्बन्त इत्यर्थः । दृष्टो हि
विषयाणां ग्रहणार्थे गमिप्रयोगः—‘कथमेतद् गम्यते ? एवमेतद् गम्यते’ इति ॥ ३३॥
स्वोऽष्टालम्बनम्,
स एव रूपधातुस्तेषां स्वः । स्वोऽष्टानां मनोपविचाराणाम् आलम्बनम्,
गन्धरसोपविचारांश्चतुरो हित्वा ।
"रूपी द्वादशगोचरः" इति । रूपी धातुः कामावचराणां द्वादशानां मनोप-
विचाराणां गोचरः । षड्गन्धरसोपविचारानपास्येति । द्वौ गन्धरसालम्बनौ
सौमनस्योपविचारौ हित्वा, द्वौ गन्धरसालम्बनौ दौर्मनस्योपविचारौ हित्वा, द्वौ
तदालम्बनावेव चोपेक्षोपविचारौ हित्वा, द्वौ तदालम्बनावेव चोपेक्षोपविचारौ
हित्वेति । कस्मात् ? तत्र रूपधातौ तयोर्गन्धरसयोरभावात् । "विना गन्ध-
रसघ्राणजिह्वाविज्ञानधातुभिः" ( अभि० को० १.३० ) इति वचनात् ।
“त्रयाणामुत्तरः” इति । त्रयाणां सौमनस्यदौर्मनस्योपेक्षाधर्मोपविचाराणां
कामावचराणामुत्तरो धातुरारूप्यधातुरालम्बनम्, तत्र रूपाद्यभावात् ।
"ध्यानद्वये द्वादश" इति । दौर्मनस्योपविचाराणां षण्णामभावात् ॥ ३३ ॥
“स्वोऽष्टालम्बनम्” इति । अष्टानामालम्बनमष्टालम्बनम् । गन्धरसोप-
विचारांश्चतुरो हित्वेति । सौमनस्योपेक्षोपविचारौ गन्धालम्बनौ द्वौ रसालम्बनौ
१-१. रूपधातु०—का० ।

४८४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कोश-
आरूप्या¹ द्वयोः,
धर्मोपविचारयोरालम्बनम् ।
ध्यानद्वये तु षट् ;
तृतीयचतुर्थयोर्ध्यानयोः षडुपेक्षोपविचारा एव सन्ति, नान्ये ।
तेषां पुनरालम्बनम्—
कामाः षण्णां,
कामधातुः षण्णामप्यालम्बनम् ।
चतुर्णां स्वः,
रूपधातुश्चतुर्णाम् ; तत्र गन्धरसाभावात् ।
एकस्यालम्बनं परः ॥ ३४ ॥
आरूप्यधातुरेकस्यैव धर्मोपविचारस्यालम्बनम् ॥ ३४ ॥
उक्ता रूपप्रतिसंयुक्ताः ॥
आरूप्यप्रतिसंयुक्ता इदानीमुच्यन्ते—
चत्वारोऽरूपिसामन्ते,
आकाशानन्त्यायतनसामन्तकमारूपिसामन्तकम् । तत्र चत्वारो रूप-
शब्द-स्प्रष्टव्य-धर्मोपविचाराः । ते च—
रूपगाः,
चतुर्थं हि ध्यानमेषामालम्बनम् । येषां तद् व्यवच्छिन्नालम्बनमस्ति, येषां
च द्वौ हित्वेत्यर्थः, तत्र तयोरभावात् ।
“आरूप्यं द्वयोः” इति । सौमनस्योपेक्षाधर्मोपविचारयोः । प्रथमद्वितीय-
ध्यानभूमिकयोरारूप्यधातुरालम्बनम्; रूपाद्याभावात् । षडुपेक्षोपविचारा एव
सन्ति, नान्य इति । रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यधर्मालम्बना उपेक्षोपविचारा एव
सन्ति; सौमनस्योपविचाराणामपि तृतीये चतुर्थे चाभावात् । गन्धरसा-
लम्बनौ तु तत्र कामावचरगन्धरसालम्बनावित्यवगन्तव्यम् ॥ ३४ ॥
तत्र चत्वार इति । आकाशानन्त्यायतनसामन्तकानन्तर्यमार्गस्य चतुर्थ-
ध्यानालम्बनत्वात् । तत्र च रूपशब्दस्प्रष्टव्यधर्मसद्भावात् ।
येषां तद्व्यवच्छिन्नालम्बनमस्तीति ! येषामाचार्याणां मतेन तदाकाशानन्त्या-
१. आरूप्यो—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४८५
पुनः परिपिण्डितालम्बनम्, तेषां तत्रैक एव सम्मिश्रालम्बनो¹ धर्मोपविचारः ।
एक ऊर्ध्वगः ।
एक एव धर्मोपविचारस्तत्रारूप्यधात्वालम्बनः ।
एको मौले,
मौले पुनरारूप्ये धर्मोपविचार एवैकोऽस्ति, नान्यः । स चापि—
स्वविषयः,
आरूप्यधात्वालम्बन एव । नहि मौलानामारूप्याणामधरो धातुरालम्बनमिति
पश्चात् प्रतिवेदयिष्यामि² ।
एते च मनोपविचाराः—
सर्वेऽष्टादश सास्रवाः ॥ ३५ ॥
नास्ति कश्चिदनास्रवः ।
कः कतिभिः समन्वगतः ? कामधातूपपन्नो रूपावचरस्य कुशलस्य
चित्तस्यालाभी कामावचरैः सर्वैः प्रथमद्वितीयध्यानभूमिकैरष्टाभिः तृतीयचतुर्थ-
ध्यानभूमिकैश्चतुर्भिः क्लिष्टैर्गन्धरसालम्बनान् पर्युदस्य आरूप्यावचरेणैकेन क्लिष्टे-
यतनसामन्तकं व्यवच्छिन्नालम्बनम्, पृथक् पृथग्रूपाद्यालम्बनमसमस्तालम्बन-
मित्यर्थः । औदारिकादिभिराकारैस्तच्चतुर्थध्यानमालम्बत इत्येकेषामाचार्याणां
मतम् । येषामाचार्याणां मतेन परिपिण्डितालम्बनमेव तदाकाशानन्त्यायतन-
सामन्तकं चतुर्थध्यानभूमिकस्कन्धपञ्चकालम्बनमिति मतम्, तेषामाचार्याणां
तत्रैक एव सम्मिश्रालम्बनो धर्मोपविचार इति ।
“एक ऊर्ध्वगः” इति । केषां पक्षे ? येषाम् “चत्वारोऽरूपिसामन्ते” इति
पक्षः । न हि मौलानामिति विस्तरः । मौलानामारूप्याणामधरो धातुर्नालम्बनमधर-
भूमिकं सास्रवं वस्तु नालम्बनमित्यर्थः । पश्चात् प्रवेदयिष्यामीति । “न मौलाः
कुशलारूप्याः सास्रवाधरगोचराः” ( अभि० को० ८. २१ ) इति ।
प्रथमेति विस्तरः । प्रथमद्वितीयध्यानभूमिकैरष्टाभिः समन्वगतस्तृतीयचतुर्थ-
ध्यानभूमिकैश्चतुर्भिः । कतमैः ? इत्याह—क्लिष्टैः, गन्धरसालम्बनान् पर्युदस्य । तत्र
गन्धरसाभावात् । कथम् ? प्रथमद्वितीयोर्ध्यानयोर्द्वादशोपविचाराः सन्तीत्युक्तम् ।
सौमनस्योपेक्षोपविचाराणां षड्विषयालम्बनव्यवस्थापनात् । तत्र स्वभूम्या-
१. संमिश्रा०—का० । २. प्रतिवेदयिष्यामः—का० ।

