अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४७५
यथा तर्हि छायाङ्कुरयोरेवं स्पर्शवेदनयोरपीति वैभाषिकाः ।
स्पर्शादुत्तरकालं वेदनेत्यपरे । इन्द्रियार्थो हि पूर्वान्तो विज्ञानम्। सोऽसौ
त्रयाणां सन्निपातः स्पर्शः, स्पर्शप्रत्ययात् पश्चाद्वेदना तृतीये^१ क्षण^१ इति ।
एवं तर्हि न सर्वत्र विज्ञाने वेदना प्राप्नोति, न च सर्वविज्ञानं^२ स्पर्शः ?
नैष दोषः; पूर्वस्पर्शहेतुका ह्युत्तरत्र स्पर्शे वेदना, सर्वे च स्पर्शाः सवेद-
नकाः^३, सर्वं च विज्ञानं स्पर्श इति ।
इदमयुक्तं वर्त्तते ।
किमत्रायुक्तम् ?
यदुत भिन्नालम्बनयोरपि स्पर्शवेदनयोः पूर्वस्पर्शहेतुकोत्तरत्र^४ वेदनेति ।
कथं हि नामान्यजातीयालम्बनस्पर्शसम्भृता वेदनाऽन्यालम्बना भविष्यति ?
यथा तर्हि छायाङ्कुरयोरिति । किम् ? सहोत्पन्नयोर्जन्यजनकभावः । उत्पन्न
एव ह्यङ्कुरश्छायां जनयति । न प्रथमे क्षणेऽङ्कुरो निश्छायो भवति, द्वितीये
सच्छाय इति ।
एवं स्पर्शवेदनयोरपीति । अनयोरपि छायाङ्कुरयोः पूर्वसामग्रीहेतुरिति शक्यं
वक्तुम् । सहभूहेतुनिर्देशे त्वयमर्थ उक्त इति न पुनरुच्यते ।
स्पर्शादुत्तरकालं वेदनेत्यपर इति । भदन्तश्रीलाभः । सोऽसौ त्रयाणां सन्निपातः
स्पर्श इति । योऽयं जनकजनितभावः । वेदना तृतीये क्षणे इति । इन्द्रियार्थक्षणः
प्रथमः, विज्ञानोत्पत्तिकक्षणो द्वितीयः, वेदनोत्पत्तिकक्षणस्तृतीय इति । न सर्वत्र
विज्ञाने वेदना प्राप्नोतीति । विज्ञानक्षणे द्वितीये वेदनाया अभावात् । न च सर्व-
विज्ञानं स्पर्शः । वेदनाक्षणे तृतीये विज्ञानं न स्पर्शः । पूर्वद्वितीयक्षणयोः स्पर्श
एव विधीयते । पूर्वस्पर्शहेतुका ह्युत्तरत्र स्पर्शे वेदना । योऽयमिदानीं द्वितीयः
क्षणः स्पर्शभावेनोक्तः, तत्र पूर्वस्पर्शहेतुका प्रथमक्षणविज्ञानहेतुका वेदनोत्पद्यते,
तत्स्पर्शपूर्विकाप्यन्यस्मिन्नित्येवं सर्वत्र विज्ञाने वेदना प्राप्नोति ।
सर्वं च विज्ञानं स्पर्श इति । ते च स्पर्शाः सवेदनका इति ।
भिन्नालम्बयोरिति विस्तरः । भिन्नमालम्बनमनयोस्तौ भिन्नालम्बनो ।
पूर्वस्य रूपमालम्बनम्, उत्तरस्य शब्दः । तयोर्भिन्नालम्बनयोः पूर्वस्पर्शहेतुका
रूपालम्बनस्पर्शहेतुका उत्तरत्र स्पर्शे शब्दालम्बने यद् वेदनोत्पद्यते, इत्येतद-
युक्तम् । कथं हि नामेति दोषमाविष्करोति । अन्यजातीयालम्ब स्पर्शसं ।
१-१. तृतीयक्षणे—का० । २. सर्वं विज्ञानं—का० ।
३. सर्ववेदनकाः—का० । ४. ॰हेतुकोत्तरस्य—का०
अभि० को० २ : ७

४७६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
येन वा चित्तेन सम्प्रयुक्ता ततो भिन्नालम्बनेति ।
अस्तु तर्हि तस्मिन् काले स्पर्शभूतं विज्ञानमवेदनकम् । तस्माच्च यत् पूर्वं
विज्ञानं संवेदनकं तन्न स्पर्शः; प्रत्ययवैधुर्यादित्येवं सति को दोषः ?
महाभूमिकनियमो भिद्यते—"सर्वत्र चित्ते दशमहाभूमिकाः” ( ) इति ।
क्व चैष नियमः सिद्धः ? शास्त्रे ।
रूपप्रकारालम्बनात् स्पर्शात् सम्भूता वेदना अन्यालम्बना भविष्यति । शब्दा-
लम्बना भविष्यति । विधुरकारणत्वात् कार्यस्यासम्भावना । यदा हि रूपा-
लम्बनात् स्पर्शात् सम्भूता वेदना रूपालम्बनेनैव वेदना भविष्यति, तदा पूर्व-
स्पर्शहेतुकोत्तरत्र स्पर्शो वेदनेति युक्तम् । यदा तु रूपालम्बनात् स्पर्शात् शब्दा-
लम्बना वेदनोत्पद्यते, तदा कथमेतद्योक्ष्यते । कारणानुरूपं हि लोके कार्यं दृश्यते ।
अथ मतम्—रूपालम्बनात् स्पर्शात् सम्भूता वेदना शब्दालम्बनस्पर्श-
सम्प्रयुक्तापि रूपालम्बना भवतीति ? अत इदमाह—येन वा चित्तेन सम्प्रयुक्ता
ततो भिन्नालम्बनेति । ततः शब्दालम्बनाच्चित्ताद्भिन्नालम्बना यत उत्पन्ना
रूपालम्बना, तेन समालम्बनेत्यर्थः । कथं चासौ तेन सम्प्रयुक्तेत्युच्यते ? समं
प्रयुक्ता हि सम्प्रयुक्ता । यद्यभिन्नाश्रयत्वात्, कथं श्रोत्राश्रयोत्पन्ना सती रूपा-
लम्बना भविष्यति ? कथं न भविष्यति ? चित्तचैत्तानामाश्चयेणैकविषय-
प्रवृत्तत्वात् । तस्मादन्यतरालम्बनत्वेऽपि वेदनाया दोषः । स दोषः प्रदर्श्यते—
यदि तावद् रूपालम्बनात् स्पर्शादुत्पन्ना वेदना शब्दाद्यालम्बनान्तरमालम्बते,
स रूपालम्बनः स्पर्शः सुखवेदनीयो यावद् दुःखासुखवेदनीय इति न प्राप्नोति ।
एकालम्बनस्य तु वेदनया तथा निर्देशो युक्त इति ।
अस्तु तर्हीति विस्तरः । यद्येवं दोषः, अस्तु तर्हि तस्मिन् काले । कस्मिन्
काले ? शब्दालम्बनकाले । स्पर्शभूतं विज्ञानमवेदनकम् । तस्माच्च शब्दालम्बनाद्
यत् पूर्वं विज्ञानं संवेदनकं तन्न स्पर्शः । एवं हि निर्दोषं भवतीति । अन्यथा हि
यदि पूर्वोत्पन्नं संवेदनकं विज्ञानं स्पर्शः स्यात्, तदैवं स्पर्शप्रत्यया वेदनेति
यथोक्तो दोषः स्यात् । किं पुनः कारणम्—किञ्चिद्विज्ञानमवेदनकम्, किञ्चिच्च
न स्पर्शः ? प्रत्ययवैधुर्यात् । विधुरा हि प्रत्यया विप्रतिबन्धेनावस्थिताः । न
हि सर्वः समनन्तरप्रत्ययो वेदनाप्रत्ययं स्पर्शभूतं विज्ञानं जनयितुं समर्थ इति ।
तदेवं तस्य भिन्नालम्बनं विज्ञानमेकान्तेनावेदनकम्, तदुत्पादकं चास्पर्श-
भूतम् । यदि तु रूपालम्बनाच्चक्षुर्विज्ञानादनन्तरं रूपालम्बनमेव चक्षुर्विज्ञान-
मेवमुत्पद्यते—मनोविज्ञानं तत्संवेदनकं पूर्वोत्पन्नं स्पर्शं इति । एवं सतीति ।
महाभूमिकनियमो भिद्यत इति । स्पर्शवेदनयोः पर्यायेण नियमात् ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४७ .
सूत्रप्रमाणका वयम् , न शास्त्रप्रमाणकाः ।
उक्तं हि भगवता— ( ) इति ।
न वा एष महाभूमिकार्थः—सर्वत्र चित्ते दश महाभूमिकाः सम्भवन्तीति ।
कस्तर्हि महाभूमिकार्थः ?
तिस्रो भूमयः—सवितर्का सविचारा भूमिः, अवितर्का विचारमात्रा, अवि-
तर्काऽविचारा भूमिः । पुनस्तिस्रः—कुशला भूमिः, अकुशला, अव्याकृता भूमिः ।
पुनस्तिस्रः—शैक्षी भूमिः, अशैक्षी, नैवशैक्षीनाशैक्षी भूमिः । तद्य एतस्यां
सर्वस्यां भूमौ भवन्ति ते महाभूमिकाः, ये कुशलायामेव भूमौ ते कुशलमहा-
भूमिकाः, ये क्लिष्टायामेव ते क्लेशमहाभूमिकाः ।
ते पुनर्यथासम्भवं पर्यायेण, न तु सर्वे युगपदित्यपरे ।
तिस्रो भूमय इति । सवितर्का सविचारा कामधातुः प्रथमं च ध्यानम् ।
अवितर्का विचारमात्रा ध्यानान्तरम् । अवितर्का अविचारा द्वितीयाद्ध्यानात्
प्रभृति यावद्भवाग्रम् । कुशला भूमिः कुशला धर्माः । एवमकुशला अव्याकृताः ।
शैक्षी भूमिः शैक्षस्यानास्रवा धर्माः । अशैक्षी अशैक्षस्यानास्रवा धर्माः । नैव-
शैक्षीनाशैक्षी भूमिः सास्रवा धर्माः । असंस्कृता इह नोच्यन्ते, चेत्तसम्बन्धात् ।
तद्य एतस्यामिति विस्तरः । तदिति वाक्योपन्यासे । य इति ये चैतसिकाः ।
एतस्यां सर्वस्यां भूमाविति । सवितर्कसविचारायां भूमौ, यावन्नैवशैक्षीनाशैक्ष्यां
भूमौ । ते महाभूमिकाः। वेदनाचेतनादयो यथोक्ताः । ये कुशलायामेव भूमौ ते
कुशलमहाभूमिकाः । श्रद्धादयः । ये क्लिष्टायामेव ते क्लेशमहाभूमिकाः । अविद्यादयो
यथोक्ता एव ।
ते पुनर्यथासम्भवमिति विस्तरः । ते पुनर्महाभूमिकादयो ये यस्यां सम्भवन्ति
ते तस्यां पर्यायेण । न तु सर्वे युगपदित्यपरे । तद्यथा वेदना सर्वासु भूमिषु
भवन्त्यपि न युगपत् संज्ञाचेतनास्पर्शमनस्कारादिभिर्भवति, तथा स्पर्शो
वेदनादिभिः । यथा कुशलायां वितर्कादय इत्येवमादिकम् ।
अपरे पुनरेवं व्याचक्षते—यथा पञ्चस्कन्धके लिखितं तथेदं ग्रहीतव्यमिति ।
तद्यथा--“छन्दः कतमः, अभिप्रेतवस्तुन्यभिलाषः, अनभिप्रेते नास्ति छन्द
इत्यभिप्रायः । अधिमोक्षः कतमः ? निश्चिते वस्तुनि तथैवावधारणम् । १स्मृतिः
कतमा ? संस्तुते वस्तुन्यसम्प्रमोषश्चेतसोऽभिलपनता । समाधिः कतमः ?
१. का० पुस्तके नास्ति ।

