अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४५३
यद्ययमभिप्रायः—उत्पादाद्वा तथागतानामनुत्पादाद्वा नित्यमविद्यादीन्
प्रतीत्य संस्कारादीनामनुत्पादः, न कदाचिदप्रतीत्यान्यद्वा प्रतीत्यातो नित्य इति;
एवमेतदिति प्रतिग्राह्यम् । अथायमभिप्रायः—प्रतीत्यसमुत्पादो नाम किञ्चित्
भावान्तरं नित्यमस्तीति; नैतदेवमिति प्रतिषेद्धव्यम् । किं कारणम् ? उत्पादस्य
संस्कृतलक्षणत्वात् । न च नित्यं भावान्तरमनित्यस्य लक्षणं युज्यते । उत्पादश्च
नामोत्पत्तिर्भवतीति कोऽस्याविद्यादिभिरभिसम्बन्धः, यतस्तेषां प्रतीत्यसमुत्पाद
इत्युच्येत । पदार्थश्चासम्बन्धो १ भवतीति नित्यश्च नाम प्रतीत्यसमुत्पादश्चेति ।
अथ प्रतीत्यसमुत्पाद इति कः पदार्थः ? प्रतिः प्राप्यर्थः, एतिः गत्यर्थः ।
उपसर्गवशेन धात्वर्थपरिणामात् प्राप्येति योऽर्थः सोऽर्थः प्रतीत्येति ।
यदि सत्ता

४५४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक- ]

न युक्त एष पदार्थः । किं कारणम् ? एकस्य हि कर्तुर्द्वयोः क्रिययोः
पूर्वकालायां क्रियायां क्त्वाविधिर्भवति । तद्यथा—स्नात्वा भुङ्क्त इति । न चासौ
पूर्वमुत्पादात् कश्चिदस्ति, यः पूर्वं प्रतीत्योत्तरकालमुत्पद्यते । न चाप्यकर्तृकाऽस्ति
क्रियेति । आह चात्र—
“प्रत्येति पूर्वमुत्पादाद् यद्यसत्त्वान्न युज्यते ।
सह चेत् क्त्वा न सिद्धोऽत्र पूर्वकालविधानतः” ॥ इति ?
नैष दोषः । इदं तावदयं प्रष्टव्यः शाब्दिकः—किमवस्थो धर्मः उत्पद्यते
वर्त्तमानः, उताहोऽनागत इति ? किं चातः ? यदि वर्त्तमान उत्पद्यते, कथं
वर्त्तमानो यदि नोत्पन्नः । उत्पन्नस्य वा पुनरुत्पत्तावनवस्थाप्रसङ्गः । अथानागत
उत्पद्यते, कथमसतः कर्तृत्वं सिद्ध्यत्यकर्तृका वा क्रियेति ? अतो यदवस्थ उत्पद्यते
तदवस्थ एव प्रत्येति । किमवस्थश्चोत्पद्यते ? उत्पादाभिमुखोऽनागतः । तदवस्थ
एव प्रत्ययं प्रत्येतीत्युच्यते । अनिष्पन्नं चेदं यदुत शाब्दिकीयं कर्तृक्रिया-

सत्तायाम्” ( ) इति । तेनेति कारणेन । पूर्वकालायां क्रियायां
क्त्वाविधेरिति । “समानकर्तृकयोः पूर्वकाले” ( पा० सू० ३.४.२१ ) इति
वचनात् । न चासौ पूर्वमुत्पादात् कश्चिदस्तीति सौत्रान्तिकमतेन । न चाप्य-
कर्तृकास्ति क्रियेति । कर्तरि सति क्रियाया व्यवस्थापनात् ।
आह चात्रेति । एतद्वैयाकरणचोद्यं श्लोकेनोपनिबध्नात्याचार्यः । यदि पूर्व-
मुत्पादात् प्रत्येति प्राप्नोति । असत्त्वान्न युज्यते । न ह्यविद्यमानः कर्त्ता
स्नानादिक्रियां कुर्वन् दृष्ट इति । सह चेत् । अथ मन्यसे प्रतीत्यक्रियां समुत्पाद-
क्रियां च सहकरोतीत्येवम् । क्त्वा न सिद्धोऽत्र प्रत्ययः । कस्मात् ? पूर्व-
कालविधानतः । पूर्वस्मिन् काले विधानं क्त्वाप्रत्ययस्य; “समानकर्तृकयोः
पूर्वकाले” इति वचनात् । अतः क्त्वाप्रत्ययो न सिद्धो भवेत् ।
पुनरुत्पत्ताविति । उत्पन्नस्य पुनरुत्पत्तौ कल्प्यमानायामनवस्थाप्रसङ्गः ।
द्वितीये तृतीये क्षणे पुनः पुनरुत्पद्यत इत्यनिष्ठाप्रसङ्गः । अथानागत इति विस्तरः ।
अलब्धात्मकोऽनागत इति कथमसतोऽलब्धात्मलाभस्य कर्तृत्वं सिध्यति,
अकर्तृका वा क्रिया कथं सिध्यति; यत एवमतो यदवस्थ उत्पद्यते शाब्दि-
कस्य शब्दविदः, तदवस्थ एव मम प्रत्येति । किमवस्थश्चेति । कावस्थास्येति
किमवस्थः । उत्पादाभिमुखोऽनागत इति । न सर्वोऽनागत उत्पद्यते, किं तर्हि ?
उपपादाभिमुखः । उत्पादेऽभिमुखे उत्पित्सुरित्यर्थः । तदवस्थ एव । उत्पादा-

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४५५
व्यवस्थानं भवतीत्येष कर्त्ता, भूतिरित्येषा क्रिया । न चात्र भवितुरर्थात् भूतिमन्यां
क्रियां पश्यामः । तस्मादच्छलं व्यवहारेषु ।
एष तु वाक्यार्थः—'अस्मिन् सत्यस्य भावः, अस्योत्पादादिदमुत्पद्यत इति
योऽर्थः सोऽर्थः प्रतीत्यसमुत्पादः' इति । आह चात्र—
“असन्नुत्पद्यते यद्वत् प्रत्येत्यपि तथाऽथ सन् ।
उत्पन्न उत्पद्यत इत्यनिष्ठाऽसन् पुरापि वा ॥
सहभावेऽपि च क्त्वाऽस्ति दीपं प्राप्य तमो गतम् ।
आस्यं व्यादाय शेते वा², पश्चाच्चेत् किं न संवृते ॥”
भिमुखावस्थ एव प्रत्येतीत्युच्यते । अनिष्टं चेदमिति विस्तरः । शाब्दिकाना-
मिदं शाब्दिकीयम् । कर्तुः क्रियायाश्च व्यवस्थानम् । कस्मात् ? भवितुः,
कर्तुरूपकल्पितादर्थात् क्रियारूपकल्पिताया भूतेरन्यत्वादर्शनात् । त

अन्ये पुनरस्य चोद्यस्य परिहारार्थमन्यथा परिकल्पयन्ति—प्रतिर्वीप्सार्थः,
इतौ साधव इत्याः = अनवस्थाशिनः, उत्पूर्वः पदिः प्रादुर्भावार्थः, तां तां कारण-
सामग्रीं प्रति इत्यानां समवायेनोत्पादः प्रतीत्यसमुत्पाद इति ।
एषा तु कल्पनाऽत्रैव युज्यते । इह कथं भविष्यति—"चक्षुः प्रतीत्य
रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानम्” ( ) इति ॥
किमर्थं पुनर्भगवान् पर्यायद्वयमाह—“अस्मिन् सतीदं भवति, अस्योत्पा-
विनश्यति । अथ मतम्—समनन्तरमेव तन्न युगपदिति । अतः पुनरिदमुच्यते—
आस्यं व्यादाय शेते वेति । न ह्यसौ पूर्वं मुखं व्याददाति विदारयति पश्चाच्छेते,
किं तर्हि ? यो मुखं व्याददच्छेते स मुखं व्यादाय शेते इत्युच्यते । अथ मतम्—
पूर्वमसौ मुखं व्याददाति पश्चाच्छेते इति ? अत आह—पश्चाच्चेत् किं न संवृते ।
यः कश्चिन्मुखं व्याददानन्तरं च संवृत्य शेते स मुखं व्यादाय शेते इत्युच्येत,
न चोच्यते; तेन ज्ञायते यो मुखं व्याददच्छेते स मुखं व्यादाय शेते इत्युच्यते इति ।
अन्ये पुनरिति । भदन्तश्रीलाभः । प्रतिर्वीप्सार्थ इति । नानावाचिनामधिकर-
णानां सर्वेषां क्रिययाऽन्वयं व्याप्तुमिच्छा वीप्सा, तामयं प्रतिर्द्योतयति । इतौ गतौ
साधव इत्याः, “तत्र साधुः” ( पा० सू० ४.४.६८ ) इति यत्प्रत्ययः, इतौ विनष्टौ
साधवः । अनवस्थायिन इत्यर्थः । समुपसर्गः समवायार्थं द्योतयति । उत्पूर्वः
पदिः प्रादुर्भावार्थः, धात्वर्थपरिणामात् । तां तां सामग्रीं प्रतीति । प्रतेर्वी-
प्सार्थतां दर्शयति । इत्यानां विनश्वराणां समवायेनोत्पादः प्रतीत्यसमुत्पादः ।
न कश्चिद्धर्म एक उत्पद्यते; सहोत्पादनियमात्, रूपादीनाम् । “कामेऽष्टद्रव्य-
कोऽशब्दः परमाणुः” ( अभि० को० २.२३ ) यावत् “चित्तचैत्ताः सहावश्यम्”
( अभि० को० २.२४ ) इति नियमात् ।
एषा तु कल्पनेति विस्तरः । प्रतिर्वीप्सार्थ इत्येवमादिका । कल्पनाऽत्रैव
प्रतीत्यसमुत्पादसूत्रे युज्यते । इह कथं भविष्यति चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते
चक्षुर्विज्ञानमिति । न हि प्रतीत्यानां चक्षूंषि प्रतीत्यचक्षूंषीति समासः सम्भ-
वति; अर्थायोगात् । चक्षुर्हि प्रतीत्य प्राप्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानमित्यय-
मर्थो गम्यते । तेन तदवस्थमेव तच्चोद्यं 'न युक्त एष पदार्थः' इति विस्तरेण
यदुक्तम् । कथम् ? एकस्य हि कर्तुर्द्वयोः क्रिययोः पूर्वकालायां क्रियायां क्त्वावि-
धिर्भवति—स्नात्वा भुङ्क्त इति । न च पूर्वमुत्पादाच्चक्षुर्विज्ञानमस्ति यच्चक्षुः
पूर्वं प्रतीत्य रूपाणि चोत्तरकालमुत्पद्यते, न चाप्यकर्तृका क्रियेति ।
अवधारणार्थं पर्यायद्वयमाह । अस्मिन् सतीति । एतावत्युच्यमाने न केवलम-
विद्यायां सत्यां संस्कारा भवन्ति, अन्यस्मिन्नपि सतीति गम्येत, यथा चक्षुषि