४८६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-

नैवालाभी रूपावचरस्य कुशलस्य चित्तस्यावीतरागः सर्वैः कामावचरैः प्रथम-
ध्यानभूमिकैर्दशभिः । चतुर्भिः सौमनस्योपविचारैः क्लिष्टैर्गन्धरसालम्बनावपास्य १
षड्भिरुपेक्षोपविचारैरनागम्यभूमिकैः । द्वितीयतृतीयचतुर्थध्यानानारूप्यजैः २ पूर्ववत् ।
अनया वर्तन्या शेषमनुगन्तव्यम् ।
लम्बना रूपशब्दस्प्रष्टव्यधर्मालम्बनाः सौमनस्योपविचाराश्चत्वारः क्लिष्टाः । ये
चोपेक्षोपविचाराः क्लिष्टा एव चत्वारः । तैः कामधातूपपन्नो रूपावचरकुशला-
लाभी समन्वगतः । अधरभूम्युपपन्नो ह्युर्ध्वभूमिकैः क्लिष्टैः समन्वगतो
भवति । न तु विशिष्ठैश्चतुर्भिर्गन्धरसालम्बनैः; तेषामक्लिष्टत्वात् । रूपावचर-
कुशलालाभित्वाच्च । नास्त्यक्लिष्टरूपावचर धर्मलाभ इति न तैः समन्वगतः ।
तृतीयचतुर्थध्यानभूमिका अपि षडेवोपेक्षोपविचारा उक्ताः । तेषां ये स्वभूम्या-
लम्बनाः क्लिष्टाः, तैः समन्वगतस्तथा, यौ तु गन्धरसालम्बनौ न तौ क्लिष्टौ ।
अतः पूर्वोक्तेनैव न्यायेन न ताभ्यां समन्वगतः । क्लिष्टेनैवेति । नाक्लिष्टेन;
कुशलस्याभावात् । लाभी रूपावचरस्येति विस्तरः । कामधातूपपन्न एव लाभी
रूपावचरस्य कुशलस्य चित्तस्यानागम्यसंगृहीतस्यावीतरागः कामधातोः सर्वैः
कामावचरैरष्टादशभिरपि समन्वगतः । प्रथमध्यानभूमिकैर्दशभिरिति । कथं
दशभिः ? इत्याह—सौमनस्योपविचारैः क्लिष्टैर्गन्धरसालम्बनावपास्येति । सौमन-
स्योपविचाराः सामन्तकेषु न भवन्ति; सामन्तकानामुपेक्षेन्द्रियसम्प्रयोगाित्वात् ।
अतो मौलसंगृहीतैरेव सौमनस्योपविचारैः क्लिष्टैः स्वभूम्यालम्बनैश्चतुर्भिः
समन्वगतः, न तु गन्धरसालम्बनाभ्याम्; मौलकुशलालाभेनाविक्लिष्टाभावात् ।
न हि क्लिष्टं ध्यानमधरलम्बनमस्ति । षड्भिरुपेक्षोपविचारैरनागम्यभूमिकैरिति ।
अत्राविशेषाभिधानादुपेक्षोपविचारैः क्लिष्टैरपि चतुर्भिः समन्वगतः सामन्तक-
संगृहीतैः, षड्भिश्चोपेक्षोपविचारैः कुशलैः कामधात्वालम्बनैः स्वभूम्यालम्बनै-
रपि । द्वितीयतृतीयचतुर्थध्यानानारूप्यजैः पूर्ववदिति । कथम् ? स एव धातूपपन्नो
लाभी रूपावचरस्य कुशलस्य चित्तस्यावीतरागो द्वितीयध्यानभूमिकैरष्टा-
भिरेवालाभी गन्धरसालम्बनानपास्य । तृतीयचतुर्थध्यानभूमिकैश्चतुर्भिः
क्लिष्टैरेव गन्धरसालम्बनौ पर्युदस्यारूप्यावचरेणैकेन क्लिष्टेनैव ।
अनया वर्तन्या मार्गेण शेषमनुगन्तव्यम् । कथम् ? प्रथमध्यानोपपन्नो द्वितीय-
ध्यानभूमिकस्य कुशलस्य चित्तस्यालाभी प्रथमध्यानभूमिकैः सर्वै समन्वगतः ।
द्वितीयध्यानभूमिकैः क्लिष्टैरष्टाभिस्तृतीयचतुर्थध्यानानारूप्यजैः पूर्ववत् । लाभी