अकुशलमहाभूमिकास्तु पाठप्रसङ्गेनासंहिताः १ इदानीम् । पूर्वं न
पठ्यन्ते स्म ।
यदि तर्हि स्पर्शादुत्तरकालं वेदना, सूत्रं परिहार्यम्—"चक्षुः प्रतीत्य
रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानं त्रयाणां सन्निपातः स्पर्शः सहजाता वेदना संज्ञा
चेतना" ( ) इति ।
सहजाता इत्युच्यन्ते, न स्पर्शसहजाता इति किमत्र परिहार्यम् ! सम-
नन्तरेऽपि चायं सहशब्दो दृष्टः, तद्यथा—"मैत्रीसहगतं स्मृतिसम्बोध्याङ्गं भाव-
यति" ( ) इत्यज्ञापकमेतत् ।
यत्तर्हि सूत्र उक्तम्—"या च वेदना या च संज्ञा या च चेतना यच्च
विज्ञानं संसृष्टा इमे धर्मा नासंसृष्टाः" इत्यतो नास्ति वेदनाभिरसंसृष्टं विज्ञानम् ?
सम्प्रधार्य तावदेतत्—एक एष संसृष्टार्थः ? तत्र हि सूत्र एवमुक्तम्—
"यद्वेदयते तच्चेतयते, यच्चेतयते तत्सम्प्रजानीते, यत्सम्प्रजानीते तद्विजानाति"
उपपरीक्ष्ये वस्तुनि चित्तस्यैकाग्रता । प्रज्ञा कतमा ? तत्रैव प्रविचयः, योगा-
योगविहितोऽन्यथा च"—इत्येवमादिः पञ्चस्कन्धकग्रन्थो द्रष्टव्यः । तत्र ह्युक्तम्—
"पञ्च सर्वत्रगा वेदनासंज्ञास्पर्शमनस्कारचेतनाः । पञ्च प्रतिनियतविषयाश्छन्दा-
धिमोक्षस्मृतिसमाधिप्रज्ञाः २" इत्येवमादि । अकुशलमहाभूमिकास्तु पाठप्रसङ्गेना-
संहिता इति । सूत्रादिषु पाठात् । कुशलमकुशलमव्याकृतमित्येवं पाठप्रसङ्गेना-
संहिताः, अध्यारोपिताः पश्चादित्यर्थः । पूर्वं न पठ्यन्ते स्म । प्रकरणपादे महा-
भूमिकाः, कुशलमहाभूमिकाः, क्लेशमहाभूमिकाः, परीत्तक्लेशमहाभूमिका-
श्चेति चतुर्विधाः पठ्यन्ते ।
सहजाता इत्युच्यन्ते, न स्पर्शसहजाता इति । अविशेषत्वादेते वेदनादयः
परस्परसहजाताः । न तु स्पर्शनेत्यर्थपरिग्रहेण परिहर्तव्यं सूत्रमित्यर्थः । मैत्री-
सहगतमिति । अयं सहशब्दो नावश्यं युगपद्भावे, समनन्तरेऽपि दृष्टः । न हि
मैत्र्याः स्मृतिसम्बोध्याङ्गस्य च समवधानमस्ति; मैत्र्या एकान्तसास्रवत्वात् ।
स्मृतिसम्बोध्याङ्गस्य चैकान्तानास्रवत्वात् । तस्मादज्ञापकमेतत् ।
संसृष्टा इति । सहोत्पन्ना इत्यभिप्रायः ।
तत्र हि सूत्र इति । यत्रैवोक्तम् । या वेदना या चेतना या च संज्ञेति
१. ०नासङ्गिताः—का० । २. ०विषयाया०—मुद्रितः पाठः ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४७२.
इति । तन्न विज्ञायते—किं तावदयमेषामालम्बननियम उक्तः, उताहो
क्षणनियम इति !
आयुरूष्मणोः सहभाव्ये¹ संसृष्टवचनात् सिद्धः क्षणनियमः । यच्चापि
सूत्र उक्तम्—"त्रयाणां सन्निपातः स्पर्शः" इति, तत् कथं विज्ञानं चास्ति, न
च त्रयाणां सन्निपातो न च स्पर्श इति । तस्मादवश्यं सर्वत्र विज्ञाने स्पर्शः,
स्पर्शसहजा च वेदनेष्टव्या । अलमतिप्रसङ्गिन्या कथया । प्रकृतमेवानुक्रम्यताम् ॥
उक्ता समासेन चैतसिकी वेदना ॥
पुनश्चाष्टादशविधा सा मनोपविचारतः । ३२ ॥
सैव चैतसिकी वेदना पुनरष्टादश मनोपविचारव्यवस्थानादष्टादशधा
भिद्यते ।
पुनः सन्धिकरणं चात्र द्रष्टव्यम् ।
विस्तरेण । तत्र सूत्र इत्यर्थः । तन्न विज्ञायत इति विस्तरः । किं तावदयमेषां
वेदनादीनामालम्बननियमः । आलम्बने नियमः—यदेवालम्बनं वेदयते, तदेव
चेतयते यावद्विज्ञानं विजानातीति । उताहो क्षणनियमः—यस्मिन्नेव क्षणे वेदयते
तस्मिन्नेव यावद् विजानातीति । वयं ब्रूमः—आलम्बननियमोऽयमिति ।
तस्मान्न सूत्रविरोध इत्यभिप्रायः ।
आचार्य आह—तत्रैव सूत्रे आयुरूष्मणोः सहभाव्ये संसृष्टवचनात् सिद्धः
क्षणनियम इति । आयुरूष्मा च संसृष्टौ, इमौ धर्मौ न विसंसृष्टावित्यायुरू-
ष्मणोः सहोत्पन्नतोक्ता भवति; तयोर्नालम्बनत्वात् । तदेवं साधितं भवति—
अवश्यं सहोत्पन्नानि वेदनासंज्ञाचेतनावज्ञानानि; तत्र सूत्रे संसृष्टवचने-
नोक्तत्वात्, आयुरूष्मवदिति । तत् कथमिति विस्तरः । तत् कथं विज्ञानं
चास्ति । न च त्रयाणामिन्द्रियविषयविज्ञानानां सन्निपातः । तस्मादवश्यं विज्ञाना-
स्तित्वे सन्निपातोऽभ्युपगन्तव्यः । सन्निपातश्च ते स्पर्श इति । तेनेदं ते विरुध्यते
न सर्वविज्ञानं स्पर्श इति । सन्निपातो वा न स्पर्श इति ।
पुनः सन्धिकरणं चात्र द्रष्टव्यमिति । “पूर्वत्रासिद्धम्” (पा० सू० ८.२.१)
इति सकारलोपस्यासिद्धत्वाद् गुणो न प्राप्नोति ? परिहारस्तु, ईषदर्थेऽयं नञ्
द्रष्टव्यः; ईषत् सिद्धमसिद्धमित्यतः सिद्धत्वात् सकारलोपस्य गुणो भवति, 'सैष
दाशरथी रामः' इति यथा ।
१. साहभाव्ये—का० ।

