अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४८६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-

नैवालाभी रूपावचरस्य कुशलस्य चित्तस्यावीतरागः सर्वैः कामावचरैः प्रथम-
ध्यानभूमिकैर्दशभिः । चतुर्भिः सौमनस्योपविचारैः क्लिष्टैर्गन्धरसालम्बनावपास्य १
षड्भिरुपेक्षोपविचारैरनागम्यभूमिकैः । द्वितीयतृतीयचतुर्थध्यानानारूप्यजैः २ पूर्ववत् ।
अनया वर्तन्या शेषमनुगन्तव्यम् ।
लम्बना रूपशब्दस्प्रष्टव्यधर्मालम्बनाः सौमनस्योपविचाराश्चत्वारः क्लिष्टाः । ये
चोपेक्षोपविचाराः क्लिष्टा एव चत्वारः । तैः कामधातूपपन्नो रूपावचरकुशला-
लाभी समन्वगतः । अधरभूम्युपपन्नो ह्युर्ध्वभूमिकैः क्लिष्टैः समन्वगतो
भवति । न तु विशिष्ठैश्चतुर्भिर्गन्धरसालम्बनैः; तेषामक्लिष्टत्वात् । रूपावचर-
कुशलालाभित्वाच्च । नास्त्यक्लिष्टरूपावचर धर्मलाभ इति न तैः समन्वगतः ।
तृतीयचतुर्थध्यानभूमिका अपि षडेवोपेक्षोपविचारा उक्ताः । तेषां ये स्वभूम्या-
लम्बनाः क्लिष्टाः, तैः समन्वगतस्तथा, यौ तु गन्धरसालम्बनौ न तौ क्लिष्टौ ।
अतः पूर्वोक्तेनैव न्यायेन न ताभ्यां समन्वगतः । क्लिष्टेनैवेति । नाक्लिष्टेन;
कुशलस्याभावात् । लाभी रूपावचरस्येति विस्तरः । कामधातूपपन्न एव लाभी
रूपावचरस्य कुशलस्य चित्तस्यानागम्यसंगृहीतस्यावीतरागः कामधातोः सर्वैः
कामावचरैरष्टादशभिरपि समन्वगतः । प्रथमध्यानभूमिकैर्दशभिरिति । कथं
दशभिः ? इत्याह—सौमनस्योपविचारैः क्लिष्टैर्गन्धरसालम्बनावपास्येति । सौमन-
स्योपविचाराः सामन्तकेषु न भवन्ति; सामन्तकानामुपेक्षेन्द्रियसम्प्रयोगाित्वात् ।
अतो मौलसंगृहीतैरेव सौमनस्योपविचारैः क्लिष्टैः स्वभूम्यालम्बनैश्चतुर्भिः
समन्वगतः, न तु गन्धरसालम्बनाभ्याम्; मौलकुशलालाभेनाविक्लिष्टाभावात् ।
न हि क्लिष्टं ध्यानमधरलम्बनमस्ति । षड्भिरुपेक्षोपविचारैरनागम्यभूमिकैरिति ।
अत्राविशेषाभिधानादुपेक्षोपविचारैः क्लिष्टैरपि चतुर्भिः समन्वगतः सामन्तक-
संगृहीतैः, षड्भिश्चोपेक्षोपविचारैः कुशलैः कामधात्वालम्बनैः स्वभूम्यालम्बनै-
रपि । द्वितीयतृतीयचतुर्थध्यानानारूप्यजैः पूर्ववदिति । कथम् ? स एव धातूपपन्नो
लाभी रूपावचरस्य कुशलस्य चित्तस्यावीतरागो द्वितीयध्यानभूमिकैरष्टा-
भिरेवालाभी गन्धरसालम्बनानपास्य । तृतीयचतुर्थध्यानभूमिकैश्चतुर्भिः
क्लिष्टैरेव गन्धरसालम्बनौ पर्युदस्यारूप्यावचरेणैकेन क्लिष्टेनैव ।
अनया वर्तन्या मार्गेण शेषमनुगन्तव्यम् । कथम् ? प्रथमध्यानोपपन्नो द्वितीय-
ध्यानभूमिकस्य कुशलस्य चित्तस्यालाभी प्रथमध्यानभूमिकैः सर्वै समन्वगतः ।
द्वितीयध्यानभूमिकैः क्लिष्टैरष्टाभिस्तृतीयचतुर्थध्यानानारूप्यजैः पूर्ववत् । लाभी

---

१. लम्बनौ व्युदस्य—का० ।
२. द्वितीयध्यानभूमिकैरष्टाभिः । तृतीयचतुर्थध्यानानारूप्यभूमिकैः—का० ।