अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४७२.
इति । तन्न विज्ञायते—किं तावदयमेषामालम्बननियम उक्तः, उताहो
क्षणनियम इति !
आयुरूष्मणोः सहभाव्ये¹ संसृष्टवचनात् सिद्धः क्षणनियमः । यच्चापि
सूत्र उक्तम्—"त्रयाणां सन्निपातः स्पर्शः" इति, तत् कथं विज्ञानं चास्ति, न
च त्रयाणां सन्निपातो न च स्पर्श इति । तस्मादवश्यं सर्वत्र विज्ञाने स्पर्शः,
स्पर्शसहजा च वेदनेष्टव्या । अलमतिप्रसङ्गिन्या कथया । प्रकृतमेवानुक्रम्यताम् ॥
उक्ता समासेन चैतसिकी वेदना ॥
पुनश्चाष्टादशविधा सा मनोपविचारतः । ३२ ॥
सैव चैतसिकी वेदना पुनरष्टादश मनोपविचारव्यवस्थानादष्टादशधा
भिद्यते ।
पुनः सन्धिकरणं चात्र द्रष्टव्यम् ।
विस्तरेण । तत्र सूत्र इत्यर्थः । तन्न विज्ञायत इति विस्तरः । किं तावदयमेषां
वेदनादीनामालम्बननियमः । आलम्बने नियमः—यदेवालम्बनं वेदयते, तदेव
चेतयते यावद्विज्ञानं विजानातीति । उताहो क्षणनियमः—यस्मिन्नेव क्षणे वेदयते
तस्मिन्नेव यावद् विजानातीति । वयं ब्रूमः—आलम्बननियमोऽयमिति ।
तस्मान्न सूत्रविरोध इत्यभिप्रायः ।
आचार्य आह—तत्रैव सूत्रे आयुरूष्मणोः सहभाव्ये संसृष्टवचनात् सिद्धः
क्षणनियम इति । आयुरूष्मा च संसृष्टौ, इमौ धर्मौ न विसंसृष्टावित्यायुरू-
ष्मणोः सहोत्पन्नतोक्ता भवति; तयोर्नालम्बनत्वात् । तदेवं साधितं भवति—
अवश्यं सहोत्पन्नानि वेदनासंज्ञाचेतनावज्ञानानि; तत्र सूत्रे संसृष्टवचने-
नोक्तत्वात्, आयुरूष्मवदिति । तत् कथमिति विस्तरः । तत् कथं विज्ञानं
चास्ति । न च त्रयाणामिन्द्रियविषयविज्ञानानां सन्निपातः । तस्मादवश्यं विज्ञाना-
स्तित्वे सन्निपातोऽभ्युपगन्तव्यः । सन्निपातश्च ते स्पर्श इति । तेनेदं ते विरुध्यते
न सर्वविज्ञानं स्पर्श इति । सन्निपातो वा न स्पर्श इति ।
पुनः सन्धिकरणं चात्र द्रष्टव्यमिति । “पूर्वत्रासिद्धम्” (पा० सू० ८.२.१)
इति सकारलोपस्यासिद्धत्वाद् गुणो न प्राप्नोति ? परिहारस्तु, ईषदर्थेऽयं नञ्
द्रष्टव्यः; ईषत् सिद्धमसिद्धमित्यतः सिद्धत्वात् सकारलोपस्य गुणो भवति, 'सैष
दाशरथी रामः' इति यथा ।
१. साहभाव्ये—का० ।