अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४८२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
रूपाद्युपविचारा न स्युः, कामधात्वालम्बनाश्च रूपधातौ गन्धरसस्प्रष्टव्योपविचाराः ।
यथा तु व्यक्ततरं तथोक्तम्—योऽपि रूपाणि दृष्ट्वा शब्दानुपविचरति सोऽपि
मनोपविचारः । यथा त्वनाकुलं तथोक्तमिन्द्रियार्थव्यवच्छेदतः¹ ।
किमस्ति रूपं यत् सौमनस्यस्थानीयमेव स्यात् यावदुपेक्षास्थानीयमेव ?
अस्ति सन्तानं नियम्य², न त्वालम्बनम् ॥ ३२ ॥
अथैषां मनोपविचाराणां कति कामप्रतिसंयुक्ताः, तेषां च कति किमा-
लम्बनाः, एवं यावदारूप्यप्रतिसंयुक्ताः वक्तव्याः ? आह—
कामे स्वालम्बनाः सर्वे
कामधातौ सर्वेऽष्टादश सन्ति, स एव³ च तेषां सर्वेषामालम्बनम् ।
तेषामेव—
विचारा न स्युः । कामधातूपपन्नेन रूपावचराणां रूपादीनामप्रत्यक्षीकृतत्वात् ।
कामधात्वालम्बनाश्च गन्धरसस्प्रष्टव्योपविचारा रूपधातूपपन्नस्य न स्युः; तस्य
गन्धादीनामविषयत्वात् । यथा तु व्यक्ततरं तथोक्तमिति । प्रत्यक्षीकृतरूपाद्या-
लम्बनानां मनोपविचाराणां व्यक्ततरत्वात् । योऽपि रूपाणि दृष्ट्वा तत्सहचरान्
शब्दानुपविचरति सोऽपि तस्य मनोपविचारः । यथा त्वनाकुलं तथोक्तम् । कथं
चानाकुलम् ? इत्याह—इन्द्रियार्थव्यवच्छेदत इति । चक्षुरादीन्द्रियव्यवच्छेदेन,
रूपाद्यर्थव्यवच्छेदेन चोक्तमिति ; अन्यथा ह्याकुलं स्यात्—चक्षुषा रूपाणि
दृष्ट्वा सौमनस्यस्थानीयाञ्छब्दानुपविचरतीत्येवमादि ।
अस्ति सन्तानं नियम्येति कस्यचित् सत्त्वस्य सन्तानमवेक्ष्य । यदस्य किञ्चित्
सौमनस्यस्थानीयमेव, यावदुपेक्षास्थानीयमेव । न त्वालम्बनम् । किम् ? नियम्य,
किम् कारणम् ? तदेव ह्यालम्बनं कस्यचित् सौमनस्यस्थानीयम्, कस्य-
चिन्नेति ॥ ३२ ॥
एवं यावदारूप्यप्रतिसंयुक्ता इति । कति रूपप्रतिसंयुक्तास्तेषां च कति
रूपालम्बनाः, कत्यारूप्यप्रतिसंयुक्तास्तेषां च कति किमालम्बना इति ।
“कामे स्वालम्बनाः सर्वे” इति । कामे कामावचरा मनोपविचाराः । सर्वे
अष्टादश सन्ति । स एव च कामधातुस्तेषां सर्वेषामालम्बनम् । स्वधातुरालम्बन-
मेषामिति स्वालम्बना इति कारिकापदविग्रहः ।
१. ०र्थस्य व्यव०—का० । २. नियमय्य—का० ।
३. का० पुस्तके नास्ति ।