१. लम्बनौ व्युदस्य—का० ।
२. द्वितीयध्यानभूमिकैरष्टाभिः । तृतीयचतुर्थध्यानानारूप्यभूमिकैः—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४८७
ध्यानोपपन्नस्तु कामावचरैरेकेनोपेक्षाधर्मोपविचारेण निर्माणचित्तसम्प्रयुक्तेन
समन्वगतो वेदितव्यः ।
अपर आह—अस्त्येवं मनोपविचाराणां वैभाषिकी योऽर्थः, सूत्रार्थस्त्व-
न्यथा दृश्यते । नहि यो यस्माद्वीतरागः स तदालम्बनमुपविचरतीति युक्तम् ।
अतः सास्रवा अपि न सर्वे सौमनस्यादयो मनोपविचाराः । किं तर्हि ? सांक्ले-
शिकाः, यैर्मनो विषयानुपविचरतीति । कथमुपविचरति १ तत्र २ ? अनुनीयते वा ३,
प्रतिहन्यते वा ४, अप्रतिसंख्याय ५ वोपेक्षते" । येषां प्रतिपक्षेण षट् सातता विहारा
द्वितीयध्यानभूमिकस्य कुशलचित्तस्य तद्भूम्यवीतरागः सर्वै प्रथमध्यानभूमिकैः,
द्वितीयाध्यानभूमिकैरष्टाभिः । चतुर्भिः सौमनस्योपविचारैः क्लिष्टैः, गन्धरसा-
लम्बनावपास्य । चतुर्भिश्चोपेक्षोपविचारैर्द्वितीयध्यानसामन्तकसंग