४८० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कोश-
अष्टादश मनोपविचाराः कतमे ? षट् सौमनस्योपविचाराः, षट् दौर्म-
नस्योपविचाराः, षडुपेक्षोपविचाराः ।
कथमेषां व्यवस्थानम् ? यदि स्वभावतः, त्रयो भविष्यन्ति—सौमनस्य-
दौर्मनस्योपेक्षाविचाराः । अथ सम्प्रयोगतः, एको भविष्यति; सर्वेषां मनःसम्प्र-
युक्तत्वात् । अथालम्बनत-, षड् भविष्यन्ति; रूपादिषड्विषयालम्बनत्वात् ?
त्रिभिरपि स्थापना ।
तेषां पञ्चदश रूपाद्युपविचारा असम्भिन्नालम्बनाः; प्रतिनियतरूपाद्यालम्ब-
नत्वात् । त्रयो धर्मोपविचारा उभयथा ।
मनोपविचारा इति कोऽर्थ ? मनः किल प्रतीत्यैते सौमनस्यादयो विषया-
नुपविचरन्तीति । विषयेषु वा मन उपविचारयन्तीत्यपरे । वेदनावशेन मनसो
विषयेषु पुनः पुनर्विचारणात् १ ।
षट् सौमनस्योपविचारा इति विस्तरः । चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा सोमनस्यस्था-
नीयानि रूपाण्युपविचरति, श्रोत्रेण शब्दान् श्रुत्वा सौमनस्यस्थानीयान् शब्दा-
नुपविचरति, एवं यावन्मनसा धर्मान् विज्ञाय सौमनस्यस्थानीयान् धर्मान्
उपविचरति । एवं चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा दौर्मनस्यस्थानीयान्युपेक्षास्थानीयानि
चेति विस्तरेण योज्यम् । त्रयो भविष्यन्तीति । सौमनस्यदौर्मनस्योपेक्षास्वभाव-
त्रैविध्यात् । एक इति । मनोविज्ञानमात्रसम्प्रयोगात् । षडिति । रूपादिविषय-
षट्कभेदात् । त्रिभिरपि स्थापनेति । यद्वेदनाद्रव्यं मनोविज्ञानमात्रसम्प्रयुक्तमेकम्,
तत् सौमनस्यादिस्वभावत्रयभेदात् त्रिधा भिद्यते, तत् पुनः प्रत्येकं विषयषट्क-
भेदात् षोढा भिद्यते इत्यष्टादश भवन्ति । स्वभावव्यवस्थापनायाम सत्यां
मनोपविचारा इत्येव न स्याद्, अष्टादशव्यतिरिक्ताश्च स्युः । रूपादिविषयषट्का-
लम्बनव्यवस्थापनायाम सत्यां प्रत्येकं सौमनस्यादिषोढाभेदेनाष्टादश मनो-
पविचारा इति न स्यात् ; तस्मात् त्रिभिरपि व्यवस्थापनेति सिद्धम् ।
असम्भिन्नालम्बना इति । असमिश्रालम्बनाः । त्रयो धर्मोपविचारा उभय-
थेति । ये रूपादिविषयपञ्चकरूपव्यतिरिक्तधर्मालम्बनास्ते धर्मोपविचारा असम्भिन्ना-
लम्बनाः । ये तु रूपादीनां षण्णां विषयाणां द्वौ त्रीन् यावत् षडपि विषयाना-
लम्बन्ते ते सम्भिन्नालम्बनाः ।
मनः किलेति । किलशब्दः परमतद्योतकः । मनः किल प्रतीत्याश्रित्य विषया-
नुपविचरन्ति आलम्बन्त इत्यर्थः । उपविचारयन्तीति प्रवर्त्तयन्ति । कथम् ? इत्याह-
वेदनावशेन मनसो विषयेषु पुनः पुनर्विचारणादिति । पुनःपुनरित्युपशब्दस्यार्थः ।
१. ०विचरणात्—का० ।

: निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४८१
१. कस्मात् कायिकी वेदना न मनोपविचारः । नैव ह्यसौ मन एवाश्रिता,
नाप्युपविचारिका, अविकल्पकत्वादित्ययोगः ?
२. तृतीयध्यानसुखस्य कस्मान्मनोपविचारेष्वग्रहणम् । आदितः किल
कामधातौ मनोभूमिकसुखेन्द्रियाभावात् तत्प्रतिद्वन्द्वेन दुःखोपविचाराभावाच्चेति ?
३. यदि मनोभूमिका एवैते, यत्तर्हि सूत्र उक्तम्—"चक्षुषा रूपाणि
दृष्ट्वा सौमनस्यस्थानीयानि रूपाण्युपविचरन्तीत्येवमादिः, कथम् ?
पञ्चविज्ञानकायाभिनिर्हृतत्वमभिसन्धायैतदुक्तम्—"मनोभूमिकास्त्वेते १ ।
तद्यथा—अशुभा चक्षुर्विज्ञानाभिनिर्हृता च मनोभूमिका च" इति । अपि तु
“दृष्ट्वा यावत् स्पृष्ट्वा" इति वचनात् अचोद्यमेतत् । योऽप्यदृष्ट्वा २ यावदस्पृष्टोप-
विचरति ३ तेऽपि मनोपविचाराः । इतरथा हि कामधातौ रूपधात्वालम्बना
नाप्युपविचारिकेति । असन्तीरिकेत्यर्थः । अयोग इत्यसम्भवः ।
यदि मन एवाश्रिता वेदना मनोपविचारः, तृतीये ध्याने यत् सुखं तन्मन
एवाश्रितम्, न चक्षुरिन्द्रियाद्याश्रितमिति तस्य कस्मान्मनोपविचारेष्वग्रहणम् ।
आदितः किलेति विस्तरः । आदावादितः । किलेति परमते । कामधातौ मनो-
भूमिकं सुखं नास्ति, तस्मान्न तन्मनोपविचारः । अतः पश्चादपि तृतीये ध्याने
सुखेन्द्रियस्य मनआश्रितत्वेऽपि मनोपविचारेष्वग्रहणम् । यथा चास्योपविचार-
प्रतिद्वन्द्वेन दौर्मनस्योपविचारः, नैवं सुखोपविचारस्य प्रतिद्वन्द्वेन दुःखोपविचारो-
ऽस्ति; मनोविज्ञानाश्रित्वाद् दुःखस्य । अतः सर्वत्र तत् सुखं न मनोपविचार इति ।
सौमनस्यस्थानीयानीति । सौमनस्यजनकानि । पञ्चेति विस्तरः। पञ्चभिर्विज्ञान-
कायैरभिनिर्हृतत्वमुत्पादितत्वमभिसन्धाय चेतसिकृत्वा एतदुक्तं चक्षुषा रूपाणीति
विस्तरेण । मनोभूमिकास्त्वेते, तद् यथा—अशुभा चक्षुर्विज्ञानाभिनिर्हृता च,
विलीनकादिदर्शनात् । मनोभूमिका च । समाहितत्वात् । अपि त्विति । चक्षुषा
रूपाणि दृष्ट्वा यावत् कायेन स्प्रष्टव्यानि स्पृष्ट्वेति वचनादचोद्यमेतत् । यदि
चक्षुषा रूपाणि पश्यन् सौमनस्यस्थानीयानि रूपाण्युपविचरतीत्युक्तं स्यात्,
यावत् कायेन स्प्रष्टव्यानि स्पृशन्निति स्याच्चोद्यम् । न त्वेवमुक्तमित्यचोद्यमेवे-
तत् । योऽप्यदृष्ट्वेति विस्तरः । योऽपि श्रुत्वा परतो मनसोपविचरत्यालम्बते,
तेऽपि तस्य मनोपविचाराः । इतरथा हीति विस्तरः । रूपधात्वालम्बना रूपाद्युप-
१. ०का होते—का० । २. येऽप्य०—का० ।
३. ०विचरन्ति—का० ।