दादिदमुत्पद्यते" इति ? अवधारणार्थम् । यथाऽन्यत्राह- "अविद्यायां सत्यां
संस्कारा भवन्ति नान्यत्राविद्यायाः संस्काराः" इति । अङ्गपरम्परां वा दर्श-
यितुम्-अस्मिन्नङ्गे सतीदं भवति, अस्य पुनरङ्गस्योत्पादादिदमुत्पद्यत इति ।
जन्मपरम्परां वा-पूर्वान्ते सति मध्यान्तो भवति, मध्यान्तस्योत्पादादपरान्त
उत्पद्यत इति । साक्षात् पारम्पर्येण च प्रत्ययभावं दर्शयति-कदाचिद्धि
समनन्तरमविद्यायाः संस्कारा भवन्ति, कदाचित् पारम्पर्येणेति ।
अहेतुनित्यहेतुवादप्रतिषेधार्थमित्यपरे । नासति हेतौ भावो भवति, न
चानुत्पत्तिमतो नित्यात् प्रकृतिपुरुषादिकात् किञ्चिदुत्पद्यत इति ।
अस्यां तु कल्पनायां पूर्वपदस्य ग्रहणमनर्थकं प्राप्नोति ; 'अस्योत्पादादिद-
मुत्पद्यते' इत्यनेनैवोभयवादप्रतिषेधसिद्धेः ।

सति चक्षुर्विज्ञानं भवतीति । न चक्षुष्येव सतीत्यवधार्यते । तेन रूपेऽपि
सतीत्यवगम्यते । द्वितीयेन तु पर्यायेणास्योत्पादादिदमुत्पद्यत इत्यनेन पूर्वपर्याय-
मेवावधारयति । अस्यैवोत्पादादिदमुत्पद्यते, नान्यस्मादिति । अङ्गपरम्परां
वा दर्शयतुमिति । अस्मिन्नङ्गे सति । अविद्याङ्गे सति संस्काराङ्गं भवति, अस्य
पुनरङ्गस्य संस्कारास्योत्पादादिदं विज्ञानाङ्गमत्पद्यत इति । एवमितरेषामप्यङ्गानां
परम्परा वक्तव्या । जन्मपरम्परां वा । 'किं दर्शयितुं पर्यायद्वयमाह' इति वर्त्तते ।
साक्षादिति विस्तरः । साक्षात् पारम्पर्येण च सन्तत्याऽविद्यादीनां प्रत्ययभावं
दर्शयितुं पर्यायद्वयमाह । 'अस्मिन् सतीदं भवति' इति साक्षात् प्रत्ययभावं
दर्शयति, 'अस्योत्पादादिदमुत्पद्यते' इति पारम्पर्येण । तत्र साक्षाद् यदा
अविद्यायाः समनन्तरं क्लिष्टाः संस्कारा उत्पद्यन्ते; पारम्पर्येण तु यदा कुशला
उत्पद्यन्ते, कुशलावस्थायामविद्याया अभावात् । किञ्च-अविद्या संस्काराणां
साक्षात् प्रत्ययः, विज्ञानादीनां पारम्पर्येण । तदुक्तं भवति-अविद्याङ्गे सति
संस्काराङ्गं भवति, अस्य संस्काराङ्गस्योत्पादादिदमुत्पद्यते विज्ञानाङ्गं साक्षाद-
विद्याप्रत्ययं पारम्पर्येणेति । एतत् सर्वमाचार्यमतम् ।
प्रतिषेधार्थमित्यपर इति स्थविरवसुवर्मा । नासति हेतौ भावो भवतीत्यहेतु-
वादप्रतिषेधार्थं प्रथमेन पर्यायेण । नित्यहेतुवादप्रतिषेधार्थम्-न चानुत्पत्तिमतो
नित्यात् प्रकृतिपुरुषादिकात् किञ्चिदुत्पद्यत इति द्वितीयेन ।
आचार्य आह-अस्यां तु कल्पनायामिति विस्तरः । पूर्वपदस्य ग्रहणमनर्थक-
मिति । अस्मिन् सतीदं भवतीत्यस्य । उभयवादप्रतिषेधसिद्धेरिति । अस्योत्पादा-
दिदमुत्पद्यत इत्यनेनैव पर्यायेण । हेतोरस्तित्वमुत्पत्तिमत्तश्च हेतुत्वमित्युभयस्या-

४५८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
सन्ति तर्हि केचिद् ये आत्मनि सत्याश्रयभूते संस्कारादीनां भावं परि-
कल्पयन्ति, अविद्यादीनां चोत्पादात्तदुत्पत्तिम् । अतस्तेषां कल्पनां पर्युदासयितुमिदं
निर्धारयाम्बभूव--“यस्यैवोत्पादाद्यदुत्पद्यते तस्मिन्नेव सति तद् भवति, नान्यस्मिन्।
यदुत अविद्याप्रत्ययाः संस्काराः, यावदेवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य
समुदयो भवति” ( ) इति ।
अप्रहीणोत्पत्तिज्ञापनार्थमित्याचार्याः । अविद्यायामप्रहीणायां संस्कारा न
प्रहीयन्ते । तस्या एवोत्पादादुत्पद्यन्त इति विस्तरः ।
हेत्वतिरेकप्रसङ्ग वादस्य प्रतिषेधसिद्धितः पूर्वपर्यायस्यानर्थक्यं
प्राप्नोति ।
सन्ति तर्हि केचिदिति विस्तरः। सन्ति केचिद् वादिनः । य आत्मनि सत्या-
श्रयभूते । अविद्याया आश्रयभूते । संस्कारादीनां संस्कारविज्ञाननामरूपादीनां
भावमुत्पादं कल्पयन्ति । अविद्यादीनां चाविद्यासंस्कारादीनामुत्पादात्तदुत्पत्तिम् ।
संस्काराद्युत्पत्तिं कल्पयन्ति इत्यधिकृतम् । अतः कारणात्तेषां वादिनां कल्पनां
पर्युदासयितुं प्रतिषेद्धुमिदं निर्धारयाम्बभूवेति व्याख्याम्बभूव । किम् ? इत्याह-यस्यै-
वोत्पादात् यावत् स्कन्धस्य समुदयो भवतीति । यस्यैवोत्पादाद् यदुत्पद्यते,
तस्मिन्नेव सति तद् भवति, नान्यस्मिन्नात्मनि । यदुताविद्याप्रत्ययाः संस्काराः ।
अविद्यायामेव सत्यां संस्कारा भवन्ति, नान्यस्मिन् । यावदेवमस्य केवलस्य महतः
दुःखस्कन्धस्य समुदयो भवति । कथम् ? जातिप्रत्यया जरामरणशोकपरिदेव-
दुःखदौर्मनस्योपायासाः सम्भवन्ति । एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य
समुदयो भवति । जात्यामेव सत्यां जरामरणादयः सम्भवन्ति, नान्यस्मिन्ना-
त्मनि । अन्यथा हि 'अस्मिन् सतीदं भवति' इत्युच्यमाने वक्तारः स्यु