४८८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-

भवन्ति—चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा नैव सुमना भवति न दुर्मनाः, उपेक्षको भवति¹
स्मृतिमान् सम्प्रजानन् एवं यावन्मनसा धर्मान् विज्ञायेति । न ह्यर्हतो लौकिकं
नास्ति कुशलं धर्मांलम्बनं सौमनस्यम् । यत्तु तत्सांक्लेशिकं मनस उपविचारभूतम्,
तस्यैव प्रतिषेधो लक्ष्यत इति ।
सततं भवाः सातता विहारा योगविशेषा भवन्ति । ते च षट् । कथम् ? इत्याह-
चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा नैव सुमना भवति, नानुनीयते । न दुर्मनाः, न प्रतिहन्यते ।
उपेक्षको भवति, नाभ्युजति । कथं नाभ्युजति, किमप्रतिसंख्यायाहोस्चित् प्रति-
संख्यायेति ? विशेषयन्नाह—स्मृतिमान् सम्प्रजानन्निति । स्मृतिसम्प्रयुक्तया
प्रज्ञया प्रतिसमीक्ष्यमाण इत्यर्थः । एवं यावन्मनसा धर्मान् विज्ञायेति । विषय-
षट्कभेदात् षट् सातता इति । न ह्यर्हत इति विस्तरः । अर्हतो लौकिकं
कुशलं सास्रवं धर्मांलम्बनं धर्मायतनालम्बनमधिगमधर्मांलम्बनं वा सौमनस्य-
मस्ति । तस्य हि बुद्धसान्तानिकान् गुणान् सम्मुखीकुर्वतः कुशलं सौमनस्य-
मुत्पद्यते । न तस्येषं प्रतिषेधो युज्यते । कस्य तर्हि ? यत्तु तत् सांक्लेशिकं मनस
उपविचारभूतम् । तस्येष प्रतिषेधो लक्ष्यते । तस्मात् सास्रवा अपि न सर्वे सौम-
नस्यादय उपविचारा इति ।
अत्र भदन्तानन्तवर्माह—अयुक्तमेतत् । कस्मात् ? सूत्रेऽन्यथा निर्देशात् ।
सूत्रे हि भगवता न सांक्लेशिका एवोपविचारा उक्ताः । एवं ह्याह—“तत्र
भिक्षवो य इमे षट् सौमनस्योपविचारास्तानाश्वित्य तान् प्रतिष्ठाय य इमे षट्
सौमनस्योपविचारास्तान् प्रजहीत । तत्र भिक्षवो य इमे षडुपेक्षोपविचारास्ता-
नाश्रिय तान् प्रतिष्ठाय य इमे षडुपेक्षोपविचारास्तान् प्रजहीत । द्वे भिक्षवो
उपेक्षे—नानात्वसन्निश्रिता, एकत्वसन्निश्रिता च । तत्र भिक्षवो येयमेकत्व-
सन्निश्रितोपेक्षा, तामागम्य तामधिष्ठाय येयं नानात्वसन्निश्रितोपेक्षा तां
प्रजहीत” । ( ) इति । एतस्मात् सूत्राज्ज्ञायते—न सांक्लेशिका
एव सौमनस्यादय उपविचारा इति । तदेतज्ज्ञापकम्; प्रहाणवचनेऽपि सांकले-
शिकस्याभ्युपगतेः । न हीतरेणेतरस्य सन्निश्रयप्रहाणवचनेऽपि सत्येषां मनोप-
विचाराणां सांक्लेशिकत्वं विनिवर्त्तते; अन्यथासम्भवात् । एवमाह—“मानं
निश्रित्य मान एव प्रहातव्यः” इति । न तु जातु कचिन्मानो व्यवदानिकः
सम्भवति । तस्मात् क्लेशानां परस्परविरोघेन वृत्तेर्वृत्त्यन्तरस्य चापेक्षया गुण-
वत्वात्, गुरुलाघवमभिसन्धाय सूत्रे वचनाददोषः । नन्दादयोऽत्र निदर्शनम् ।

१. विहरति—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४८९
पुनस्त एव सौमनस्यादयः षट्त्रिंशच्छास्तृपदानि भवन्ति गार्हनैष्क्रम्या-
श्रितभेदेन; तद्भेदस्य शास्त्रा गमितत्वात् । तत्र गार्हाश्रिताः क्लिष्टाः, नैष्क्रम्या-
श्रिताः कुशलाः ।
एवमेतद् वेदनारूयं भवाङ्गमनेकप्रकारमेदं वेदितव्यम् ॥ ३५ ॥
शेषाण्यङ्गानि पुनर्नोच्यन्ते । किं कारणम् ? यस्मात्
उक्तं च, वक्ष्यते चान्यत्,
किञ्चिदत्राङ्गमुक्तम्, किञ्चित् पश्चाद् वक्ष्यते । तत्र विज्ञानं तावदुक्तम्—
“विज्ञानं प्रतिविज्ञप्तिर्मनायतनं च तत्” (अभि० को० १.१६) इति ।
षडायतनमप्युक्तम्—
“तद्विज्ञानाश्रया रूपप्रसादाश्चक्षुरादयः” (अभि० को० १.९) इति ।
संस्काराः, भवश्च कर्मकोशस्थाने व्याख्यास्यन्ते । तृष्णोपादानानि
क्लेशकोशस्थाने ।
स चैष प्रतीत्यसमुत्पादः समासतः क्लेश-कर्म-वस्तूनीति प्रज्ञापितम्¹ ।
अत्र तु क्लेश इष्यते ।
बीजवन्नागवन्मूलवृक्षवत् तुषवत् तथा ॥ ३६ ॥
अतश्चैतदेवं यदुपेक्षोपविचाराणामुपेक्षोपविचारानैव प्रहाणाय संनिश्रयत्वेन
दिदेश भगवान्—'द्वे भिक्षव उपेक्षे' इत्यादिवचनात् ।
ननु च गार्हाश्रितनैष्क्रम्याश्रितभेदेन षट्त्रिंशच्छास्तृपदानीति वचनात्
सिद्धमेषां सांकलेशिकव्यवदानिकत्वं वैभाषिकमतानुसारान् ? अदोषः; आचार्य-
स्यापि मनोपविचारव्यतिरिक्तास्तत्र सौमनस्यादयः सन्ति ।
पुनस्त एवेति विस्तरः । त एवाष्टादशोपविचाराः केचिद् भवाश्रिता अभि-
ष्वङ्गाश्रिताः, केचिन्निष्क्रम्याश्रिताः । नैष्क्रम्यम् = निष्क्रमभावः संक्लेशात्
संसारदुःखाद् वा । गार्हनैष्क्रम्याश्रितभेदेन द्वावष्टादशकौ षट्त्रिंशच्छास्तृपदानि ।
तद्भेदस्य तेषां मनोपविचाराणां द्विधाभेदस्य । शास्त्रा बुद्धेन । गमितत्वाद्
देशितत्वाद् यथासूत्रम् ॥ ३५ ॥
क्लेशकर्मवस्तूनीति प्रज्ञापितमिति । “क्लेशास्त्रीणि द्वयं कर्म सप्त वस्तु”
(अभि० को० ३. २६) इति वचनात् ॥ ३६ ॥
१. प्राक् ज्ञापि०—का० ।