४८२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
रूपाद्युपविचारा न स्युः, कामधात्वालम्बनाश्च रूपधातौ गन्धरसस्प्रष्टव्योपविचाराः ।
यथा तु व्यक्ततरं तथोक्तम्—योऽपि रूपाणि दृष्ट्वा शब्दानुपविचरति सोऽपि
मनोपविचारः । यथा त्वनाकुलं तथोक्तमिन्द्रियार्थव्यवच्छेदतः¹ ।
किमस्ति रूपं यत् सौमनस्यस्थानीयमेव स्यात् यावदुपेक्षास्थानीयमेव ?
अस्ति सन्तानं नियम्य², न त्वालम्बनम् ॥ ३२ ॥
अथैषां मनोपविचाराणां कति कामप्रतिसंयुक्ताः, तेषां च कति किमा-
लम्बनाः, एवं यावदारूप्यप्रतिसंयुक्ताः वक्तव्याः ? आह—
कामे स्वालम्बनाः सर्वे
कामधातौ सर्वेऽष्टादश सन्ति, स एव³ च तेषां सर्वेषामालम्बनम् ।
तेषामेव—
विचारा न स्युः । कामधातूपपन्नेन रूपावचराणां रूपादीनामप्रत्यक्षीकृतत्वात् ।
कामधात्वालम्बनाश्च गन्धरसस्प्रष्टव्योपविचारा रूपधातूपपन्नस्य न स्युः; तस्य
गन्धादीनामविषयत्वात् । यथा तु व्यक्ततरं तथोक्तमिति । प्रत्यक्षीकृतरूपाद्या-
लम्बनानां मनोपविचाराणां व्यक्ततरत्वात् । योऽपि रूपाणि दृष्ट्वा तत्सहचरान्
शब्दानुपविचरति सोऽपि तस्य मनोपविचारः । यथा त्वनाकुलं तथोक्तम् । कथं
चानाकुलम् ? इत्याह—इन्द्रियार्थव्यवच्छेदत इति । चक्षुरादीन्द्रियव्यवच्छेदेन,
रूपाद्यर्थव्यवच्छेदेन चोक्तमिति ; अन्यथा ह्याकुलं स्यात्—चक्षुषा रूपाणि
दृष्ट्वा सौमनस्यस्थानीयाञ्छब्दानुपविचरतीत्येवमादि ।
अस्ति सन्तानं नियम्येति कस्यचित् सत्त्वस्य सन्तानमवेक्ष्य । यदस्य किञ्चित्
सौमनस्यस्थानीयमेव, यावदुपेक्षास्थानीयमेव । न त्वालम्बनम् । किम् ? नियम्य,
किम् कारणम् ? तदेव ह्यालम्बनं कस्यचित् सौमनस्यस्थानीयम्, कस्य-
चिन्नेति ॥ ३२ ॥
एवं यावदारूप्यप्रतिसंयुक्ता इति । कति रूपप्रतिसंयुक्तास्तेषां च कति
रूपालम्बनाः, कत्यारूप्यप्रतिसंयुक्तास्तेषां च कति किमालम्बना इति ।
“कामे स्वालम्बनाः सर्वे” इति । कामे कामावचरा मनोपविचाराः । सर्वे
अष्टादश सन्ति । स एव च कामधातुस्तेषां सर्वेषामालम्बनम् । स्वधातुरालम्बन-
मेषामिति स्वालम्बना इति कारिकापदविग्रहः ।
१. ०र्थस्य व्यव०—का० । २. नियमय्य—का० ।
३. का० पुस्तके नास्ति ।

निर्देश: ] तृतीयं कोशस्थानम् ४८३
रूपी¹ धातुर्द्वादशानामालम्बनम्²,
तयोरभावात् ।
त्रयाणामुत्तरः,
गोचर इति वर्तते । आरूप्यधातुस्त्रयाणां धर्मोपविचारणाम् गोचरः,
तत्र रूपाद्यभावात् ॥
उक्ताः कामप्रतिसंयुक्ताः ॥
रूपप्रतिसंयुक्ता वक्तव्याः ? तत्र तावत्
ध्यानद्वये द्वादश,
दौर्मनस्योपविचारणाणस्य । ते च द्वादश
कामगाः ॥ ३३ ॥
कामान् गच्छन्तीति कामगाः । कामधातुमालम्बन्त इत्यर्थः । दृष्टो हि
विषयाणां ग्रहणार्थे गमिप्रयोगः—‘कथमेतद् गम्यते ? एवमेतद् गम्यते’ इति ॥ ३३॥
स्वोऽष्टालम्बनम्,
स एव रूपधातुस्तेषां स्वः । स्वोऽष्टानां मनोपविचाराणाम् आलम्बनम्,
गन्धरसोपविचारांश्चतुरो हित्वा ।
"रूपी द्वादशगोचरः" इति । रूपी धातुः कामावचराणां द्वादशानां मनोप-
विचाराणां गोचरः । षड्गन्धरसोपविचारानपास्येति । द्वौ गन्धरसालम्बनौ
सौमनस्योपविचारौ हित्वा, द्वौ गन्धरसालम्बनौ दौर्मनस्योपविचारौ हित्वा, द्वौ
तदालम्बनावेव चोपेक्षोपविचारौ हित्वा, द्वौ तदालम्बनावेव चोपेक्षोपविचारौ
हित्वेति । कस्मात् ? तत्र रूपधातौ तयोर्गन्धरसयोरभावात् । "विना गन्ध-
रसघ्राणजिह्वाविज्ञानधातुभिः" ( अभि० को० १.३० ) इति वचनात् ।
“त्रयाणामुत्तरः” इति । त्रयाणां सौमनस्यदौर्मनस्योपेक्षाधर्मोपविचाराणां
कामावचराणामुत्तरो धातुरारूप्यधातुरालम्बनम्, तत्र रूपाद्यभावात् ।
"ध्यानद्वये द्वादश" इति । दौर्मनस्योपविचाराणां षण्णामभावात् ॥ ३३ ॥
“स्वोऽष्टालम्बनम्” इति । अष्टानामालम्बनमष्टालम्बनम् । गन्धरसोप-
विचारांश्चतुरो हित्वेति । सौमनस्योपेक्षोपविचारौ गन्धालम्बनौ द्वौ रसालम्बनौ
१-१. रूपधातु०—का० ।