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४५९
स्थित्युत्पत्तिसन्दर्शनार्थमित्यपरे । यावत् कारणस्रोतस्तावत् कार्यस्रोतो
भवति । कारणस्यैव चोत्पादात् कार्यमुत्पद्यत इति । उत्पादे त्वधिकृते कः
प्रसङ्गः स्थितिवचनस्य, भिन्नक्रमं च भगवान् किमर्थमाचक्षीत प्राक् स्थितिं
पश्चादुत्पादम् !
पुनराह — “अस्मिन् सतीदं भवति" इति "कार्ये सति कारणस्य
विनाशो भवति” इति । स्यान्मतम् — अहेतुकं तर्हि कार्यमुत्पद्यत इति ? अत्र आह
नाहेतुकम् ; यस्मादस्योत्पादादिदमुत्पद्यत इति ।
एष चेत् सूत्रार्थोऽभविष्यद् 'अस्मिन् सतीदं न भवति' इत्येवावक्ष्यत् ।
पूर्वं च तावत् कार्यस्योत्पाद।नेवावक्ष्यत, पश्चाद् 'अस्मिन् सतीदं न भवति' इति ।
एवं हि साधुः क्रमो भवति । इतरथा तु 'प्रतीत्यसमुत्पादः कतमः' इत्यादेरर्थे
कः प्रक्रमो विनाशवचनस्य ! तस्मान्नैष सूत्रार्थः ।
स्थित्युत्पत्तिसन्दर्शनार्थमित्यपर इति भदन्तश्रीलाभः। तदर्थं पर्यायद्वयमाहेति ।
यावत् कारणस्रोतस्तावत् कार्यस्रोतो भवतीति प्रथमेन पर्यायेण। कारणस्यैवोत्पादात्
कार्यमुत्पद्यत इति द्वितीयेन । उत्पादे त्वधिकृत इति । प्रतीत्यसमुत्पादं वो
भिक्षवो देशयिष्यामीत्यधिकृते । कः प्रसङ्गः कः प्रस्तावः स्थितिवचनस्य, अस्मिन्
सतीदं भवतीत्यनेन यावत् कारणस्रोतस्तिष्ठति तावत् कार्यस्रोतस्तिष्ठतीति ।
एवमस्य स्थित्यर्थो वर्ण्यते इति । भिन्नक्रमं च भगवान् किमर्थमाचक्षीत ।
उत्पत्तिर्हि प्रथमं भवति, पश्चात् स्थितिः। उत्पत्तिप्रतिबद्धा स्थितिरिति कृत्वा
'अस्योत्पादादिदमुत्पद्यते' इति पूर्वं वक्तव्यं स्यात्, पश्चाद् 'इदमस्मिन् सतीदं
भवति' । न त्वेवम्, अतो नायमर्थ इति ।
` पुनराहेति । स एव भदन्तश्रीलाभः ।
आचार्य प्रत्याह—एष चेद् इति विस्तरः । अस्मिन् सतीदं न भवतीत्येवा-
वक्ष्यदिति । तत्रैवाभावनिर्देशो युक्तरूप इति दर्शयति । पूर्वं च कार्यस्योत्पाद-
मिति । अस्योत्पादादिदमुत्पद्यते इति पूर्वमवक्ष्यत्; उत्पादपूर्वकत्वाद्विनाशस्य ।
सूत्र उक्तम्—जातिप्रत्यया जरामरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासाः
सम्भवन्तीति । जरामरणसंगृहीता एवं ते, नाङ्गान्तरमित्यवगन्तव्यम् । तत्र
सत्त्वासत्त्वसंख्यातस्य विंशस्य परिणामादात्मभावपरिणामाच्चेते भवन्ति ।
दौर्मनस्यसम्प्रयुक्तो वितर्कः शोकः । शोकसमुत्थितः प्रलापः परिदेवः । दुःख-
दौर्मनस्ये व्याख्याते । विच्छिन्नवेगं दौर्मनस्यमुपायासः । शोकपरिदेवपूर्वकः
श्रम उपायास इत्यपरे ।
अभि० को० २ : ६

४६० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
कथं पुनः "अविद्याप्रत्ययाः संस्कारा यावत् जातिप्रत्ययं जरामरणम्"
( ) इति ? अभिसम्बन्धमात्रं दर्शयिष्यामः । बालो हि प्रतीत्य-
समुत्पन्नं संस्कारमात्रमिदमिति अप्रजानन् आत्मदृष्ट्यस्मिमानाभिनिविष्ट आत्मनः
सुखार्थमदुःखार्थं वा कायादिभिस्त्रिविधं कर्मारभते—आयतिसुखार्थं पुण्यम्
सुखादुःखासुखार्थमानिञ्ज्यम्, ऐहिकसुखार्थमपुण्यम् । तस्याविद्याप्रत्ययाः संस्काराः
कर्माक्षेपवशाच्च विज्ञानसन्ततिस्तां तां गतिं गच्छति ; ज्वालागमनयोगेनान्तरा-
भवसम्बन्धात् । तदन्यसंस्कारप्रत्ययं विज्ञानम् । एवं च कृत्वा
तदुपपन्नं भवति विज्ञानाङ्गनिर्देशे—"विज्ञानं कतमत् ? षड्‌विज्ञानकायाः"
( ) इति ।
बालो हीति विस्तरः । बालः पृथग्जनः । संस्कारमात्रमिति । मात्रग्रहण-
मात्मप्रतिषेधार्थम् । अप्रजानन्निति । आवेणिकीमविद्यां दर्शयति । आत्म-
दृष्ट्यस्मिमानाभिनिविष्टः प्रतिष्ठितः कायादिभिः कायवाङ्मनोभिस्त्रिविधं कर्म
पुण्यापुण्यानिञ्ज्यलक्षणमारभते । आनिञ्ज्यमिति इगिः प्रकृत्यन्तरम्, तस्यैवै-
तरूपम् । एजतेरेतद्रूपमानेज्यमिति वा पाठः । आयतिसुखार्थं पुण्यमिति ।
अनागतजन्मसुखार्थम् । किम् ? कामावचरं कुशलं कर्म । सुखादुःखासुखार्थ-
मानिञ्ज्यमिति । रूपारूप्यावचरं कुशलम् । सुखार्थमा तृतीयाद्ध्यानात्,
तस्मादूर्ध्वमदुःखासुखार्थम् । ऐहिकसुखार्थमिति । इहसुखापेक्षया तत् कृतम्,
नायतिसुखापेक्षयेत्यर्थः । कर्माक्षेपवशाद् यथोक्तं कर्मविधवशात् । तां तां गतिं .
नरकादीनां गच्छति । ज्वालागमनयोगेन । यथा दीर्घा तृणानुषक्ता ज्वाला
गच्छतीत्युच्यते, तथा विज्ञानसन्ततिभिरन्तराभवसम्बन्धादन्तराभवसम्बन्धे-
नातिविप्रकृष्टदेशामपि तां तां गतिं गच्छति । एवञ्च कृत्वेति । यदि संस्कार-
प्रत्ययमन्तराभवप्रतिसन्धिचित्तमुपादाय यावदुपपत्तिक्षणः, सर्वासौ विज्ञान-
सन्ततिः षण्णां विज्ञानकायानां संस्कारप्रत्ययं विज्ञानमभिप्रेतं तदुपपन्नं भवति ।
विज्ञानाङ्गनिर्देशे । विज्ञानाङ्गस्य तृतीयस्य निर्देशे । "विज्ञानं कतमत् ? षड्-
विज्ञानकायाः” इति । अन्यथा हि यदि षण्णां विज्ञानकायानां सन्ततिर्नाभि-
प्रेता स्यात्, संस्कारप्रत्ययं विज्ञानं प्रतिसन्धिश्चित्तमेवाभिप्रेतं स्यात्, अत्र
षड्‌विज्ञानकाया इति नोक्तं स्यात् । एवं तु वक्तव्यं स्यात्—'विज्ञानं कतमत् ?
मनोविज्ञानम्' इति । न हि प्रतिसन्धिक्षणे प्रतिविज्ञानकायसम्भवोऽस्ति; मनो-
विज्ञानेनैव प्रतिसन्धिवन्धात् । "छेदसन्धानवैराग्यहानिच्युत्युपपत्तयः, मनो-
विज्ञान एवेष्टाः” ( अभि० को० ३.४२ ) इति वचनात् ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४६१
विज्ञानपूर्वकं पुनस्तस्यां तस्यां गतौ नामरूपं जायते पञ्चस्कन्धकं कृत्स्न-
जन्मानुगतम्; विभङ्गे, महानिदानपर्याये चैवं निर्देशात्—"तथा नामरूप-
परिपाकात् क्रमेण षडायतनम् । ततो विषयसम्प्राप्तौ सत्यां विज्ञानसम्भवः"
( ) इति । त्रयाणां सन्निपातः स्पर्शः सुखादिवेदनीयः । तत-
स्त्रिविधा वेदना । ततस्तृष्णा । दुःखोत्पीडितस्य सुखायां वेदनायां कामतृष्णा ;
सुखायामदुःखासुखायां च रूपतृष्णा । अदुःखासुखायामारूप्यतृष्णा । तत
इष्टवेदनात्तृष्णायाः कामादीनामुत्पादनम् ।
तत्र कामाः पञ्च कामगुणाः । दृष्टयो द्वाषष्टिर्यथा ब्रह्मजालसूत्रे । शीलं
दौःशील्यविरतिः । व्रतं कुक्कुरगोव्रतादीनि । यथा च निर्ग्रन्थादीनां नग्नो
भवत्यचेलक इति विस्तरः । ब्राह्मण-पाशुपत-परिव्राजकादीनां च दण्डाजिन-भस्म-
जटा-त्रिदण्डमौण्ड्यादिसमादानम् ।
आत्मवादः पुनरात्मभावः । आत्मेति वादोऽस्मिन्नित्यात्मवादः । आत्म-
विभङ्ग एवं निर्देशादिति । प्रतीत्यसमुत्पादसूत्रे नामरूपविभङ्ग एवं निर्दे-
शात्—"नाम कतमत् ? चत्वारोऽरूपिणः स्कन्धा इति । रूपं कतमत् ?
यत्किञ्चिद्रूपमिति विस्तरेण । यावद्यच्चेदं रूपं यच्च नाम तदुभयं नामरूप-
मित्युच्यते" इति । कामतृष्णेति । कामावचरी तृष्णा । रूपतृष्णेति । या सुखायां
त्रिषु ध्यानेषु । अदुःखासुखायां चतुर्थे । अदुःखसुखायामारूप्यतृष्णेति । आरूप्या-
वचरी । कामादीनामुपादानमिति । कामदृष्टिशीलव्रतात्मवादानामुपादान-
मित्यर्थः । पञ्च कामगुणा इति । काम्यन्त इति कामाः, गुण्यन्त इति गुणाः,
कामा एव गुणाः कामगुणाः । के पुनस्ते ? रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यानि ।
दृष्टयो द्वाषष्टिर्यथा ब्रह्मजाल इति । ब्रह्मजालसूत्रदर्शनेन ता दृष्टयो बोद्धव्याः ।
कुक्कुरगोव्रतादीनीति । आदिशब्देन मृगव्रतादीनि गृह्यन्ते । निर्ग्रन्थादीनामिति ।
आदिशब्देन पाण्डरभिक्षवादीनां ग्रहणम् । ब्राह्मणेत्यादि । विस्तरः—ब्राह्मणानां
दण्डाजिनम् । पाशुपतानां जटाभस्म । परिव्राजकानां त्रिदण्डमौण्ड्यम् । आदि-
शब्दद्वयेन कापालिकादीनां कपालधारणादीनि गृह्यन्ते । तत्समादानं शीलव्रतो-
पादानम् ।
आत्मेतिवादोऽऽस्मिन्नित्यात्मवादः । यथोक्तम्—"ये केचिच्छ्रमणा ब्राह्मणा
वा आत्मेति समनुपश्यन्तः, समनुपश्यन्ति सर्वे त इमानेव पञ्चोपादानस्कन्धान्"