४२७ भाष्यस्फुटार्थोसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
किमस्य बीजादिभिः साधर्म्यम् ?
तद्यथा—बीजादङ्कुरकाण्डपत्रादीनां प्रभवो भवति, एवं क्लेशात् क्लेशकर्म-
वस्तूनाम् ।
यथा—नागाधिष्ठितं सरो न शुष्यति, एवं क्लेशानागाधिष्ठितं जन्मसरः ।
यथा च—अनपोद्धृतमूला वनस्पतयश्छिन्नाश्छिन्नाः पुनरपि प्ररोहन्ति,
एवमनपोद्धृतक्लेशमूला गतयः ।
यथा च—वृक्षाः कालेन कालं पुष्पफलानां प्रसोतारो भवन्ति, एवं क्लेशा
अप्यसकृत् क्लेशकर्मवस्तूनां हेतुर्भवन्ति ।
यथा च—तुषावनद्धास्तण्डुलाः प्ररोहणसमर्था भवन्ति न केवलाः, एवं
क्लेशमाक्षतुषावनद्धं कर्म जन्मान्तरविरोरोपणे समर्थं भवति न केवलमिति । एवं
तावत् क्लेशो बीजादिवद् वेदितव्यः ॥ ३६ ॥
तुषितण्डुलवत् कर्म तथ

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४९१
तस्मिन् भवचतुष्टये ॥ ३७ ॥
उपपत्तिभवः क्लिष्टः,
एकान्तेन । कतमेन क्लेशेन ?
सर्वक्लेशैः स्वभूमिकैः ।
यद्भूमिक उपपत्तिभवस्तद्भूमिकैरेव सर्वक्लेशैः । नहि स क्लेशोऽस्ति येन
प्रतिसन्धिबन्धः प्रतिषिद्ध इत्याभिधार्मिकाः । क्लेशैरेव तु, न पर्यवस्थानैः
स्वतन्त्रैः । यद्यपि सावस्था मन्दिका, यस्तु यत्राभीक्ष्णं चरित आसन्नश्च, तस्य
तदानीं स एव क्लेश उपतिष्ठते; पूर्ववेधात् ।
अन्तराभवप्रतिसन्धिरित्येवमवश्यं क्लिष्टो वेदितव्यः ।
त्रिधाऽन्ये,
अन्ये त्रयो व्यतिरिक्ताः अन्तराभवादयः कुशलक्लिष्टाव्याकृताः ।
अथैषां भवानां कतमः किंप्रतिसंयुक्तः ?
त्रय आरूप्ये,
अन्तराभवं वर्जयित्वा । न ह्यारूप्यधातुः स्थानान्तरपरिच्छिन्नः, यस्य
प्राप्त्यर्थमन्तराभवोऽभिनिर्वर्तेत । कामरूपधात्वोरपरिसंख्यानात् सर्व एव चत्वारो
भवाः सन्तीत्यनुज्ञापितं भवति ।
उक्तो यथा सत्त्वानां प्रतीत्यसमुत्पादो विस्तरेण ॥
न पर्यवस्थानैः स्वतन्त्रैरिति । ईर्ष्यामात्सर्यक्रोधम्रक्षैः स्वातन्त्र्यमेषाम् ।
अविद्याविप्रमुक्तैरन्यक्लेशैरसम्प्रयोगात्, अविद्या हि सर्वत्रैव विद्यत इति न
तत्संप्रयोगेनास्वातन्त्र्यम् । आहीक्यादिभिस्त्वन्यक्लेशसम्प्रयुक्तैः प्रतिसन्धिबन्धो
न प्रतिषिध्यते । यद्यपि सावस्था मन्दिकेति विस्तरः । यद्यपि सा मरणावस्था
मन्दिका; चित्तचैत्तसमुदाचारस्यापटुत्वात् । 'उपेक्षायां च्युतोद्भवौ' ( अभि०
को० ३.४२ ) इति वेदनामान्द्यात् । यस्तु पुद्गलो यत्र क्लेशेऽभीक्ष्णं सततं
चरितः प्रवृत्तः । आसन्नश्च मरणकालस्य पुद्गलस्य । तदानीं मरणकाले स एव
क्लेशः समुदाचरति, समुत्थाय मिथ्यादृष्ट्यादिरपि, पूर्ववेधात् पूर्वाक्षेपात्,
पूर्वाभ्यासादित्यर्थः । अथ वा—योऽसौ तदानीं क्लेश उपतिष्ठते, तस्य पूर्वं फल-
भावेन परिग्रहावेधात् आक्षेपात् स तदानीमुपतिष्ठत इति ।
कामरूपधात्वोरपरिसंख्यानात्, सर्व एव चत्वारो भवाः सन्तीति । त्रय एवा-
रूप्येषु, आरूप्येष्वेव च त्रय इत्यवधारणात् । अनयोरितरयोर्धात्वोर्भवचतुष्टयं
तु ज्ञातं भवति ।
अभि० को०.२ : ८

