अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४७५
यथा तर्हि छायाङ्कुरयोरेवं स्पर्शवेदनयोरपीति वैभाषिकाः ।
स्पर्शादुत्तरकालं वेदनेत्यपरे । इन्द्रियार्थो हि पूर्वान्तो विज्ञानम्। सोऽसौ
त्रयाणां सन्निपातः स्पर्शः, स्पर्शप्रत्ययात् पश्चाद्वेदना तृतीये^१ क्षण^१ इति ।
एवं तर्हि न सर्वत्र विज्ञाने वेदना प्राप्नोति, न च सर्वविज्ञानं^२ स्पर्शः ?
नैष दोषः; पूर्वस्पर्शहेतुका ह्युत्तरत्र स्पर्शे वेदना, सर्वे च स्पर्शाः सवेद-
नकाः^३, सर्वं च विज्ञानं स्पर्श इति ।
इदमयुक्तं वर्त्तते ।
किमत्रायुक्तम् ?
यदुत भिन्नालम्बनयोरपि स्पर्शवेदनयोः पूर्वस्पर्शहेतुकोत्तरत्र^४ वेदनेति ।
कथं हि नामान्यजातीयालम्बनस्पर्शसम्भृता वेदनाऽन्यालम्बना भविष्यति ?
यथा तर्हि छायाङ्कुरयोरिति । किम् ? सहोत्पन्नयोर्जन्यजनकभावः । उत्पन्न
एव ह्यङ्कुरश्छायां जनयति । न प्रथमे क्षणेऽङ्कुरो निश्छायो भवति, द्वितीये
सच्छाय इति ।
एवं स्पर्शवेदनयोरपीति । अनयोरपि छायाङ्कुरयोः पूर्वसामग्रीहेतुरिति शक्यं
वक्तुम् । सहभूहेतुनिर्देशे त्वयमर्थ उक्त इति न पुनरुच्यते ।
स्पर्शादुत्तरकालं वेदनेत्यपर इति । भदन्तश्रीलाभः । सोऽसौ त्रयाणां सन्निपातः
स्पर्श इति । योऽयं जनकजनितभावः । वेदना तृतीये क्षणे इति । इन्द्रियार्थक्षणः
प्रथमः, विज्ञानोत्पत्तिकक्षणो द्वितीयः, वेदनोत्पत्तिकक्षणस्तृतीय इति । न सर्वत्र
विज्ञाने वेदना प्राप्नोतीति । विज्ञानक्षणे द्वितीये वेदनाया अभावात् । न च सर्व-
विज्ञानं स्पर्शः । वेदनाक्षणे तृतीये विज्ञानं न स्पर्शः । पूर्वद्वितीयक्षणयोः स्पर्श
एव विधीयते । पूर्वस्पर्शहेतुका ह्युत्तरत्र स्पर्शे वेदना । योऽयमिदानीं द्वितीयः
क्षणः स्पर्शभावेनोक्तः, तत्र पूर्वस्पर्शहेतुका प्रथमक्षणविज्ञानहेतुका वेदनोत्पद्यते,
तत्स्पर्शपूर्विकाप्यन्यस्मिन्नित्येवं सर्वत्र विज्ञाने वेदना प्राप्नोति ।
सर्वं च विज्ञानं स्पर्श इति । ते च स्पर्शाः सवेदनका इति ।
भिन्नालम्बयोरिति विस्तरः । भिन्नमालम्बनमनयोस्तौ भिन्नालम्बनो ।
पूर्वस्य रूपमालम्बनम्, उत्तरस्य शब्दः । तयोर्भिन्नालम्बनयोः पूर्वस्पर्शहेतुका
रूपालम्बनस्पर्शहेतुका उत्तरत्र स्पर्शे शब्दालम्बने यद् वेदनोत्पद्यते, इत्येतद-
युक्तम् । कथं हि नामेति दोषमाविष्करोति । अन्यजातीयालम्ब स्पर्शसं ।
१-१. तृतीयक्षणे—का० । २. सर्वं विज्ञानं—का० ।
३. सर्ववेदनकाः—का० । ४. ॰हेतुकोत्तरस्य—का०
अभि० को० २ : ७