४६२ भाष्यस्फुटार्थासहितंऽभिधर्मकोशे [ लोक-

—यस्मिमानादित्यपरे। कथमनयोरात्मवादत्वम् ? "आभ्यामात्मा" ( )
इति वचनात्। आत्मनो ह्यसत्त्वादात्मवादोपादानमित्युच्यते; प्रज्ञप्तिमात्र-
कस्योपादानात्। यथोक्तम्—"आत्मा अहमेति भिक्षवो बालोऽश्रुतवान् पृथग्जनः
प्रज्ञप्तिमनुपतितः, न त्वत्रात्मा वा आत्मीयं वा" इति। तेषामुपादानं तेषु
यश्छन्दरागः। एवं हि भगवता सर्वत्राख्यातम्—"उपादानं कतमत् ?
योऽत्र च्छन्दरागः" ( ) इति। उपादानप्रत्ययं पुनः पौन-
र्भविकं कर्मोपचीयते। तद् भवः। "यदप्यानन्द कर्माख्यां पुनर्भावाभिनिर्वर्तक-
मिदमत्र भवस्य" ( ) इति सूत्रात्। भवप्रत्ययं पुनर्विज्ञाना-
क्रान्तियोगेन। अनागतं जन्म जातिः पञ्चस्कन्धिका। जातौ सत्यां जरामरणम्।
यथा निर्दिष्टं सूत्रे—"एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य समुदयो
भवति" ( ) इति। केवलस्येति, आत्मीयरहितस्य। महतो दुःख-
स्कन्धस्येति, अनाद्यन्तस्य दुःखसमूहस्य। समुदयो भवतीति प्रादुर्भावः। स
एव तु वैभाषिकन्यायो यः पूर्वमुक्तः ॥

इति विस्तरः। आत्मदृष्ट्यस्मिमानादित्यपर आत्मवादगाङ्गे। आत्मनो ह्यसत्त्वा-
दात्मवादोपादानमिति। वादशब्दोपन्यासे प्रयोजनं दर्शयति। बालोऽश्रुतवान्
पृथग्जन इति। यस्य पूर्वाभ्यासवासनानिर्जातोपपत्तिलाभिका प्रज्ञा नास्ति स
बालः, यस्यागमजा नास्ति सोऽश्रुतवांन्, यस्याधिगमजा सत्याभिसमयजा
नास्ति स पृथग्जनः। प्रज्ञप्तिमनुगनिन इति। यथा संज्ञा यथा च व्यवहारस्त-
थानुगत इत्यर्थः। तेषामिति। कामादीनाम्। छन्दराग इति। अप्राप्तेषु विषयेषु
प्रार्थना छन्दः, प्राप्तेषु रागः। तेषु कामादिषु यश्छन्दरागस्तदुपादानम्। न तु
"यथोक्ता एव सा विद्या द्विधा दृष्टिविवेचनात्, उपादानानि" (अभि०
५.३८) इत्यभिप्रायः। पौनर्भविकमिति। पुनर्भवफलम्। इदमत्र भवस्येति। इदमत्र
भवस्य स्वलक्षणं स्वभाव इत्यर्थः। विज्ञानावक्रान्तियोगेनेति। ज्वालागमनयोगे-
नान्तराभवसम्बन्धात्। अनागतं जन्म जातिः पञ्चस्कन्धिका नामरूपस्वभावत्वात्।
जरामरणं यथानिर्दिष्टं सूत्र इति। "जरा कतमा ? यत्तत् खालित्यं पालित्यम्"
इति विस्तरः। "मरणं कतमत्, या तेषां तेषां सत्त्वानां तस्मात्तस्माच्च्युतिश्च्य-
वनम्" इति विस्तरः। केवलस्यात्मारहितस्येत्यर्थं दर्शयति। महत इत्यनाद्यन्तस्य।
दुःखस्कन्धस्येति। दुःखसमूहस्य। स एव तु वैभाषिकन्यायो यः पूर्वमुक्त इति।
द्वादश पञ्चस्कन्धिका अवस्था द्वादशाङ्गानीति।