४८४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कोश-
आरूप्या¹ द्वयोः,
धर्मोपविचारयोरालम्बनम् ।
ध्यानद्वये तु षट् ;
तृतीयचतुर्थयोर्ध्यानयोः षडुपेक्षोपविचारा एव सन्ति, नान्ये ।
तेषां पुनरालम्बनम्—
कामाः षण्णां,
कामधातुः षण्णामप्यालम्बनम् ।
चतुर्णां स्वः,
रूपधातुश्चतुर्णाम् ; तत्र गन्धरसाभावात् ।
एकस्यालम्बनं परः ॥ ३४ ॥
आरूप्यधातुरेकस्यैव धर्मोपविचारस्यालम्बनम् ॥ ३४ ॥
उक्ता रूपप्रतिसंयुक्ताः ॥
आरूप्यप्रतिसंयुक्ता इदानीमुच्यन्ते—
चत्वारोऽरूपिसामन्ते,
आकाशानन्त्यायतनसामन्तकमारूपिसामन्तकम् । तत्र चत्वारो रूप-
शब्द-स्प्रष्टव्य-धर्मोपविचाराः । ते च—
रूपगाः,
चतुर्थं हि ध्यानमेषामालम्बनम् । येषां तद् व्यवच्छिन्नालम्बनमस्ति, येषां
च द्वौ हित्वेत्यर्थः, तत्र तयोरभावात् ।
“आरूप्यं द्वयोः” इति । सौमनस्योपेक्षाधर्मोपविचारयोः । प्रथमद्वितीय-
ध्यानभूमिकयोरारूप्यधातुरालम्बनम्; रूपाद्याभावात् । षडुपेक्षोपविचारा एव
सन्ति, नान्य इति । रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यधर्मालम्बना उपेक्षोपविचारा एव
सन्ति; सौमनस्योपविचाराणामपि तृतीये चतुर्थे चाभावात् । गन्धरसा-
लम्बनौ तु तत्र कामावचरगन्धरसालम्बनावित्यवगन्तव्यम् ॥ ३४ ॥
तत्र चत्वार इति । आकाशानन्त्यायतनसामन्तकानन्तर्यमार्गस्य चतुर्थ-
ध्यानालम्बनत्वात् । तत्र च रूपशब्दस्प्रष्टव्यधर्मसद्भावात् ।
येषां तद्व्यवच्छिन्नालम्बनमस्तीति ! येषामाचार्याणां मतेन तदाकाशानन्त्या-
१. आरूप्यो—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४८५
पुनः परिपिण्डितालम्बनम्, तेषां तत्रैक एव सम्मिश्रालम्बनो¹ धर्मोपविचारः ।
एक ऊर्ध्वगः ।
एक एव धर्मोपविचारस्तत्रारूप्यधात्वालम्बनः ।
एको मौले,
मौले पुनरारूप्ये धर्मोपविचार एवैकोऽस्ति, नान्यः । स चापि—
स्वविषयः,
आरूप्यधात्वालम्बन एव । नहि मौलानामारूप्याणामधरो धातुरालम्बनमिति
पश्चात् प्रतिवेदयिष्यामि² ।
एते च मनोपविचाराः—
सर्वेऽष्टादश सास्रवाः ॥ ३५ ॥
नास्ति कश्चिदनास्रवः ।
कः कतिभिः समन्वगतः ? कामधातूपपन्नो रूपावचरस्य कुशलस्य
चित्तस्यालाभी कामावचरैः सर्वैः प्रथमद्वितीयध्यानभूमिकैरष्टाभिः तृतीयचतुर्थ-
ध्यानभूमिकैश्चतुर्भिः क्लिष्टैर्गन्धरसालम्बनान् पर्युदस्य आरूप्यावचरेणैकेन क्लिष्टे-
यतनसामन्तकं व्यवच्छिन्नालम्बनम्, पृथक् पृथग्रूपाद्यालम्बनमसमस्तालम्बन-
मित्यर्थः । औदारिकादिभिराकारैस्तच्चतुर्थध्यानमालम्बत इत्येकेषामाचार्याणां
मतम् । येषामाचार्याणां मतेन परिपिण्डितालम्बनमेव तदाकाशानन्त्यायतन-
सामन्तकं चतुर्थध्यानभूमिकस्कन्धपञ्चकालम्बनमिति मतम्, तेषामाचार्याणां
तत्रैक एव सम्मिश्रालम्बनो धर्मोपविचार इति ।
“एक ऊर्ध्वगः” इति । केषां पक्षे ? येषाम् “चत्वारोऽरूपिसामन्ते” इति
पक्षः । न हि मौलानामिति विस्तरः । मौलानामारूप्याणामधरो धातुर्नालम्बनमधर-
भूमिकं सास्रवं वस्तु नालम्बनमित्यर्थः । पश्चात् प्रवेदयिष्यामीति । “न मौलाः
कुशलारूप्याः सास्रवाधरगोचराः” ( अभि० को० ८. २१ ) इति ।
प्रथमेति विस्तरः । प्रथमद्वितीयध्यानभूमिकैरष्टाभिः समन्वगतस्तृतीयचतुर्थ-
ध्यानभूमिकैश्चतुर्भिः । कतमैः ? इत्याह—क्लिष्टैः, गन्धरसालम्बनान् पर्युदस्य । तत्र
गन्धरसाभावात् । कथम् ? प्रथमद्वितीयोर्ध्यानयोर्द्वादशोपविचाराः सन्तीत्युक्तम् ।
सौमनस्योपेक्षोपविचाराणां षड्विषयालम्बनव्यवस्थापनात् । तत्र स्वभूम्या-
१. संमिश्रा०—का० । २. प्रतिवेदयिष्यामः—का० ।

४८६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-

नैवालाभी रूपावचरस्य कुशलस्य चित्तस्यावीतरागः सर्वैः कामावचरैः प्रथम-
ध्यानभूमिकैर्दशभिः । चतुर्भिः सौमनस्योपविचारैः क्लिष्टैर्गन्धरसालम्बनावपास्य १
षड्भिरुपेक्षोपविचारैरनागम्यभूमिकैः । द्वितीयतृतीयचतुर्थध्यानानारूप्यजैः २ पूर्ववत् ।
अनया वर्तन्या शेषमनुगन्तव्यम् ।
लम्बना रूपशब्दस्प्रष्टव्यधर्मालम्बनाः सौमनस्योपविचाराश्चत्वारः क्लिष्टाः । ये
चोपेक्षोपविचाराः क्लिष्टा एव चत्वारः । तैः कामधातूपपन्नो रूपावचरकुशला-
लाभी समन्वगतः । अधरभूम्युपपन्नो ह्युर्ध्वभूमिकैः क्लिष्टैः समन्वगतो
भवति । न तु विशिष्ठैश्चतुर्भिर्गन्धरसालम्बनैः; तेषामक्लिष्टत्वात् । रूपावचर-
कुशलालाभित्वाच्च । नास्त्यक्लिष्टरूपावचर धर्मलाभ इति न तैः समन्वगतः ।
तृतीयचतुर्थध्यानभूमिका अपि षडेवोपेक्षोपविचारा उक्ताः । तेषां ये स्वभूम्या-
लम्बनाः क्लिष्टाः, तैः समन्वगतस्तथा, यौ तु गन्धरसालम्बनौ न तौ क्लिष्टौ ।
अतः पूर्वोक्तेनैव न्यायेन न ताभ्यां समन्वगतः । क्लिष्टेनैवेति । नाक्लिष्टेन;
कुशलस्याभावात् । लाभी रूपावचरस्येति विस्तरः । कामधातूपपन्न एव लाभी
रूपावचरस्य कुशलस्य चित्तस्यानागम्यसंगृहीतस्यावीतरागः कामधातोः सर्वैः
कामावचरैरष्टादशभिरपि समन्वगतः । प्रथमध्यानभूमिकैर्दशभिरिति । कथं
दशभिः ? इत्याह—सौमनस्योपविचारैः क्लिष्टैर्गन्धरसालम्बनावपास्येति । सौमन-
स्योपविचाराः सामन्तकेषु न भवन्ति; सामन्तकानामुपेक्षेन्द्रियसम्प्रयोगाित्वात् ।
अतो मौलसंगृहीतैरेव सौमनस्योपविचारैः क्लिष्टैः स्वभूम्यालम्बनैश्चतुर्भिः
समन्वगतः, न तु गन्धरसालम्बनाभ्याम्; मौलकुशलालाभेनाविक्लिष्टाभावात् ।
न हि क्लिष्टं ध्यानमधरलम्बनमस्ति । षड्भिरुपेक्षोपविचारैरनागम्यभूमिकैरिति ।
अत्राविशेषाभिधानादुपेक्षोपविचारैः क्लिष्टैरपि चतुर्भिः समन्वगतः सामन्तक-
संगृहीतैः, षड्भिश्चोपेक्षोपविचारैः कुशलैः कामधात्वालम्बनैः स्वभूम्यालम्बनै-
रपि । द्वितीयतृतीयचतुर्थध्यानानारूप्यजैः पूर्ववदिति । कथम् ? स एव धातूपपन्नो
लाभी रूपावचरस्य कुशलस्य चित्तस्यावीतरागो द्वितीयध्यानभूमिकैरष्टा-
भिरेवालाभी गन्धरसालम्बनानपास्य । तृतीयचतुर्थध्यानभूमिकैश्चतुर्भिः
क्लिष्टैरेव गन्धरसालम्बनौ पर्युदस्यारूप्यावचरेणैकेन क्लिष्टेनैव ।
अनया वर्तन्या मार्गेण शेषमनुगन्तव्यम् । कथम् ? प्रथमध्यानोपपन्नो द्वितीय-
ध्यानभूमिकस्य कुशलस्य चित्तस्यालाभी प्रथमध्यानभूमिकैः सर्वै समन्वगतः ।
द्वितीयध्यानभूमिकैः क्लिष्टैरष्टाभिस्तृतीयचतुर्थध्यानानारूप्यजैः पूर्ववत् । लाभी

