अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४९५
इति सूत्रे चतुष्कोटिकात्। प्रथमा कोटिर्द्विधातुवीतरागस्योर्ध्वस्रोतसोऽनागामिनः ।
द्वितीयान्तरापरिनिर्वायिणः । तृतीयाऽर्हतः¹। चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वा ।
भूता वाऽर्हन्तः सम्भवैषिण सतृष्णाः ।
अथ कत्याहाराः सत्त्वानां स्थितये ? कति सम्भवैषिणामनुग्रहाय ?
सर्वेऽप्युभयथेति वैभाषिकाः । कवलीकाराहारोऽपि हि तद्रागिणां
पुनर्भावाय संवर्तते । उक्तं हि भगवता—"चत्वार इमे आहारा रोगस्य मूलं
गण्डस्य शल्यस्य, जरामरणस्य प्रत्ययः" ( ) इति ।
अस्ति यस्योपपत्तिसंयोजनं प्रहीणं नाभिनिर्वृत्तिसंयोजनम्, अस्ति यस्याभि-
निर्वृत्तिसंयोजनं च प्रहीणमुपपत्तिसंयोजनं च, अस्ति यस्य न वाभिनिर्वृत्ति-
संयोजनं प्रहीणं नोपपत्तिसंयोजनम् । द्विधातुवीतरागस्येति । काम-रूपधातु-
वीतरागस्येति । अनागामिन इति विशेषणं पृथग्जनानामन्तराभवसंयोजनस्या-
त्यन्ताप्रहाणात् । "तद्धि भिक्षवः प्रहीणं यदार्यया प्रज्ञया प्रहीणम्" ( )
इति वचनात् । तस्य च पुनर्भावित्वात् । तत्र प्रथमा कोटिर्द्विधातुवीतरागस्या-
नागामिनः, द्वितीयान्तरापरिनिर्वायिणः, तृतीयार्हतः, चतुर्थी तदन्येनागस्मदादेः
पृथग्जनस्यार्यस्य चावीतरागस्य कामधातुवीतरागस्य रूपधातावुपपद्यमानस्य
'ति ।
भूता वार्हन्त इति । पूर्वमेवोक्तः पर्यायः । भूताः उत्पन्नाः सम्भवैषिणोऽ
न्तराभविका इति इदानीमयम्परः पर्यायः । भूता अर्हन्तस्त्रैधातुकेवीतराग
त्वात् । सम्भवैषिणः सतृष्णाः, त्रैधातुके सम्भवैषित्वात् ।
स्थितय इति । अवस्थापनाय । अनुग्रहायेति । पुनर्भावाय, सम्भवायेत्यर्थः
सर्वेऽप्युभयथेति । सर्वेऽपि चत्वार आहारा भूतानां सत्त्वानां स्थितयेऽनु
ग्रहाय च । तथा सम्भवैषिणामिति । युक्तं तावन्मनःसञ्चेतना कर्मस्वभावत्वात्
तत्प्रभावितं च विज्ञानं बीजम्; स्पर्शोऽपि तत्सम्प्रयुक्तो भवत्यनुग्रहायेति; कव
लीकारस्तु कथं सम्भवैषिणामनुग्रहायेति ? अत उच्यते—कवलीकारोऽपि हि
विस्तरः । तद्रागिणामिति । कवलीकाररागिणाम् । पुनर्भावाय संवर्त्तत इति
अस्य ज्ञापनार्थमिदं सूत्रपदमुपन्यस्यते—उक्तं हि भगवतेति विस्तरः ।
रोगादिभिः पञ्च उपादानस्कन्धा उक्ताः । तस्य रोगस्य चत्वार आहारा मूलम्
मूलं च हेतुरित्यनेन कवलीकारोऽपि तद्रागिणां पुनर्भावाय संवर्तत इति सिद्धम्
अन्ये पुनः जरामरणस्य प्रत्यय इत्येतदेवोदाहरणं ब्रुवते । अस्माज्जन्मनः परे
१. अर्हताम्—का० ।