अथाविद्येति कोऽर्थः ? या न विद्या । चक्षुरादिष्वपि प्रसङ्गः ? विद्याया
अभावस्तर्हि । एवं सति न किंचित् स्यात् ? नैतद् युक्तम् । तस्मात्—
विद्याविपक्षो धर्मोऽन्योऽविद्याऽमित्रानृतादिवत् ॥ २८ ॥
यथा मित्रविपर्ययेण तद्विपक्षः तः कश्चिदमित्रो भवति, न तु यः कश्चिदन्यो
मित्रात्, नापि मित्राभावः । ऋतं चोच्यते सत्यम्, तद्विपक्षभूतं वाक्यमनृतं
भवति । अधर्मानर्थाकार्यादयश्च धर्मादिप्रतिद्वन्द्वभूताः । एवमविद्यापि विद्यायाः
प्रतिद्वन्द्वभूतधर्मान्तरमिति द्रष्टव्यम् ॥ २८ ॥
कुत एतत् ? प्रत्ययभावेनोपदेशात् । अपि च—
संयोजनादिवचनात्,
संयोजनं बन्धनमनुशय ओघो योगश्चाविद्योच्यते सूत्रेषु । न चाभाव-
मात्रं तथा भवितुमर्हति । न चापि चक्षुरादयः । तस्माद् धर्मान्तरमेवाविद्या ।
यथा तर्हि कुभार्या अभार्येत्युच्यते, कुपुत्रश्चापुत्रः, एवमविद्याऽप्यस्तु ?
कुप्रज्ञा चेन्न दर्शनात् ।
कुत्सिता हि प्रज्ञा क्लिष्टा । सा च दृष्टिस्वभावा इति नाविद्या युज्यते ।
या न विद्या। चक्षुरादेष्वपि प्रसङ्ग इति । चक्षुःश्रोत्रादीन्यविद्या प्रसज्यन्ते,
तान्यपि हि न विद्येति कृत्वा । न किञ्चित् स्यादिति । यदि विद्याया अभावो-
ऽविद्या, अद्रव्यं स्यादित्यर्थः । न चैतद् युक्तमिति । प्रत्यभावेनोपदेशात् ।
तद्विपक्ष इति । विरोधे नञिति दर्शयति । न तु यः कश्चिदन्यो मित्रादिति ।
न पर्युदासमात्र इति दर्शयति । नापि मित्राभाव इति । नाभावार्थ इति
दर्शयति । अधर्मानर्थाकार्यादयश्चेति । आदिशब्देनायुक्तव्यवहारा मनुष्या-
दयो गृह्यन्ते । धर्मादिप्रतिद्वन्द्वभूता इति । धर्मार्थकार्ययुक्तव्यवहारमनुष्या-
दिप्रतिद्वन्द्वभूताः । न तु ये केचिदन्ये धर्मादिभ्यश्चक्षुरादयः । नापि धर्माद्यभावः ।
एवमविद्यापीति बिस्तरः ॥ २८ ॥
कुत एतत्, प्रत्ययभावेनोपदेशात् । अविद्याप्रत्ययाः संस्कारा इति । न
चाविद्याया अन्येषां चक्षुरादीनां प्रत्ययभावेनोपदेशो युक्तः; अर्हतां संस्कारा-
सम्भवात् । न चाभावस्य; शशविषाणादीनां प्रत्ययत्वात् ।
संयोजनं यावद्योगश्चाविद्योच्यत इति । अविद्यासंयोजनं यावदविद्यायोग
इति सूत्रेषूच्यते । न चाभावमात्रं तथा भवितुमर्हतीति । न संयोजनादि भवितु-
मर्हतीत्यर्थः । न चापि चक्षुरादयः । तथा भवितुमर्हन्तीत्यधिकृतम् । सा च दृष्टि-
स्वभावेति नाविद्या युज्यत इति । दृष्ट्यविद्ययोः संयोजनादित्वेन पृथक् पाठात् ।

४६४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
या तर्हि न दृष्टिः सा भविष्यति ? सापि भवितुं नार्हति । किं कारणम् ?
दृष्टेस्तत्सम्प्रयुक्तत्वात् ,
अविद्या चेत् प्रज्ञाऽभविष्यन्न दृष्टिस्तया युज्येत सम्प्रायोक्ष्यत; द्वयोः
प्रज्ञाद्रव्ययोरसम्प्रयोगात् ।
इतश्च—
प्रज्ञोपक्लेशदेशनात् ॥ २९ ॥
“रागोपक्लिष्टं चित्तं नावमुच्यते, अविद्योपक्लिष्टा प्रज्ञा न विशुध्यति”
( ) इत्युक्तं सूत्रे । न च सैव प्रज्ञा तस्याः प्रज्ञाया उपक्लेशो
युक्त इति । यथा चित्तस्यान्यो भिन्नजातीय उपक्लेशो रागः, एवं प्रज्ञाया
अविद्या । किं पुनरेवं नेष्यते ?
क्लिष्टया प्रज्ञया कुशला प्रज्ञा व्यवकीर्यमाणा न विशुध्यति, अतोऽसौ
तस्या उपक्लेश इति । यद्यपि रागोपक्लिष्टं चित्तं न विमुच्यते । किं तदवश्यं
रागपर्यवस्थितं भवति । उपहतं तु तत्तथा रागेण भवति यन्न विमुच्यते ।
तां भावनां¹ व्यावर्तयतो विमुच्यते ।
या तर्हि न दृष्टिरिति । या क्लिष्टा प्रज्ञा रागादिसम्प्रयुक्ता ।
“दृष्टेस्तत् सम्प्रयुक्तत्वात्” इति । अविद्यासम्प्रयुक्तत्वादित्यर्थः । कथञ्च
दृष्टिरविद्यया सम्प्रयुक्ता ? यस्मादविद्यालक्षणो मोहः क्लेशमहाभूमौ पठ्यते,
क्लेशमहाभूमिकाश्च सर्वेऽपि महाभूमिकैः सह सम्प्रयुज्यन्त इति दृष्ट्या
सत्कार्यदृष्ट्यादिकया प्रज्ञास्वभावया अविद्या सम्प्रयुज्यत इति गम्यते ।
तस्मान्नाविद्या प्रज्ञा, द्वयोः प्रज्ञाद्रव्ययोरसम्प्रयोगात् ।
अविद्योपक्लिष्टा प्रज्ञा न विशुध्यतीति । एतदुदाहरणम् । येन विद्या प्रज्ञाया
अर्थान्तरभूतेति । न च सैव प्रज्ञा तस्याः प्रज्ञाया उपक्लेशो युक्त इति । प्रज्ञोप-
क्लेशदेशनायां प्रज्ञाया अर्थान्तरभूता अविद्या; उपक्लेशत्वेन निर्दिष्टत्वात् ।
रागवत् । अत आह—यथा चित्तस्यान्य इति विस्तरः ।
व्यवकीर्यमाणा न विशुध्यतीति । अन्तरान्तरोत्पद्यमानाया क्लिष्टया प्रज्ञया
व्यवकीर्यमाणा क्षणान्तरोत्पन्ना कुशला प्रज्ञा न विशुध्यतीत्यर्थः । किं तदवश्यं
रागपर्यवस्थितमिति । रागसम्प्रयुक्तमित्यर्थः । उपहतं तु तत्तथा रागेणेति ।
समुदाचरता रागेण वासनाधानेन तदुपहतं भवति । तां भावनां तद् दौष्ठुल्यं
१. पुनर्भावनां—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४६५
एवमविद्योपहता¹ क्लिष्टा² प्रज्ञा न शुध्यतीत्यविद्योपहतां² परिकल्पयामः ।
को हि परिकल्पयन् वार्यते ! जात्यन्तरमेव त्वविद्यां वर्णयन्ति ।
योऽपि मन्यते—"सर्वक्लेशा अविद्या" इति, तस्याप्यत एव व्युदासः ।
सर्वक्लेशस्वभावा हि³ सती संयोजनादिषु पृथग्नोच्येत, दृष्ट्या च न संप्रयुज्येत ।
अन्येन वा क्लेशेन दृष्ट्यादीनां परम्परासंप्रयोगात् चित्तमपि चाविद्योपक्लिष्टमेवोक्तं
भवेत् ।
अथ मतम्—विशेषणार्थं तथोक्तमिति ? प्रज्ञायामपि४ विशेषणं५ कर्तव्यं
स्यात्५ । भवत्वविद्या धर्मान्तरम्, कस्त्व तस्याः स्वभावः ? सत्यवन्न कर्मफला-
व्यावर्तयतो योगिनस्तच्चित्तं विमुच्यते । एवमविद्योपहता क्लिष्टा प्रज्ञा न शुध्य-
तीति । अतः प्रज्ञा चाविद्या, न च दोष इति दर्शयति ।
को हि परिकल्पयन् वार्येत इति । परिकल्पनामात्रमेतदागमनिरपेक्षमिति
कथयति ।
योऽपि मन्यते सर्वक्लेशाविद्येति । भदन्तश्रीलाभः एवं मन्यते—अविद्येति
सर्वक्लेशानारियं सामान्यसंज्ञा, न रागादिक्लेशव्यतिरिक्ताऽविद्या नास्तीति ।
कस्मात् स एवं मन्यते ? बुद्धसूत्रात् । "न प्रजानाति न प्रजानांतीत्यायुष्मन्
महाकौष्ठिल, तस्मादविद्योच्यते" इति । सत्कार्यदृष्ट्यादयोऽपि क्लेशा अज्ञान-
स्वरूपा विपरीतग्रहणात इति । तस्याप्यत एवेति विस्तरः । तस्य भदन्तस्यात
एव प्रतिषेधवचनाद् व्युदासः । प्रतिषेधस्तन्मतस्येत्यध्याहार्यम् । कथम् ? इत्याह-
सर्वक्लेशस्वभावा हि सती संयोजनादिषु पृथग् नोच्येत । अनुशयसंयोजनादिष्व-
विद्यासंयोजनमिति पृथग् नोच्येत, शेषसंयोजनाव्यतिरेकात् । 'रागो बन्धनं
द्वेषो बन्धनम्' इत्युक्त्वा मोहो बन्धनमिति, 'कामरागानुशयः' इत्याद्युक्त्वा
अविद्यानुशय इति, ओघेष्वविद्यौघ इति, योगेष्वविद्यायोग इति पृथङ्नैवोच्येत;
कस्मात् ? परस्परासंप्रयोगात् । न हि दृष्टिदृष्ट्या संप्रयुज्यते, रागो वा रागेण ।
दृष्ट्यादिसम्प्रयुक्ता चाविद्योक्ता, क्लेशमहाभूमिकत्वेन महाभूमिकसंप्रयोगनिय-
मात् । चित्तमपि चाविद्योपक्लिष्टमेवोक्तं भवेत् । रागोपक्लिष्टं चित्तं न विमुच्यत
इति नोक्तं भवेत्; अविद्योपक्लिष्टत्ववचनेनैव रागाद्युपक्लिष्टत्वसिद्धेः ।
अथ मतम्—विशेषणार्थं तथोक्तमिति । रागलक्षणयाविद्ययोपक्लिष्टचित्तं
न विमुच्यत इति । प्रज्ञायामपि विशेषणं कर्तव्यं स्यात् । रागेण प्रतिघेन मानेन
१-१. ०पक्लिष्टा—का० । २. विशुध्यती ०—का० । ३. अपि—का० ।
४-४. मप्यविद्याविशेषणं—का० । ५. भवेत्—का० ।