१. लम्बनौ व्युदस्य—का० ।
२. द्वितीयध्यानभूमिकैरष्टाभिः । तृतीयचतुर्थध्यानानारूप्यभूमिकैः—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४८७
ध्यानोपपन्नस्तु कामावचरैरेकेनोपेक्षाधर्मोपविचारेण निर्माणचित्तसम्प्रयुक्तेन
समन्वगतो वेदितव्यः ।
अपर आह—अस्त्येवं मनोपविचाराणां वैभाषिकी योऽर्थः, सूत्रार्थस्त्व-
न्यथा दृश्यते । नहि यो यस्माद्वीतरागः स तदालम्बनमुपविचरतीति युक्तम् ।
अतः सास्रवा अपि न सर्वे सौमनस्यादयो मनोपविचाराः । किं तर्हि ? सांक्ले-
शिकाः, यैर्मनो विषयानुपविचरतीति । कथमुपविचरति १ तत्र २ ? अनुनीयते वा ३,
प्रतिहन्यते वा ४, अप्रतिसंख्याय ५ वोपेक्षते" । येषां प्रतिपक्षेण षट् सातता विहारा
द्वितीयध्यानभूमिकस्य कुशलचित्तस्य तद्भूम्यवीतरागः सर्वै प्रथमध्यानभूमिकैः,
द्वितीयाध्यानभूमिकैरष्टाभिः । चतुर्भिः सौमनस्योपविचारैः क्लिष्टैः, गन्धरसा-
लम्बनावपास्य । चतुर्भिश्चोपेक्षोपविचारैर्द्वितीयध्यानसामन्तकसंग

४८८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-

भवन्ति—चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा नैव सुमना भवति न दुर्मनाः, उपेक्षको भवति¹
स्मृतिमान् सम्प्रजानन् एवं यावन्मनसा धर्मान् विज्ञायेति । न ह्यर्हतो लौकिकं
नास्ति कुशलं धर्मांलम्बनं सौमनस्यम् । यत्तु तत्सांक्लेशिकं मनस उपविचारभूतम्,
तस्यैव प्रतिषेधो लक्ष्यत इति ।
सततं भवाः सातता विहारा योगविशेषा भवन्ति । ते च षट् । कथम् ? इत्याह-
चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा नैव सुमना भवति, नानुनीयते । न दुर्मनाः, न प्रतिहन्यते ।
उपेक्षको भवति, नाभ्युजति । कथं नाभ्युजति, किमप्रतिसंख्यायाहोस्चित् प्रति-
संख्यायेति ? विशेषयन्नाह—स्मृतिमान् सम्प्रजानन्निति । स्मृतिसम्प्रयुक्तया
प्रज्ञया प्रतिसमीक्ष्यमाण इत्यर्थः । एवं यावन्मनसा धर्मान् विज्ञायेति । विषय-
षट्कभेदात् षट् सातता इति । न ह्यर्हत इति विस्तरः । अर्हतो लौकिकं
कुशलं सास्रवं धर्मांलम्बनं धर्मायतनालम्बनमधिगमधर्मांलम्बनं वा सौमनस्य-
मस्ति । तस्य हि बुद्धसान्तानिकान् गुणान् सम्मुखीकुर्वतः कुशलं सौमनस्य-
मुत्पद्यते । न तस्येषं प्रतिषेधो युज्यते । कस्य तर्हि ? यत्तु तत् सांक्लेशिकं मनस
उपविचारभूतम् । तस्येष प्रतिषेधो लक्ष्यते । तस्मात् सास्रवा अपि न सर्वे सौम-
नस्यादय उपविचारा इति ।
अत्र भदन्तानन्तवर्माह—अयुक्तमेतत् । कस्मात् ? सूत्रेऽन्यथा निर्देशात् ।
सूत्रे हि भगवता न सांक्लेशिका एवोपविचारा उक्ताः । एवं ह्याह—“तत्र
भिक्षवो य इमे षट् सौमनस्योपविचारास्तानाश्वित्य तान् प्रतिष्ठाय य इमे षट्
सौमनस्योपविचारास्तान् प्रजहीत । तत्र भिक्षवो य इमे षडुपेक्षोपविचारास्ता-
नाश्रिय तान् प्रतिष्ठाय य इमे षडुपेक्षोपविचारास्तान् प्रजहीत । द्वे भिक्षवो
उपेक्षे—नानात्वसन्निश्रिता, एकत्वसन्निश्रिता च । तत्र भिक्षवो येयमेकत्व-
सन्निश्रितोपेक्षा, तामागम्य तामधिष्ठाय येयं नानात्वसन्निश्रितोपेक्षा तां
प्रजहीत” । ( ) इति । एतस्मात् सूत्राज्ज्ञायते—न सांक्लेशिका
एव सौमनस्यादय उपविचारा इति । तदेतज्ज्ञापकम्; प्रहाणवचनेऽपि सांकले-
शिकस्याभ्युपगतेः । न हीतरेणेतरस्य सन्निश्रयप्रहाणवचनेऽपि सत्येषां मनोप-
विचाराणां सांक्लेशिकत्वं विनिवर्त्तते; अन्यथासम्भवात् । एवमाह—“मानं
निश्रित्य मान एव प्रहातव्यः” इति । न तु जातु कचिन्मानो व्यवदानिकः
सम्भवति । तस्मात् क्लेशानां परस्परविरोघेन वृत्तेर्वृत्त्यन्तरस्य चापेक्षया गुण-
वत्वात्, गुरुलाघवमभिसन्धाय सूत्रे वचनाददोषः । नन्दादयोऽत्र निदर्शनम् ।

१. विहरति—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४८९
पुनस्त एव सौमनस्यादयः षट्त्रिंशच्छास्तृपदानि भवन्ति गार्हनैष्क्रम्या-
श्रितभेदेन; तद्भेदस्य शास्त्रा गमितत्वात् । तत्र गार्हाश्रिताः क्लिष्टाः, नैष्क्रम्या-
श्रिताः कुशलाः ।
एवमेतद् वेदनारूयं भवाङ्गमनेकप्रकारमेदं वेदितव्यम् ॥ ३५ ॥
शेषाण्यङ्गानि पुनर्नोच्यन्ते । किं कारणम् ? यस्मात्
उक्तं च, वक्ष्यते चान्यत्,
किञ्चिदत्राङ्गमुक्तम्, किञ्चित् पश्चाद् वक्ष्यते । तत्र विज्ञानं तावदुक्तम्—
“विज्ञानं प्रतिविज्ञप्तिर्मनायतनं च तत्” (अभि० को० १.१६) इति ।
षडायतनमप्युक्तम्—
“तद्विज्ञानाश्रया रूपप्रसादाश्चक्षुरादयः” (अभि० को० १.९) इति ।
संस्काराः, भवश्च कर्मकोशस्थाने व्याख्यास्यन्ते । तृष्णोपादानानि
क्लेशकोशस्थाने ।
स चैष प्रतीत्यसमुत्पादः समासतः क्लेश-कर्म-वस्तूनीति प्रज्ञापितम्¹ ।
अत्र तु क्लेश इष्यते ।
बीजवन्नागवन्मूलवृक्षवत् तुषवत् तथा ॥ ३६ ॥
अतश्चैतदेवं यदुपेक्षोपविचाराणामुपेक्षोपविचारानैव प्रहाणाय संनिश्रयत्वेन
दिदेश भगवान्—'द्वे भिक्षव उपेक्षे' इत्यादिवचनात् ।
ननु च गार्हाश्रितनैष्क्रम्याश्रितभेदेन षट्त्रिंशच्छास्तृपदानीति वचनात्
सिद्धमेषां सांकलेशिकव्यवदानिकत्वं वैभाषिकमतानुसारान् ? अदोषः; आचार्य-
स्यापि मनोपविचारव्यतिरिक्तास्तत्र सौमनस्यादयः सन्ति ।
पुनस्त एवेति विस्तरः । त एवाष्टादशोपविचाराः केचिद् भवाश्रिता अभि-
ष्वङ्गाश्रिताः, केचिन्निष्क्रम्याश्रिताः । नैष्क्रम्यम् = निष्क्रमभावः संक्लेशात्
संसारदुःखाद् वा । गार्हनैष्क्रम्याश्रितभेदेन द्वावष्टादशकौ षट्त्रिंशच्छास्तृपदानि ।
तद्भेदस्य तेषां मनोपविचाराणां द्विधाभेदस्य । शास्त्रा बुद्धेन । गमितत्वाद्
देशितत्वाद् यथासूत्रम् ॥ ३५ ॥
क्लेशकर्मवस्तूनीति प्रज्ञापितमिति । “क्लेशास्त्रीणि द्वयं कर्म सप्त वस्तु”
(अभि० को० ३. २६) इति वचनात् ॥ ३६ ॥
१. प्राक् ज्ञापि०—का० ।