४९४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
स्पर्शसञ्चेतनाविज्ञा आहाराः सास्रवास्त्रिषु ।
स्पर्शस्त्रिकसन्निपातः । चेतना, मनस्कर्म, विज्ञानं च सास्रवाण्येवाहाराः
त्रिष्वपि धातुषु संविद्यन्ते ।
किमर्थं नानास्रवाणि ? यस्माद् भवापोषणार्थ आहारार्थः । तानि च
भवक्षयायोत्थितानीति वैभाषिकाः । अपि तु सूत्र उक्तम्—"चत्वार इमे आहारा
भूतानां सत्त्वानां स्थितये यापनायै सम्भवैषिणां चानुग्रहाय" ( )
इति । न चैवमनास्रवा धर्मा इति नाहाराः ।
भूता हि तावत् सत्त्वा उत्पन्ना इति विज्ञायन्ते ।
अथ सम्भवैषिणः कतमे ?
मनोमयः सम्भवैषी गन्धर्वश्चान्तराभवः ॥ ४० ॥
निर्वृत्तिश्च,
अन्तराभवो ह्येभिरभिधानैरुक्तो भगवता—१. स एव मनोनिर्वर्त-
त्वात् मनोमय उक्तः; शुक्रशोणितादिकं किञ्चिद् बाह्यमनुपादाय भावात् ।
२. सम्भवैषणशीलत्वात् सम्भवैषी । ३. गन्धर्पणाद् गन्धर्वः । ४. उपपत्त्य-
भिमुखत्वादभिनिर्वृत्तिः । "अव्याबाधमात्मभावमभिनिर्वर्त्य सव्याबाधे लोके
उपपद्यते" इति सूत्रपदात् ।
तथा "अस्ति पुद्गलो यस्याभिनिर्वृत्तिसंयोजनं प्रहीणं नोपपत्तिसंयोजनम्"
"स्पर्शसञ्चेतनाविज्ञा" इति । विज्ञेत्यादन्तमेतत्, प्रज्ञेति यथा । विज्ञान-
मित्यर्थः । कवलीकाराहारस्त्र्यायतनात्मकत्वात् सास्रव इति सिद्धः । त्रयस्तु
स्पर्शादयः सास्रवाः अनास्रवाश्च सम्भवन्तीत्यतस्त एव विशेषिताः ।
"सास्रवाः" इति । न चैवमनास्रवा धर्मा इति । न चैवं ते भूतानां स्थितये
यापनायै सम्भवैषिणां चानुग्रहायेति ।
मनोनिर्वर्तितत्वादिति । "निर्वृत्तिः" इति । उपपत्त्यभिमुखावधारणम् । अत
एव ब्रवीति—शुक्रशोणितादिकं किञ्चिद् बाह्यमनुपादायाभावादिति । आदिशब्देन
कर्दमपुष्पादीनां ग्रहणम् । उपपत्त्यभिमुखत्वादभिनिर्वृत्तिरिति । उपपत्त्यभिमुखी
निर्वृत्तिर्जन्मास्येत्यभिनिर्वृत्तिः । सव्याबाधमिति । सदुःखम् । अव्याबाधमभिनिर्व-
र्त्येति । इदमत्र ज्ञापकम्—भवोऽभिनिर्वृत्तिरिति ।
तथास्ति पुद्गल इति

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४९५
इति सूत्रे चतुष्कोटिकात्। प्रथमा कोटिर्द्विधातुवीतरागस्योर्ध्वस्रोतसोऽनागामिनः ।
द्वितीयान्तरापरिनिर्वायिणः । तृतीयाऽर्हतः¹। चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वा ।
भूता वाऽर्हन्तः सम्भवैषिण सतृष्णाः ।
अथ कत्याहाराः सत्त्वानां स्थितये ? कति सम्भवैषिणामनुग्रहाय ?
सर्वेऽप्युभयथेति वैभाषिकाः । कवलीकाराहारोऽपि हि तद्रागिणां
पुनर्भावाय संवर्तते । उक्तं हि भगवता—"चत्वार इमे आहारा रोगस्य मूलं
गण्डस्य शल्यस्य, जरामरणस्य प्रत्ययः" ( ) इति ।
अस्ति यस्योपपत्तिसंयोजनं प्रहीणं नाभिनिर्वृत्तिसंयोजनम्, अस्ति यस्याभि-
निर्वृत्तिसंयोजनं च प्रहीणमुपपत्तिसंयोजनं च, अस्ति यस्य न वाभिनिर्वृत्ति-
संयोजनं प्रहीणं नोपपत्तिसंयोजनम् । द्विधातुवीतरागस्येति । काम-रूपधातु-
वीतरागस्येति । अनागामिन इति विशेषणं पृथग्जनानामन्तराभवसंयोजनस्या-
त्यन्ताप्रहाणात् । "तद्धि भिक्षवः प्रहीणं यदार्यया प्रज्ञया प्रहीणम्" ( )
इति वचनात् । तस्य च पुनर्भावित्वात् । तत्र प्रथमा कोटिर्द्विधातुवीतरागस्या-
नागामिनः, द्वितीयान्तरापरिनिर्वायिणः, तृतीयार्हतः, चतुर्थी तदन्येनागस्मदादेः
पृथग्जनस्यार्यस्य चावीतरागस्य कामधातुवीतरागस्य रूपधातावुपपद्यमानस्य
'ति ।
भूता वार्हन्त इति । पूर्वमेवोक्तः पर्यायः । भूताः उत्पन्नाः सम्भवैषिणोऽ
न्तराभविका इति इदानीमयम्परः पर्यायः । भूता अर्हन्तस्त्रैधातुकेवीतराग
त्वात् । सम्भवैषिणः सतृष्णाः, त्रैधातुके सम्भवैषित्वात् ।
स्थितय इति । अवस्थापनाय । अनुग्रहायेति । पुनर्भावाय, सम्भवायेत्यर्थः
सर्वेऽप्युभयथेति । सर्वेऽपि चत्वार आहारा भूतानां सत्त्वानां स्थितयेऽनु
ग्रहाय च । तथा सम्भवैषिणामिति । युक्तं तावन्मनःसञ्चेतना कर्मस्वभावत्वात्
तत्प्रभावितं च विज्ञानं बीजम्; स्पर्शोऽपि तत्सम्प्रयुक्तो भवत्यनुग्रहायेति; कव
लीकारस्तु कथं सम्भवैषिणामनुग्रहायेति ? अत उच्यते—कवलीकारोऽपि हि
विस्तरः । तद्रागिणामिति । कवलीकाररागिणाम् । पुनर्भावाय संवर्त्तत इति
अस्य ज्ञापनार्थमिदं सूत्रपदमुपन्यस्यते—उक्तं हि भगवतेति विस्तरः ।
रोगादिभिः पञ्च उपादानस्कन्धा उक्ताः । तस्य रोगस्य चत्वार आहारा मूलम्
मूलं च हेतुरित्यनेन कवलीकारोऽपि तद्रागिणां पुनर्भावाय संवर्तत इति सिद्धम्
अन्ये पुनः जरामरणस्य प्रत्यय इत्येतदेवोदाहरणं ब्रुवते । अस्माज्जन्मनः परे
१. अर्हताम्—का० ।

