अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४८८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-

भवन्ति—चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा नैव सुमना भवति न दुर्मनाः, उपेक्षको भवति¹
स्मृतिमान् सम्प्रजानन् एवं यावन्मनसा धर्मान् विज्ञायेति । न ह्यर्हतो लौकिकं
नास्ति कुशलं धर्मांलम्बनं सौमनस्यम् । यत्तु तत्सांक्लेशिकं मनस उपविचारभूतम्,
तस्यैव प्रतिषेधो लक्ष्यत इति ।
सततं भवाः सातता विहारा योगविशेषा भवन्ति । ते च षट् । कथम् ? इत्याह-
चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा नैव सुमना भवति, नानुनीयते । न दुर्मनाः, न प्रतिहन्यते ।
उपेक्षको भवति, नाभ्युजति । कथं नाभ्युजति, किमप्रतिसंख्यायाहोस्चित् प्रति-
संख्यायेति ? विशेषयन्नाह—स्मृतिमान् सम्प्रजानन्निति । स्मृतिसम्प्रयुक्तया
प्रज्ञया प्रतिसमीक्ष्यमाण इत्यर्थः । एवं यावन्मनसा धर्मान् विज्ञायेति । विषय-
षट्कभेदात् षट् सातता इति । न ह्यर्हत इति विस्तरः । अर्हतो लौकिकं
कुशलं सास्रवं धर्मांलम्बनं धर्मायतनालम्बनमधिगमधर्मांलम्बनं वा सौमनस्य-
मस्ति । तस्य हि बुद्धसान्तानिकान् गुणान् सम्मुखीकुर्वतः कुशलं सौमनस्य-
मुत्पद्यते । न तस्येषं प्रतिषेधो युज्यते । कस्य तर्हि ? यत्तु तत् सांक्लेशिकं मनस
उपविचारभूतम् । तस्येष प्रतिषेधो लक्ष्यते । तस्मात् सास्रवा अपि न सर्वे सौम-
नस्यादय उपविचारा इति ।
अत्र भदन्तानन्तवर्माह—अयुक्तमेतत् । कस्मात् ? सूत्रेऽन्यथा निर्देशात् ।
सूत्रे हि भगवता न सांक्लेशिका एवोपविचारा उक्ताः । एवं ह्याह—“तत्र
भिक्षवो य इमे षट् सौमनस्योपविचारास्तानाश्वित्य तान् प्रतिष्ठाय य इमे षट्
सौमनस्योपविचारास्तान् प्रजहीत । तत्र भिक्षवो य इमे षडुपेक्षोपविचारास्ता-
नाश्रिय तान् प्रतिष्ठाय य इमे षडुपेक्षोपविचारास्तान् प्रजहीत । द्वे भिक्षवो
उपेक्षे—नानात्वसन्निश्रिता, एकत्वसन्निश्रिता च । तत्र भिक्षवो येयमेकत्व-
सन्निश्रितोपेक्षा, तामागम्य तामधिष्ठाय येयं नानात्वसन्निश्रितोपेक्षा तां
प्रजहीत” । ( ) इति । एतस्मात् सूत्राज्ज्ञायते—न सांक्लेशिका
एव सौमनस्यादय उपविचारा इति । तदेतज्ज्ञापकम्; प्रहाणवचनेऽपि सांकले-
शिकस्याभ्युपगतेः । न हीतरेणेतरस्य सन्निश्रयप्रहाणवचनेऽपि सत्येषां मनोप-
विचाराणां सांक्लेशिकत्वं विनिवर्त्तते; अन्यथासम्भवात् । एवमाह—“मानं
निश्रित्य मान एव प्रहातव्यः” इति । न तु जातु कचिन्मानो व्यवदानिकः
सम्भवति । तस्मात् क्लेशानां परस्परविरोघेन वृत्तेर्वृत्त्यन्तरस्य चापेक्षया गुण-
वत्वात्, गुरुलाघवमभिसन्धाय सूत्रे वचनाददोषः । नन्दादयोऽत्र निदर्शनम् ।

---

१. विहरति—का० ।