नामसप्रख्यानम् ।
एतच्चैव न ज्ञायते किमिदमसप्रख्यानं नामेति ?
यदि यन्न सप्रख्यानम् ? सप्रख्यानाभावेऽपि तथैव दोषो यथा अविद्यायाम् ।
अथ सप्रख्यानविपक्षभूतं धर्मान्तरम् ? तदिदं तथैव न ज्ञायते किं
तदिति ।
एवञ्जातीयकोऽपि धर्माणां निर्देशो भवति, तद्यथा—“चक्षुः कतमत् ?
यो रूपप्रसादश्चक्षुर्विज्ञानस्याश्रय” ( ) इति ॥
अस्मीति सत्त्वमयताऽविद्येति भदन्तधर्मत्रातः । का पुनरस्मिमानादन्या
मयता ! याऽसौ सूत्र उक्ता—“सोऽहमेवं ज्ञात्वा एवं दृष्ट्वा सर्वासां तृष्णानां
सर्वासां दृष्टीनां सर्वासां मयतानां सर्वेषामहङ्कारममकारास्मिमानाभिनिवेशानुशयानां
प्रहाणात् परिज्ञानान्निश्छायो निर्वृतः” ( ) इति ।
अस्त्येषा मयता, सा त्वियमविद्येति कुत एतत् ?
वेति, मा भूत् सर्वक्लेशग्रहणप्रसङ्ग इति । इष्ट इति चेत् ? चित्तेऽपि न विशेषणं
कर्त्तव्यं स्यात् । अविद्योपक्लिष्टं चित्तं न विमुच्यत इत्येवमेव तु वक्तव्यं स्यात् ।
सप्रख्यानम् । प्रज्ञानमित्येकोऽर्थः । तथैव दोषो यथाविद्यायामिति । अथा-
सप्रख्यानमिति कोऽर्थः ? यन्न संप्रख्यानम् । चक्षुरादिष्वपि प्रसङ्गः । सप्रख्याना-
भावस्तर्हि ? एवं सति न किञ्चित् स्यात् । न चैतद् युक्तमिति । अथ सप्रख्यान-
विपक्षभूतं धर्मान्तरम् । तदिदं तथैव न ज्ञायते यथैवाविद्या, किं तदिति ।
एवञ्जातीयकोऽपीति विस्तरः । एवञ्जातीयकः, कर्मप्रभावित इत्यर्थः ।
तस्मादविद्यायाः कर्मणा कारित्रेण स्वभावो विज्ञातव्यः—अस्त्यसौ कश्चिद्धर्मो
यो विद्याविपक्ष इति । विद्याविपक्षत्वं तस्याः कर्मेति । तद्यथा चक्षुः कतमत् ?
यो रूपप्रसादश्चक्षुर्विज्ञानस्याश्रय इति । ननु च रूपप्रसाद इति स्वभावप्रभावि-
तोऽस्य निर्देश इति ? न; अप्रत्यक्षत्वान्नित्यं चक्षुर्विज्ञानमेयत्वाच्च ।
अस्मीति सत्त्वमयतेति । अविज्ञातार्थमेतत् । न तेन स्थविरेणास्याभिधेय-
मवधारितम् । मयता पुनः सौत्रान्तिकैरविद्या प्रकारभिन्ना वर्ण्यते, मानो वा ।
यासौ सूत्र उक्तेति विस्तरः । मयतानामित्यविद्यानां प्रकारभिन्नानां नामेति
ग्रहणम् । तृष्णादीनां पृथगुपदेशादिति भदन्तधर्मत्रातस्याभिप्रायः । आचार्य
आह—अस्त्येषा मयता, अस्ति सूत्रे उक्ता मयता, तत्र जातिनिर्देशादेकवचनम्,
सा त्वविद्येति । कुतः कारणादेतत् परिच्छिद्यते—साविद्येति ? भदन्तधर्मत्रातः

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४६७
यत एषा नान्यः क्लेशः शक्यते वक्तुम् ।
ननु चान्यो मान एव स्यात् । अत्र तु¹ पुनर्विचार्यमाणे बहु वक्तव्यं
जायते । तस्मात् तिष्ठत्वेतत् ॥ २९ ॥
अथ नामरूपमिति कोऽर्थः ? रूपं विस्तरेणोक्तम्² ।
नाम त्वरूपिणः स्कन्धाः,
किं कारणम् ? नामेन्द्रियार्थवशेनार्थेषु नमतीति नाम ।
कतमस्य नाम्नो वशेन ? यदिदं लोके प्रतीतं तेषां तेषामर्थानां प्रत्याय-
कम्—गौः, अश्वः, रूपम्, रस इत्येवमादि ।
स्वाभिप्रायं विवृणोति—यत एषा नान्यः क्लेशः शक्यते वक्तुमिति । कस्मान्न
शक्यते ? तृष्णादृष्टास्मिमानानां पृथगुक्तेः ।
आचार्य आह—ननु चान्यो मान एव स्यादिति । अस्मिमानादन्यः षण्ण-
मन्यतमः । स च मयता, नाविद्येत्यभिप्रायः । अत्र तु पुनर्विचार्यमाणे बहु वक्तव्यं
जायत इति । अत्र पुनर्विचार्यमाणेऽविद्याङ्गे बहुरयं ग्रन्थो जायते, यथोक्तमिति ।
तस्मात्तिष्ठत्वेतत् । एतावदेवास्त्विति । अथवा—अन्यो मान एव स्यात्, न
पुनर्विद्येति, कुत एतदित्येवमादिके पुनर्विचारे क्रियमाणे उत्तरप्रत्युत्तरवचनेन
बहु वक्तव्यं जायते । तस्मात्तिष्ठत्वेतदलं विचारान्तरेणेत्यर्थः ॥ २९ ॥
अथ नामरूपमिति । अविद्याङ्गनिर्देशानन्तरं संस्काराङ्गं निर्देश्यम् । तदनु-
विज्ञानाङ्गम्, किमित्येतदतिक्रम्योपन्यस्यते ? एतदर्थमत्र वक्ष्यत्याचार्यः—"उक्तं
च वक्ष्यते चान्यत्" ( अभि० ३.३६ ) इति ।
रूपं विस्तरेणोक्तमिति । "रूपं पञ्चेन्द्रियाण्यर्याः पञ्चाविज्ञप्तिरेव च"
( अभि० को० १.९ ) इत्यत्र । नामेन्द्रियार्थवशेनेति विस्तरः । नामवशेन
इन्द्रियवशेन अर्थवशेन चार्थेषु रूपादिषु नमतीति नाम । कतमस्य नाम्नो वशे-
नेति । नामद्वैविध्यात् पृच्छति । आचार्यस्तदाचष्टे—यदिदं लोके प्रतीतमिति
विस्तरः । गौरश्व इति, समुदायप्रत्यायकम् । रूपं रस इति, एकार्थप्रत्यायकम् ।
तदेतद् वेदनादिस्कन्धचतुष्कं नामशब्देनोच्यते । यस्मात्तन्नामवशेन संज्ञाकरण-
वशेनार्थेष्वप्रत्यक्षेषु प्रत्यक्षेष्वपि वा नमति प्रवर्त्तते—अस्य नाम्नोऽयमर्थ इति ।
इन्द्रियार्थवशेन तु प्रत्यक्षेषु रूपादिषु नमति, उत्पद्यत इत्यर्थः । नाम्नि चाप्यर्थ-
१. का० पुस्तके नास्ति ।
२. विस्तरेण यथोक्तम्—का० ।