४२७ भाष्यस्फुटार्थोसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
किमस्य बीजादिभिः साधर्म्यम् ?
तद्यथा—बीजादङ्कुरकाण्डपत्रादीनां प्रभवो भवति, एवं क्लेशात् क्लेशकर्म-
वस्तूनाम् ।
यथा—नागाधिष्ठितं सरो न शुष्यति, एवं क्लेशानागाधिष्ठितं जन्मसरः ।
यथा च—अनपोद्धृतमूला वनस्पतयश्छिन्नाश्छिन्नाः पुनरपि प्ररोहन्ति,
एवमनपोद्धृतक्लेशमूला गतयः ।
यथा च—वृक्षाः कालेन कालं पुष्पफलानां प्रसोतारो भवन्ति, एवं क्लेशा
अप्यसकृत् क्लेशकर्मवस्तूनां हेतुर्भवन्ति ।
यथा च—तुषावनद्धास्तण्डुलाः प्ररोहणसमर्था भवन्ति न केवलाः, एवं
क्लेशमाक्षतुषावनद्धं कर्म जन्मान्तरविरोरोपणे समर्थं भवति न केवलमिति । एवं
तावत् क्लेशो बीजादिवद् वेदितव्यः ॥ ३६ ॥
तुषितण्डुलवत् कर्म तथ

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४९१
तस्मिन् भवचतुष्टये ॥ ३७ ॥
उपपत्तिभवः क्लिष्टः,
एकान्तेन । कतमेन क्लेशेन ?
सर्वक्लेशैः स्वभूमिकैः ।
यद्भूमिक उपपत्तिभवस्तद्भूमिकैरेव सर्वक्लेशैः । नहि स क्लेशोऽस्ति येन
प्रतिसन्धिबन्धः प्रतिषिद्ध इत्याभिधार्मिकाः । क्लेशैरेव तु, न पर्यवस्थानैः
स्वतन्त्रैः । यद्यपि सावस्था मन्दिका, यस्तु यत्राभीक्ष्णं चरित आसन्नश्च, तस्य
तदानीं स एव क्लेश उपतिष्ठते; पूर्ववेधात् ।
अन्तराभवप्रतिसन्धिरित्येवमवश्यं क्लिष्टो वेदितव्यः ।
त्रिधाऽन्ये,
अन्ये त्रयो व्यतिरिक्ताः अन्तराभवादयः कुशलक्लिष्टाव्याकृताः ।
अथैषां भवानां कतमः किंप्रतिसंयुक्तः ?
त्रय आरूप्ये,
अन्तराभवं वर्जयित्वा । न ह्यारूप्यधातुः स्थानान्तरपरिच्छिन्नः, यस्य
प्राप्त्यर्थमन्तराभवोऽभिनिर्वर्तेत । कामरूपधात्वोरपरिसंख्यानात् सर्व एव चत्वारो
भवाः सन्तीत्यनुज्ञापितं भवति ।
उक्तो यथा सत्त्वानां प्रतीत्यसमुत्पादो विस्तरेण ॥
न पर्यवस्थानैः स्वतन्त्रैरिति । ईर्ष्यामात्सर्यक्रोधम्रक्षैः स्वातन्त्र्यमेषाम् ।
अविद्याविप्रमुक्तैरन्यक्लेशैरसम्प्रयोगात्, अविद्या हि सर्वत्रैव विद्यत इति न
तत्संप्रयोगेनास्वातन्त्र्यम् । आहीक्यादिभिस्त्वन्यक्लेशसम्प्रयुक्तैः प्रतिसन्धिबन्धो
न प्रतिषिध्यते । यद्यपि सावस्था मन्दिकेति विस्तरः । यद्यपि सा मरणावस्था
मन्दिका; चित्तचैत्तसमुदाचारस्यापटुत्वात् । 'उपेक्षायां च्युतोद्भवौ' ( अभि०
को० ३.४२ ) इति वेदनामान्द्यात् । यस्तु पुद्गलो यत्र क्लेशेऽभीक्ष्णं सततं
चरितः प्रवृत्तः । आसन्नश्च मरणकालस्य पुद्गलस्य । तदानीं मरणकाले स एव
क्लेशः समुदाचरति, समुत्थाय मिथ्यादृष्ट्यादिरपि, पूर्ववेधात् पूर्वाक्षेपात्,
पूर्वाभ्यासादित्यर्थः । अथ वा—योऽसौ तदानीं क्लेश उपतिष्ठते, तस्य पूर्वं फल-
भावेन परिग्रहावेधात् आक्षेपात् स तदानीमुपतिष्ठत इति ।
कामरूपधात्वोरपरिसंख्यानात्, सर्व एव चत्वारो भवाः सन्तीति । त्रय एवा-
रूप्येषु, आरूप्येष्वेव च त्रय इत्यवधारणात् । अनयोरितरयोर्धात्वोर्भवचतुष्टयं
तु ज्ञातं भवति ।
अभि० को०.२ : ८

४९४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
स्पर्शसञ्चेतनाविज्ञा आहाराः सास्रवास्त्रिषु ।
स्पर्शस्त्रिकसन्निपातः । चेतना, मनस्कर्म, विज्ञानं च सास्रवाण्येवाहाराः
त्रिष्वपि धातुषु संविद्यन्ते ।
किमर्थं नानास्रवाणि ? यस्माद् भवापोषणार्थ आहारार्थः । तानि च
भवक्षयायोत्थितानीति वैभाषिकाः । अपि तु सूत्र उक्तम्—"चत्वार इमे आहारा
भूतानां सत्त्वानां स्थितये यापनायै सम्भवैषिणां चानुग्रहाय" ( )
इति । न चैवमनास्रवा धर्मा इति नाहाराः ।
भूता हि तावत् सत्त्वा उत्पन्ना इति विज्ञायन्ते ।
अथ सम्भवैषिणः कतमे ?
मनोमयः सम्भवैषी गन्धर्वश्चान्तराभवः ॥ ४० ॥
निर्वृत्तिश्च,
अन्तराभवो ह्येभिरभिधानैरुक्तो भगवता—१. स एव मनोनिर्वर्त-
त्वात् मनोमय उक्तः; शुक्रशोणितादिकं किञ्चिद् बाह्यमनुपादाय भावात् ।
२. सम्भवैषणशीलत्वात् सम्भवैषी । ३. गन्धर्पणाद् गन्धर्वः । ४. उपपत्त्य-
भिमुखत्वादभिनिर्वृत्तिः । "अव्याबाधमात्मभावमभिनिर्वर्त्य सव्याबाधे लोके
उपपद्यते" इति सूत्रपदात् ।
तथा "अस्ति पुद्गलो यस्याभिनिर्वृत्तिसंयोजनं प्रहीणं नोपपत्तिसंयोजनम्"
"स्पर्शसञ्चेतनाविज्ञा" इति । विज्ञेत्यादन्तमेतत्, प्रज्ञेति यथा । विज्ञान-
मित्यर्थः । कवलीकाराहारस्त्र्यायतनात्मकत्वात् सास्रव इति सिद्धः । त्रयस्तु
स्पर्शादयः सास्रवाः अनास्रवाश्च सम्भवन्तीत्यतस्त एव विशेषिताः ।
"सास्रवाः" इति । न चैवमनास्रवा धर्मा इति । न चैवं ते भूतानां स्थितये
यापनायै सम्भवैषिणां चानुग्रहायेति ।
मनोनिर्वर्तितत्वादिति । "निर्वृत्तिः" इति । उपपत्त्यभिमुखावधारणम् । अत
एव ब्रवीति—शुक्रशोणितादिकं किञ्चिद् बाह्यमनुपादायाभावादिति । आदिशब्देन
कर्दमपुष्पादीनां ग्रहणम् । उपपत्त्यभिमुखत्वादभिनिर्वृत्तिरिति । उपपत्त्यभिमुखी
निर्वृत्तिर्जन्मास्येत्यभिनिर्वृत्तिः । सव्याबाधमिति । सदुःखम् । अव्याबाधमभिनिर्व-
र्त्येति । इदमत्र ज्ञापकम्—भवोऽभिनिर्वृत्तिरिति ।
तथास्ति पुद्गल इति

