अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४८० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कोश-
अष्टादश मनोपविचाराः कतमे ? षट् सौमनस्योपविचाराः, षट् दौर्म-
नस्योपविचाराः, षडुपेक्षोपविचाराः ।
कथमेषां व्यवस्थानम् ? यदि स्वभावतः, त्रयो भविष्यन्ति—सौमनस्य-
दौर्मनस्योपेक्षाविचाराः । अथ सम्प्रयोगतः, एको भविष्यति; सर्वेषां मनःसम्प्र-
युक्तत्वात् । अथालम्बनत-, षड् भविष्यन्ति; रूपादिषड्विषयालम्बनत्वात् ?
त्रिभिरपि स्थापना ।
तेषां पञ्चदश रूपाद्युपविचारा असम्भिन्नालम्बनाः; प्रतिनियतरूपाद्यालम्ब-
नत्वात् । त्रयो धर्मोपविचारा उभयथा ।
मनोपविचारा इति कोऽर्थ ? मनः किल प्रतीत्यैते सौमनस्यादयो विषया-
नुपविचरन्तीति । विषयेषु वा मन उपविचारयन्तीत्यपरे । वेदनावशेन मनसो
विषयेषु पुनः पुनर्विचारणात् १ ।
षट् सौमनस्योपविचारा इति विस्तरः । चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा सोमनस्यस्था-
नीयानि रूपाण्युपविचरति, श्रोत्रेण शब्दान् श्रुत्वा सौमनस्यस्थानीयान् शब्दा-
नुपविचरति, एवं यावन्मनसा धर्मान् विज्ञाय सौमनस्यस्थानीयान् धर्मान्
उपविचरति । एवं चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा दौर्मनस्यस्थानीयान्युपेक्षास्थानीयानि
चेति विस्तरेण योज्यम् । त्रयो भविष्यन्तीति । सौमनस्यदौर्मनस्योपेक्षास्वभाव-
त्रैविध्यात् । एक इति । मनोविज्ञानमात्रसम्प्रयोगात् । षडिति । रूपादिविषय-
षट्कभेदात् । त्रिभिरपि स्थापनेति । यद्वेदनाद्रव्यं मनोविज्ञानमात्रसम्प्रयुक्तमेकम्,
तत् सौमनस्यादिस्वभावत्रयभेदात् त्रिधा भिद्यते, तत् पुनः प्रत्येकं विषयषट्क-
भेदात् षोढा भिद्यते इत्यष्टादश भवन्ति । स्वभावव्यवस्थापनायाम सत्यां
मनोपविचारा इत्येव न स्याद्, अष्टादशव्यतिरिक्ताश्च स्युः । रूपादिविषयषट्का-
लम्बनव्यवस्थापनायाम सत्यां प्रत्येकं सौमनस्यादिषोढाभेदेनाष्टादश मनो-
पविचारा इति न स्यात् ; तस्मात् त्रिभिरपि व्यवस्थापनेति सिद्धम् ।
असम्भिन्नालम्बना इति । असमिश्रालम्बनाः । त्रयो धर्मोपविचारा उभय-
थेति । ये रूपादिविषयपञ्चकरूपव्यतिरिक्तधर्मालम्बनास्ते धर्मोपविचारा असम्भिन्ना-
लम्बनाः । ये तु रूपादीनां षण्णां विषयाणां द्वौ त्रीन् यावत् षडपि विषयाना-
लम्बन्ते ते सम्भिन्नालम्बनाः ।
मनः किलेति । किलशब्दः परमतद्योतकः । मनः किल प्रतीत्याश्रित्य विषया-
नुपविचरन्ति आलम्बन्त इत्यर्थः । उपविचारयन्तीति प्रवर्त्तयन्ति । कथम् ? इत्याह-
वेदनावशेन मनसो विषयेषु पुनः पुनर्विचारणादिति । पुनःपुनरित्युपशब्दस्यार्थः ।
१. ०विचरणात्—का० ।