मनःसञ्चेतनापि चेह स्थितये दृश्यते । एवं हि वर्णयन्ति—दुर्भिक्षा-
भ्याहतेन किल पित्रा पुत्रकौ सक्तव इति भस्मना भस्त्रां परिपूर्य कीलके
आसज्याश्वासितौ । तौ च तां परिकल्पयन्तौ चिरमप्यासितौ केनापि चोद्घा-
टितायां भस्मेति नैराश्यमापन्नौ व्यापन्नाविति । पुनश्च महासमुद्रे भग्नयानपात्राः
पुरुषाः स्थलमिति महान्तं फेनपिण्डं प्रद्रुताः, आमृश्य चैनं निराशा उपरेमुरिति ।
सङ्गीतिपर्याये चोक्तम्—महासमुद्रादौदारिकाः प्राणिनो जलात् स्थलमभिरुह्य
सिकतास्थलेऽण्डानि स्थापयित्वा सिकताभिरवष्टभ्य पुनरपि महासमुद्रेऽवतरन्ति ।
तत्र यासां मातृणामण्डान्यारभ्य स्मृतिर्न मुष्यते तान्यण्डानि न पूतीभवन्ति, यासां
तु मुष्यते तानि पूतीभवन्ति ।
तदेतन्न वर्णयन्ति सौत्रान्तिकाः—मा भूत् परकीयेणाहारेणाहार इति ।
एवं तु वर्णयन्ति—येषामण्डानां मातरमार्थ्य स्मृतिर्न मुष्यते तानि न पूती-
भवन्ति, येषां तु मुष्यते तानि पूतीभवन्ति । तस्याः स्पर्शावस्थायाः
स्मरन्तीति ।
अथ कस्माच्चत्वार एवाहाराः, ननु च सर्व एव सास्रवा धर्मा भवानां
पोषकाः ? यद्यप्येतदेवम्, तथापि प्राधान्येनोक्तम्—
इह पुष्ट्यर्थमाश्रयाश्रितयोर्द्वयम् ।
द्वयमन्यभवाक्षेपनिर्वृत्त्यर्थं यथाक्रमम् ॥ ४१ ॥
आश्रयो हि सेन्द्रियः कायः, तस्य पुष्टये कवलीकाराहारः । आश्रिता-
श्चित्तचैत्ताः, तेषां पुष्टये स्पर्शः । अनयोस्तावदिहोत्पन्नस्य भवस्य पोषणे प्राधा-
न्यम् । मनःसञ्चेतनया पुनर्भवस्याक्षेपः । आक्षिप्तस्य पुनः कर्मपरिभाविताद्
जरामरणं व्यवस्थापितमित्यभिप्रायः । कवलीकारोऽपि भूतानां सत्त्वानामिह
स्थितय इति युक्तम्; प्रत्यक्षत्वात् । तथा सुखवेदनीयः स्पर्शो विज्ञानं चानु-
ग्राहकमित्युक्तम् ।
अथ मनःसञ्चेतना कथमिति ? अत इदमुच्यते—मनःसञ्चेतनापि चेति
विस्तरः । अत एव मनःसञ्चेतनाग्रहणेन स्पर्शविज्ञाने अपि गृहीते भवतः,
तत्सम्प्रयोगित्वात् । प्रद्रुता इति प्रसृताः । सङ्गीतिपर्याय इत्यभिधर्मशास्त्रे ।
तेषां पुष्टये स्पर्श इति । सुखवेदनीयेनानुग्रहात् । “यः कश्चिद् वेदनास्कन्धः संज्ञा-
स्कन्धः, सर्वः स स्पर्शं प्रतीत्य” इति वचनात् । मनःसञ्चेतनायाः पुनर्भवस्य

