अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

: निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४८१
१. कस्मात् कायिकी वेदना न मनोपविचारः । नैव ह्यसौ मन एवाश्रिता,
नाप्युपविचारिका, अविकल्पकत्वादित्ययोगः ?
२. तृतीयध्यानसुखस्य कस्मान्मनोपविचारेष्वग्रहणम् । आदितः किल
कामधातौ मनोभूमिकसुखेन्द्रियाभावात् तत्प्रतिद्वन्द्वेन दुःखोपविचाराभावाच्चेति ?
३. यदि मनोभूमिका एवैते, यत्तर्हि सूत्र उक्तम्—"चक्षुषा रूपाणि
दृष्ट्वा सौमनस्यस्थानीयानि रूपाण्युपविचरन्तीत्येवमादिः, कथम् ?
पञ्चविज्ञानकायाभिनिर्हृतत्वमभिसन्धायैतदुक्तम्—"मनोभूमिकास्त्वेते १ ।
तद्यथा—अशुभा चक्षुर्विज्ञानाभिनिर्हृता च मनोभूमिका च" इति । अपि तु
“दृष्ट्वा यावत् स्पृष्ट्वा" इति वचनात् अचोद्यमेतत् । योऽप्यदृष्ट्वा २ यावदस्पृष्टोप-
विचरति ३ तेऽपि मनोपविचाराः । इतरथा हि कामधातौ रूपधात्वालम्बना
नाप्युपविचारिकेति । असन्तीरिकेत्यर्थः । अयोग इत्यसम्भवः ।
यदि मन एवाश्रिता वेदना मनोपविचारः, तृतीये ध्याने यत् सुखं तन्मन
एवाश्रितम्, न चक्षुरिन्द्रियाद्याश्रितमिति तस्य कस्मान्मनोपविचारेष्वग्रहणम् ।
आदितः किलेति विस्तरः । आदावादितः । किलेति परमते । कामधातौ मनो-
भूमिकं सुखं नास्ति, तस्मान्न तन्मनोपविचारः । अतः पश्चादपि तृतीये ध्याने
सुखेन्द्रियस्य मनआश्रितत्वेऽपि मनोपविचारेष्वग्रहणम् । यथा चास्योपविचार-
प्रतिद्वन्द्वेन दौर्मनस्योपविचारः, नैवं सुखोपविचारस्य प्रतिद्वन्द्वेन दुःखोपविचारो-
ऽस्ति; मनोविज्ञानाश्रित्वाद् दुःखस्य । अतः सर्वत्र तत् सुखं न मनोपविचार इति ।
सौमनस्यस्थानीयानीति । सौमनस्यजनकानि । पञ्चेति विस्तरः। पञ्चभिर्विज्ञान-
कायैरभिनिर्हृतत्वमुत्पादितत्वमभिसन्धाय चेतसिकृत्वा एतदुक्तं चक्षुषा रूपाणीति
विस्तरेण । मनोभूमिकास्त्वेते, तद् यथा—अशुभा चक्षुर्विज्ञानाभिनिर्हृता च,
विलीनकादिदर्शनात् । मनोभूमिका च । समाहितत्वात् । अपि त्विति । चक्षुषा
रूपाणि दृष्ट्वा यावत् कायेन स्प्रष्टव्यानि स्पृष्ट्वेति वचनादचोद्यमेतत् । यदि
चक्षुषा रूपाणि पश्यन् सौमनस्यस्थानीयानि रूपाण्युपविचरतीत्युक्तं स्यात्,
यावत् कायेन स्प्रष्टव्यानि स्पृशन्निति स्याच्चोद्यम् । न त्वेवमुक्तमित्यचोद्यमेवे-
तत् । योऽप्यदृष्ट्वेति विस्तरः । योऽपि श्रुत्वा परतो मनसोपविचरत्यालम्बते,
तेऽपि तस्य मनोपविचाराः । इतरथा हीति विस्तरः । रूपधात्वालम्बना रूपाद्युप-
१. ०का होते—का० । २. येऽप्य०—का० ।
३. ०विचरन्ति—का० ।