४६८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ श्लोक-
एतस्य पुनः केन नामत्वम् ? तेषु तेष्वर्थेषु तस्य नाम्नो नमनात् ।
इह निक्षिप्ते काय उपपत्त्यन्तरे नमनान्नामारूपिणः स्कन्धा इत्यपरे ॥
षडायतनमुक्तम् ॥
स्पर्शो वक्तव्यः ?
स्पर्शाः षट् ,
चक्षुःसंस्पर्शः, यावन्मनःसंस्पर्श इति । ते पुनः—
सन्निपातजाः ।
त्रयाणां सन्निपाताज्जाता इन्द्रियार्थविज्ञानानाम् । युक्तं तावत् पञ्चाना-
मिन्द्रियाणामर्थविज्ञानाभ्यां सन्निपातः; सहजत्वात् ।
मनइन्द्रियस्य पुनर्निरुद्धस्यानागतवर्त्तमानाभ्यां धर्ममनोविज्ञानाभ्यां कथं
सन्निपातः ? अयमेव तेषां सन्निपातो यः कार्यकारणभावः । एककार्यार्थो वा
सन्निपातार्थः । सर्वे च ते त्रयोऽपि स्पर्शोत्पत्तौ प्रगुणा भवन्तीति ।
वशेन नमति—अस्यार्थस्येदं नामेति । एतस्य पुनः केन नामत्वमिति । एतस्य
संज्ञाकरणलक्षणस्य नाम्नः केन कारणेन नामत्वम् । तेषु तेष्वर्थेषु तस्य नाम्नो
नमनादिति । यस्मात्तेष्वर्थेषु चतुस्कन्धलक्षणं नाम, तन्नाम नमयति प्रवर्त्तयति,
तस्मात् एतस्य नामत्वम्, नमयतीति नामेति कृत्वा । इह निक्षिप्त इति
विस्तरः । मरणकाले निक्षिप्ते काय उपपत्त्यन्तरे नमनाद् गमनादरूपिणो वेदना-
दयः स्कन्धा नामेत्युच्यन्ते । यथोक्तम्—मृतस्य खलु कालं गतस्य ज्ञातय इमं
पूतिकायमग्निना वा दहन्ति, उदके वा प्लावयन्ति, भूमौ वा निखनन्ति,
वातातापाभ्यां वा परिशोषं परिक्षयं पर्यादानं गच्छति । यत्पुनरिदमुच्यते—
चित्तमिति वा मन इति वा विज्ञानमिति वा श्रद्धापरिभावितं तदूर्ध्वगामि
भवति, विशेषगाम्यायत्यां स्वर्गोपगमिति ।
षडायतनमुक्तमिति । "तद्विज्ञानाश्रया रूपप्रसादाश्चक्षुरादयः" (अभि०
१.९), "विज्ञानं प्रतिविज्ञप्तिर्मनआयतनं च तत्" (अभि० को० १.१६) इत्यत्र ।
मनइन्द्रियस्य पुनर्निरुद्धस्यानागतेन धर्मेण रूपादिनोत्पत्स्यमानेन वर्त्तमानेन
मनोविज्ञानेन कथं सन्निपातः । यः कार्यकारणभावः । कार्यं मनोविज्ञानम्, कारणं
मनइन्द्रियम्, धर्मश्च रूपादिः । एककार्यार्थो वेति । एककार्यमेवार्थं एककार्यार्थः,
एककार्यत्वमित्यर्थः । कथमेककार्यार्थः ? इत्याह—सर्वे च ते त्रयोऽपि मन-
इन्द्रियादयः स्पर्शोत्पत्तौ प्रगुणा अनुकूला भवन्तीति ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४६९
अत्र पुनराचार्याणां भेदं गता बुद्धयः ।
केचिद्धि सन्निपातमेव स्पर्शं व्याचक्षते । सूत्रं चात्र ज्ञापकमान-
यन्ति—"इति य एषां त्रयाणां धर्माणां सङ्गतिः सन्निपातः समवायः स
स्पर्शः" ( ) इति ।
केचित् पुनश्चित्तसम्प्रयुक्तं धर्मान्तरमेव स्पर्शं व्याचक्षते, सूत्रं चात्र ज्ञापक-
मानयन्ति—"षट्षट्को धर्मपर्यायः कतमः ? षडाध्यात्मिकान्यायतनानि, षड् बाह्या-
न्यायतनानि, षड् विज्ञानकायाः, षट् स्पर्शकायाः, षट् वेदनाकायाः, षट् तृष्णाकायाः"
( ) इति । अत्र हीन्द्रियार्थविज्ञानेभ्यः स्पर्शकायाः पृथग् देशिताः ।
तत्र ये सन्निपातमेव स्पर्शमाहुस्त एवं परिहारमाहुः—न वै पृथङ्निर्देशात्
पृथग्भावो भवति । मा भूद्धर्मायतनाद्वेदनातृष्णयोः पृथग्भाव इति । नैष दोषः;
तद्व्यतिरिक्तस्यापि धर्मायतनस्य भावात् । न चैवं स्पर्शभूतात् त्रयादन्यत् त्रयमस्ति,
यस्य शेषस्यात्र ग्रहणं स्यात् ।
षट्षट्को धर्मपर्याय इति । षट् षट्कान्यस्मिन्निति षट्षट्कः । आध्यात्मिक-
बाह्यविज्ञानस्पर्शवेदनातृष्णाषट्कसम्भवात् । षट्स्पर्शकाया इति ज्ञापकम् । अनन्यत्वे
हि सतीन्द्रियार्थविज्ञानेषूक्तेषु स्पर्शकायवचनं पुनरुक्तं स्यात् । ततश्च षट्षट्-
कत्वं हीयते ।
मा भूद् धर्मायतनाद्वेदनातृष्णयोः पृथग्भाव इति । यदि पृथङ्निर्देशात् पृथग्-
भावो भवेत्, वेदनातृष्णे अपि धर्मायतनात् पृथङ्निर्दिष्टे, तयोरपि वेदनातृष्ण-
योर्धर्मायतनात् पृथग्भावः स्यात् । न च तयोः पृथग्भावः इष्यते; धर्मायतनान्त-
र्भावात् । नैष दोष इति विस्तरः । नैष दोष इति यथोक्तः । तद्व्यतिरिक्तस्यापि
वेदनातृष्णाव्यतिरिक्तस्यापि धर्मायतनस्य तज्जादिस्वभावस्य भावादस्तित्वात् ।
न चैवमिति विस्तरः । न चैवं भवतः 'त्रयाणां सन्निपातः स्पर्शः' इत्येवं ब्रुवाणस्य,
स्पर्शभूतादिन्द्रियार्थविज्ञानत्रयादन्यदस्पर्शभूतं त्रयमिन्द्रियार्थविज्ञानत्रयमस्ति,
यस्य शेषस्यात्र सूत्रे ग्रहणं स्यात् । 'षट् स्पर्शकायाः' इति प्रयोजनवशादपृथग्भावे-
ऽपि स्पर्शभूतात् त्रयात् । तस्मादपृथग्भावेऽपि वेदनातृष्णयोः पृथङ्निर्देशो युक्तः;
विनेयकार्यवशात् । न तु भवतः सन्निपातमात्रस्पर्शवादिनः केनचिदपि प्रयोज-
नेन 'षट् स्पर्शकायाः' इति पृथङ्निर्देशो युक्तः; यस्मात् 'षट् स्पर्शकायाः' इति
वचनेनेन्द्रियार्थविज्ञानत्रयमुक्तमिति तद्वचनं प्राप्तमित्यतः 'षट्षट्को धर्मपर्यायः'
इति न सिध्येत् । मम तु सिध्यति; स्पर्शवेदनातृष्णाषट्कवचनेऽपि तद्व्यति-