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४९५
इति सूत्रे चतुष्कोटिकात्। प्रथमा कोटिर्द्विधातुवीतरागस्योर्ध्वस्रोतसोऽनागामिनः ।
द्वितीयान्तरापरिनिर्वायिणः । तृतीयाऽर्हतः¹। चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वा ।
भूता वाऽर्हन्तः सम्भवैषिण सतृष्णाः ।
अथ कत्याहाराः सत्त्वानां स्थितये ? कति सम्भवैषिणामनुग्रहाय ?
सर्वेऽप्युभयथेति वैभाषिकाः । कवलीकाराहारोऽपि हि तद्रागिणां
पुनर्भावाय संवर्तते । उक्तं हि भगवता—"चत्वार इमे आहारा रोगस्य मूलं
गण्डस्य शल्यस्य, जरामरणस्य प्रत्ययः" ( ) इति ।
अस्ति यस्योपपत्तिसंयोजनं प्रहीणं नाभिनिर्वृत्तिसंयोजनम्, अस्ति यस्याभि-
निर्वृत्तिसंयोजनं च प्रहीणमुपपत्तिसंयोजनं च, अस्ति यस्य न वाभिनिर्वृत्ति-
संयोजनं प्रहीणं नोपपत्तिसंयोजनम् । द्विधातुवीतरागस्येति । काम-रूपधातु-
वीतरागस्येति । अनागामिन इति विशेषणं पृथग्जनानामन्तराभवसंयोजनस्या-
त्यन्ताप्रहाणात् । "तद्धि भिक्षवः प्रहीणं यदार्यया प्रज्ञया प्रहीणम्" ( )
इति वचनात् । तस्य च पुनर्भावित्वात् । तत्र प्रथमा कोटिर्द्विधातुवीतरागस्या-
नागामिनः, द्वितीयान्तरापरिनिर्वायिणः, तृतीयार्हतः, चतुर्थी तदन्येनागस्मदादेः
पृथग्जनस्यार्यस्य चावीतरागस्य कामधातुवीतरागस्य रूपधातावुपपद्यमानस्य
'ति ।
भूता वार्हन्त इति । पूर्वमेवोक्तः पर्यायः । भूताः उत्पन्नाः सम्भवैषिणोऽ
न्तराभविका इति इदानीमयम्परः पर्यायः । भूता अर्हन्तस्त्रैधातुकेवीतराग
त्वात् । सम्भवैषिणः सतृष्णाः, त्रैधातुके सम्भवैषित्वात् ।
स्थितय इति । अवस्थापनाय । अनुग्रहायेति । पुनर्भावाय, सम्भवायेत्यर्थः
सर्वेऽप्युभयथेति । सर्वेऽपि चत्वार आहारा भूतानां सत्त्वानां स्थितयेऽनु
ग्रहाय च । तथा सम्भवैषिणामिति । युक्तं तावन्मनःसञ्चेतना कर्मस्वभावत्वात्
तत्प्रभावितं च विज्ञानं बीजम्; स्पर्शोऽपि तत्सम्प्रयुक्तो भवत्यनुग्रहायेति; कव
लीकारस्तु कथं सम्भवैषिणामनुग्रहायेति ? अत उच्यते—कवलीकारोऽपि हि
विस्तरः । तद्रागिणामिति । कवलीकाररागिणाम् । पुनर्भावाय संवर्त्तत इति
अस्य ज्ञापनार्थमिदं सूत्रपदमुपन्यस्यते—उक्तं हि भगवतेति विस्तरः ।
रोगादिभिः पञ्च उपादानस्कन्धा उक्ताः । तस्य रोगस्य चत्वार आहारा मूलम्
मूलं च हेतुरित्यनेन कवलीकारोऽपि तद्रागिणां पुनर्भावाय संवर्तत इति सिद्धम्
अन्ये पुनः जरामरणस्य प्रत्यय इत्येतदेवोदाहरणं ब्रुवते । अस्माज्जन्मनः परे
१. अर्हताम्—का० ।

मनःसञ्चेतनापि चेह स्थितये दृश्यते । एवं हि वर्णयन्ति—दुर्भिक्षा-
भ्याहतेन किल पित्रा पुत्रकौ सक्तव इति भस्मना भस्त्रां परिपूर्य कीलके
आसज्याश्वासितौ । तौ च तां परिकल्पयन्तौ चिरमप्यासितौ केनापि चोद्घा-
टितायां भस्मेति नैराश्यमापन्नौ व्यापन्नाविति । पुनश्च महासमुद्रे भग्नयानपात्राः
पुरुषाः स्थलमिति महान्तं फेनपिण्डं प्रद्रुताः, आमृश्य चैनं निराशा उपरेमुरिति ।
सङ्गीतिपर्याये चोक्तम्—महासमुद्रादौदारिकाः प्राणिनो जलात् स्थलमभिरुह्य
सिकतास्थलेऽण्डानि स्थापयित्वा सिकताभिरवष्टभ्य पुनरपि महासमुद्रेऽवतरन्ति ।
तत्र यासां मातृणामण्डान्यारभ्य स्मृतिर्न मुष्यते तान्यण्डानि न पूतीभवन्ति, यासां
तु मुष्यते तानि पूतीभवन्ति ।
तदेतन्न वर्णयन्ति सौत्रान्तिकाः—मा भूत् परकीयेणाहारेणाहार इति ।
एवं तु वर्णयन्ति—येषामण्डानां मातरमार्थ्य स्मृतिर्न मुष्यते तानि न पूती-
भवन्ति, येषां तु मुष्यते तानि पूतीभवन्ति । तस्याः स्पर्शावस्थायाः
स्मरन्तीति ।
अथ कस्माच्चत्वार एवाहाराः, ननु च सर्व एव सास्रवा धर्मा भवानां
पोषकाः ? यद्यप्येतदेवम्, तथापि प्राधान्येनोक्तम्—
इह पुष्ट्यर्थमाश्रयाश्रितयोर्द्वयम् ।
द्वयमन्यभवाक्षेपनिर्वृत्त्यर्थं यथाक्रमम् ॥ ४१ ॥
आश्रयो हि सेन्द्रियः कायः, तस्य पुष्टये कवलीकाराहारः । आश्रिता-
श्चित्तचैत्ताः, तेषां पुष्टये स्पर्शः । अनयोस्तावदिहोत्पन्नस्य भवस्य पोषणे प्राधा-
न्यम् । मनःसञ्चेतनया पुनर्भवस्याक्षेपः । आक्षिप्तस्य पुनः कर्मपरिभाविताद्
जरामरणं व्यवस्थापितमित्यभिप्रायः । कवलीकारोऽपि भूतानां सत्त्वानामिह
स्थितय इति युक्तम्; प्रत्यक्षत्वात् । तथा सुखवेदनीयः स्पर्शो विज्ञानं चानु-
ग्राहकमित्युक्तम् ।
अथ मनःसञ्चेतना कथमिति ? अत इदमुच्यते—मनःसञ्चेतनापि चेति
विस्तरः । अत एव मनःसञ्चेतनाग्रहणेन स्पर्शविज्ञाने अपि गृहीते भवतः,
तत्सम्प्रयोगित्वात् । प्रद्रुता इति प्रसृताः । सङ्गीतिपर्याय इत्यभिधर्मशास्त्रे ।
तेषां पुष्टये स्पर्श इति । सुखवेदनीयेनानुग्रहात् । “यः कश्चिद् वेदनास्कन्धः संज्ञा-
स्कन्धः, सर्वः स स्पर्शं प्रतीत्य” इति वचनात् । मनःसञ्चेतनायाः पुनर्भवस्य