अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४७६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
येन वा चित्तेन सम्प्रयुक्ता ततो भिन्नालम्बनेति ।
अस्तु तर्हि तस्मिन् काले स्पर्शभूतं विज्ञानमवेदनकम् । तस्माच्च यत् पूर्वं
विज्ञानं संवेदनकं तन्न स्पर्शः; प्रत्ययवैधुर्यादित्येवं सति को दोषः ?
महाभूमिकनियमो भिद्यते—"सर्वत्र चित्ते दशमहाभूमिकाः” ( ) इति ।
क्व चैष नियमः सिद्धः ? शास्त्रे ।
रूपप्रकारालम्बनात् स्पर्शात् सम्भूता वेदना अन्यालम्बना भविष्यति । शब्दा-
लम्बना भविष्यति । विधुरकारणत्वात् कार्यस्यासम्भावना । यदा हि रूपा-
लम्बनात् स्पर्शात् सम्भूता वेदना रूपालम्बनेनैव वेदना भविष्यति, तदा पूर्व-
स्पर्शहेतुकोत्तरत्र स्पर्शो वेदनेति युक्तम् । यदा तु रूपालम्बनात् स्पर्शात् शब्दा-
लम्बना वेदनोत्पद्यते, तदा कथमेतद्योक्ष्यते । कारणानुरूपं हि लोके कार्यं दृश्यते ।
अथ मतम्—रूपालम्बनात् स्पर्शात् सम्भूता वेदना शब्दालम्बनस्पर्श-
सम्प्रयुक्तापि रूपालम्बना भवतीति ? अत इदमाह—येन वा चित्तेन सम्प्रयुक्ता
ततो भिन्नालम्बनेति । ततः शब्दालम्बनाच्चित्ताद्भिन्नालम्बना यत उत्पन्ना
रूपालम्बना, तेन समालम्बनेत्यर्थः । कथं चासौ तेन सम्प्रयुक्तेत्युच्यते ? समं
प्रयुक्ता हि सम्प्रयुक्ता । यद्यभिन्नाश्रयत्वात्, कथं श्रोत्राश्रयोत्पन्ना सती रूपा-
लम्बना भविष्यति ? कथं न भविष्यति ? चित्तचैत्तानामाश्चयेणैकविषय-
प्रवृत्तत्वात् । तस्मादन्यतरालम्बनत्वेऽपि वेदनाया दोषः । स दोषः प्रदर्श्यते—
यदि तावद् रूपालम्बनात् स्पर्शादुत्पन्ना वेदना शब्दाद्यालम्बनान्तरमालम्बते,
स रूपालम्बनः स्पर्शः सुखवेदनीयो यावद् दुःखासुखवेदनीय इति न प्राप्नोति ।
एकालम्बनस्य तु वेदनया तथा निर्देशो युक्त इति ।
अस्तु तर्हीति विस्तरः । यद्येवं दोषः, अस्तु तर्हि तस्मिन् काले । कस्मिन्
काले ? शब्दालम्बनकाले । स्पर्शभूतं विज्ञानमवेदनकम् । तस्माच्च शब्दालम्बनाद्
यत् पूर्वं विज्ञानं संवेदनकं तन्न स्पर्शः । एवं हि निर्दोषं भवतीति । अन्यथा हि
यदि पूर्वोत्पन्नं संवेदनकं विज्ञानं स्पर्शः स्यात्, तदैवं स्पर्शप्रत्यया वेदनेति
यथोक्तो दोषः स्यात् । किं पुनः कारणम्—किञ्चिद्विज्ञानमवेदनकम्, किञ्चिच्च
न स्पर्शः ? प्रत्ययवैधुर्यात् । विधुरा हि प्रत्यया विप्रतिबन्धेनावस्थिताः । न
हि सर्वः समनन्तरप्रत्ययो वेदनाप्रत्ययं स्पर्शभूतं विज्ञानं जनयितुं समर्थ इति ।
तदेवं तस्य भिन्नालम्बनं विज्ञानमेकान्तेनावेदनकम्, तदुत्पादकं चास्पर्श-
भूतम् । यदि तु रूपालम्बनाच्चक्षुर्विज्ञानादनन्तरं रूपालम्बनमेव चक्षुर्विज्ञान-
मेवमुत्पद्यते—मनोविज्ञानं तत्संवेदनकं पूर्वोत्पन्नं स्पर्शं इति । एवं सतीति ।
महाभूमिकनियमो भिद्यत इति । स्पर्शवेदनयोः पर्यायेण नियमात् ।