निर्देश ] तृतीयं कोशस्थानम् ४५७
विज्ञानबीजादभिनिर्वृत्तिरित्यनयोरनुत्पन्नस्य भवस्याकरणे प्राधान्यम्। अतश्चत्वार .
उक्ताः । पूर्वकौ हि द्वौ धात्रीस्थानीयौ; जातस्य पोषकत्वात् । उत्तरौ मातृ-
स्थानीयौ; जनकत्वादिति ।
यः¹ कवडीकारः सर्वः स आहारः ? स्यात् कवडीकारो नाहार इति
चतुष्कोटिकम् । प्रथमा कोटिः—य कवडीकारं प्रतीत्येन्द्रियाणामपचयो भवति
महाभूतानां च परिभेदः। द्वितीया कोटिः—त्रय आहाराः। तृतीया—यं
कवडीकारं प्रतीत्येन्द्रियाणामुपचयो भवति महाभूतानां च वृद्धिः । चतुर्थी—
एतानाकारान् स्थापयित्वा ।
एवं स्पर्शादिभिरपि यथायोगं चतुष्कोटिकानि कर्त्तव्यानि ।
आक्षेप इति । तस्याः कर्मस्वभावत्वात् । कथञ्च पुनस्तयोः पुनर्भव आक्षिप्यते ?
तदुत्पत्तिप्रत्ययपरस्परानुकूल्यावस्थानात् । कर्मपरिभाविताद् विज्ञानबीजादभि-
निर्वृत्तिरिति । बीजादिवाङ्कुरस्य पुनर्भवस्योत्पाद इत्यर्थः ।
यः कवडीकारः सर्वः स आहार इति प्रश्ने आह—स्यात् कवडीकारो नाहारः,
स्यादाहारो न कवडीकारः, स्यादुभयम्, स्यान्नोभयम् इति चतुष्कोटिकम् ।
द्वितीया कोटिस्त्रय आहारा इति । मनःसञ्चेतनास्पर्शविज्ञानानि । चतुर्थ्येताना-
कारान् स्थापयित्वेति । शब्दो दुःखवेदनासम्प्रयुक्ताश्च सर्वे चित्तचैत्ताः ।
एवं स्पर्शादिभिरपि यथायोगं चतुष्कोटिकानि कर्त्तव्यानीति । यः कश्चित्
स्पर्शः सर्वः स आहारः । स्यात् स्पर्शो नाहर इति चतुष्कोटिकम् । एवं या
काचिन्मनःसञ्चेतना सर्वा सा आहारः । स्यान्मनःसञ्चेतना नाहार इति
चतुष्कोटिकम् । तथा यत् किञ्चिद् विज्ञानं सर्वं तदाहारः । स्याद्विज्ञानं नाहार
इति चतुष्कोटिकम् । स्पर्शस्य तावत् प्रथमा कोटिः—यं स्पर्शं प्रतीत्येन्द्रियाण-
मुपचयो भवति महाभूतानां च परिभेदः, द्वितीया—त्रय आहाराः, तृतीया—यं
स्पर्शं प्रतीत्येन्द्रियाणामपचयो भवति महाभूतानाञ्च वृद्धिः, चतुर्थी—एताना-
कारान् स्थापयित्वेति । एवं यावद्विज्ञानं चतुष्कोटिकम् । प्रथमा कोटिः—
यद्विज्ञानं प्रतीत्येन्द्रियाणामपचयो भवति महाभूतानां परिभेदः, द्वितीया
कोटिः—त्रय आहारा विज्ञानवर्ज्याः, तृतीया—यद्विज्ञानं प्रतीत्येन्द्रियाणा-
मुपचयो भवति महाभूतानां च वृद्धिः, चतुर्थी—एतानाकारान् स्थापयित्वा ।
१. यः कश्चित्—का० ।

' with an arch over 'व'!
Wait, look at: "चेतनावज्ञान" vs "चेतनाविज्ञान":
Ah, between 'त' and 'व':
There is 'ना' (vertical bar). Then immediately 'व'! There is NO second vertical bar!
Wait, but is the 'ा' of 'ना' also the 'ि' of 'वि'? No, that doesn't happen.
Wait, look at: "चेतनावज्ञानधर्मानित्येवं"
Wait, could it be "चेतनावज्ञान" in the print? Yes, it looks like "चेतनावज्ञान" or "चेतनाविज्ञान" where 'ि' is omitted. Let's transcribe what is there, or "चेतनावज्ञान". Wait, let me zoom in 500% on that exact spot:
Letters:
च (ca) with e-matra -> चे
त (ta)
न (na) with aa-matra -> ना
व (va)
ज्ञा (jñā)
न (na)
Yes, it clearly reads "चेतनावज्ञानधर्मानित्येवं"!

Let's check L20:
"सोऽप्याहारः; अ पाते भोजनवेलायामनुग्रहात् ।"
Wait, look at "अ पाते":
It has: 'अ' then a space, then 'पा' 'ते'.
Wait, or is it 'आ' broken into 'अ' and 'ा'?
In older typesetting, 'आ' is