यद्यपीन्द्रियार्थौ¹ स्यातामविज्ञानकौ, न तु पुनर्विज्ञानमनिन्द्रियार्थकम् ।
तस्मात्त्रिषु निर्दिष्टेषु पुनः स्पर्शग्रहणमनर्थकं² प्राप्नोति ।
न खलु सर्वे चक्षूरूपे सर्वस्य चक्षुर्विज्ञानस्य कारणम्, नापि सर्वं चक्षु-
र्विज्ञानं पूर्वयोश्चक्षूरूपयोः कार्यम् । अतो येषां कार्यकारणभावस्ते स्पर्शभावेन³
व्यवस्थिता⁴ इत्येके ।
ये पुनः सन्निपातादन्यं स्पर्शमाहुः, त एतत् सूत्रं कथं परिहरन्ति—"इति
य एषां त्रयाणां सङ्गतिः सन्निपातः समवायः स स्पर्शः” इति ? न वा एवं
पठन्ति । किं तर्हि ? “सङ्गतेः सन्निपातात् समवायात्” इति पठन्ति । कारणे
वा कार्योपचारोऽयमिति ब्रुवन्ति ।
रिक्तधर्मायतनाद्यर्थेन्द्रियविज्ञानषट्कसम्भवात् । तस्मात् 'षट् स्पर्शकायाः' इति
पृथङ्निर्देशाद् 'अस्ति चित्तसम्प्रयुक्तं स्पर्शाख्यं धर्मान्तरम्' इति सिद्धम् ।
अथ ब्रूयादसौ—इन्द्रियार्थावविज्ञानकौ निर्दिष्टावस्मिन् सूत्रे, षडाध्यात्मि-
कानि, षड् बाह्यानीति वचनात्; अत इन्द्रियविषयविज्ञानत्रयं स्पर्शभूत-
मित्यस्य शेषस्य ज्ञापनार्थमत्र ग्रहणं स्यात्—षट् स्पर्शकाया इति ? अस्य
समाधेः प्रतिषेधार्थमिदमारभ्यते—यद्यपीन्द्रियार्थौ स्यातामविज्ञानकौ । तत्स-
भागावित्यर्थः ।' न तु पुनर्विज्ञानमनिन्द्रियार्थकम् । अवश्यं हि विज्ञानं सेन्द्रिया-
र्थकं भवति । तच्च विज्ञानमपदिष्टमत्र—षड्विज्ञानकाया इति । तस्मात्त्रिषु
निर्दिष्टेषु इन्द्रियार्थविज्ञानेषु षड्विज्ञानकायवचनेन पुनः स्पर्शग्रहणमनर्थकं
प्राप्नोति—षट् स्पर्शकाया इति । अतः 'सन्निपातादन्यः स्पर्शः' इति सिद्धम् ।
अत्र भदन्तश्रीलाभ आह—न खल्विति विस्तरः । पूर्वोत्पन्ने चक्षूरूपे कारणम्,
न तु विज्ञानसहोत्पन्ने । नापि सर्वचक्षुर्विज्ञानमिति । पश्चादुत्पन्नं पूर्वयोश्चक्षूरूपयोर्न
सहोत्पन्नयोः । अतो येषां कार्यकारणभावस्ते विज्ञानेन्द्रियविषयाः स्पर्शभावेन
व्यवस्थिताः, 'षट् स्पर्शकायाः' इत्यस्मिन् सूत्रे, तदिदमन्यथा न ज्ञापितं स्यात् ।
न वा एवं पठन्ति । वै इति निपातः । न वै एवं पठन्तीत्यर्थः । कथं पुनः
पठन्ति ? “य एषां धर्माणां संगतिः सन्निपातः समवायः स स्पर्शः” इति
पठन्ति । कारणे वा कार्योपचारोऽयमिति । सङ्गतौ सन्निपाते समवाये कारणे
कार्योपचारः स्पर्श इति । यथा—'सुखो बुद्धानामुत्पादः' इति ।
१. यद्यपि हीन्द्रिया०—का० । २. स्पर्शस्य ग्रहण०—का० ।
३. स्पर्शभावे—का० । ४. व्यवस्थापिता—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४७१
अतिबहुविस्तरप्रकारविसारिणी १ त्वेषा कथेत्यलं प्रसङ्गेन ।
अन्यमेव स्पर्शं वर्णयन्त्याभिधार्मिकाः ॥
तेषां पुनः षण्णां स्पर्शानाम्—
पञ्च प्रतिघसंस्पर्शः षष्ठोऽधिवचनाह्वयः ॥ ३० ॥
चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायसंस्पर्शाः पञ्च प्रतिघसंस्पर्श इत्युच्यते; सप्रति-
घेन्द्रियाश्रयत्वात् । मनःसंस्पर्शः षष्ठः सोऽधिवचनस्पर्श इत्युच्यते ।
किं कारणम्—अधिवचनमुच्यते नाम। तत्किलास्याधिकमालम्बनम्, अतो-
ऽधिवचनं संस्पर्शं २ इति । यथोक्तम्—“चक्षुर्विज्ञानेन नीलं विजानाति नो तु
नीलम्, मनोविज्ञानेन नीलं विजानाति नीलमिति च विजानाति” ( )
इति । एक आश्रयप्रभावितः, द्वितीय आलम्बनप्रभावितः ।
अपरे पुनराहुः—वचनमधिकृत्यार्थेषु मनोविज्ञानस्य प्रवृत्तिः, न पञ्चानाम्।
अतस्तदेवाधिवचनम् । तेन सम्प्रयुक्तः स्पर्शोऽधिवचनसंस्पर्श इति । एक
आश्रयप्रभावितः, द्वितीयः सम्प्रयोगप्रभावितः ॥ ३० ॥
अतिबहुविस्तरेण प्रकारेण विसर्तुं शीलमस्या इति अतिबहुविस्तरप्रकार-
विसारिणी ।
अधिवचनमुच्यते नामेति । अध्युच्यतेऽनेनेत्यधिवचनम्। वाङ्नाम्नि प्रवर्त्तते,
नामार्थं द्योतयति इत्यधिवचनं नाम । तत् किल । नामार्थे। मनोविज्ञानसम्प्र-
युक्तस्याधिकं बाहुल्येनालम्बनम् । अतोऽधिवचनं संस्पर्श इति । स्पर्शः संस्पर्श
इत्येकोऽर्थः । मनोविज्ञानेन नीलं विजानातीति । अभिधेयं विजानातीत्यर्थः ।
नीलमिति च विजानातीति । अस्यार्थस्येदं नामेति विजानाति । एक आश्रय-
प्रभावित इति । प्रथम आश्रयेण प्रभावितः प्रतिघाश्रयः संस्पर्शः, प्रतिघस्य वा
संस्पर्शः प्रतिघसंस्पर्शः । आलम्बनप्रभावित इति । अधिवचनादालम्बनसंस्पर्शः,
अधिवचने वा संस्पर्शः अधिवचनसंस्पर्श इति ।
वचनमधिकृत्येति । वचनमवधार्य । अर्थेषु रूपादिषु मनोविज्ञानस्य प्रवृत्तिः ।
न पञ्चानां चक्षुर्विज्ञानादीनां वचनमधिकृत्यार्थेषु प्रवृत्तिः। अतस्तदेवाधिवचनं
मनोविज्ञानं वचने प्रवर्त्ततेऽधिवचनमिति । तेन सम्प्रयुक्तस्तस्य वा संस्पर्शस्याधि-
वचनसंस्पर्शः । तेन चायं द्वितीयः संस्पर्शः सम्प्रयोगप्रभावित इत्युच्यते ॥ ३० ॥
१. ॰विस्तरप्रसारिणी—का० ।
२-२. ॰वचनसंस्पर्शः—का० ।

४७२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
पुनस्त एव षट् स्पर्शास्त्रयो भवन्ति—
विद्याविद्येतरस्पर्शाः,
विद्यासंस्पर्शः, अविद्यासंस्पर्शः, ताभ्यां चान्यो नैवविद्यानाविद्यासंस्पर्श
इति ।
एते पुनर्यथाक्रमं वेदितव्याः—
अमलक्लिष्टशेषिताः ।
अनास्रवः स्पर्शो विद्यासंस्पर्शः, क्लिष्टोऽविद्यासंस्पर्शः; विद्याऽविद्याभ्यां
सम्प्रयुक्तत्वात् । शेषो नैवविद्यानाविद्यासंस्पर्शः; उभाभ्यामसं प्रयोगात् ।
कः पुन शेषः ? कुशलसास्रवोऽनिवृताव्याकृतश्च ।
पुनरविद्यासंस्पर्शस्याभीक्ष्णसमुदाचारिण एकदेशस्य ग्रहणाद् द्वौ स्पर्शौ
भवतः—
व्यापादानुनयस्पर्शौ,
व्यापादानुनयाभ्यां सम्प्रयोगाव । पुनः सर्वसंग्रहेण—
सुखवेद्यादयस्त्रयः ॥ ३१ ॥
सुखवेदनीयः स्पर्शः, दुःखवेदनीयः, अदुःखासुखवेदनीयश्च; सुखवेदना-
दिहितत्वात् ।
अथ वा—वेद्यते तद्, वेदयितुं वा शक्यमिति वेदनीयम् । किं तत् ? वेदि-
“विद्याविद्येतरस्पर्शाः” इति । विद्या अविद्या इतरश्च विद्याविद्येतरे, त एव
स्पर्शा विद्याविद्येतरस्पर्शाः । विद्या चाविद्या चेति, विद्याह्वः अविद्याह्वः,
ताभ्यामितरश्चेत्यर्थः । विद्येत्यनास्रवा प्रज्ञा । अविद्या क्लिष्टमज्ञानम् । नैवविद्या-
नाविद्या कुशलसास्रवा प्रज्ञा, तत्सम्प्रयुक्ता एते यथाक्रमं संस्पर्शा वेदितव्याः ।
पुनरविद्यासंस्पर्शस्येति विस्तरः । अविद्यासंस्पर्शस्य सर्वक्लेशसम्प्रयुक्तस्य
अभीक्ष्णसमुदाचारी नित्यसमुदाचारी एकदेशः, तस्य ग्रहणाद् द्वौ स्पर्शौ
भवतः—“व्यापादानुनयस्पर्शौ ।
सुखवेद्यादयस्त्रयः” इति । सुखस्य वेदः, सुखेवेदे साधुः सुखवेद्यः, सुखं
वा वेद्यमस्मिन्निति सुखवेदनादौ हितः सुखवेदनीयः, “प्राक्क्रीताच्छः”
(पां० सू० ५.१.१) । वेद्यते तद्वेदयितुं वा शक्यमिति । वेद्यत इति
कर्ममात्रे कृत्य इति दर्शयति । वेदयितुं शक्यमिति—“अर्हे कृत्यतृचश्च”