अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४७१
अतिबहुविस्तरप्रकारविसारिणी १ त्वेषा कथेत्यलं प्रसङ्गेन ।
अन्यमेव स्पर्शं वर्णयन्त्याभिधार्मिकाः ॥
तेषां पुनः षण्णां स्पर्शानाम्—
पञ्च प्रतिघसंस्पर्शः षष्ठोऽधिवचनाह्वयः ॥ ३० ॥
चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायसंस्पर्शाः पञ्च प्रतिघसंस्पर्श इत्युच्यते; सप्रति-
घेन्द्रियाश्रयत्वात् । मनःसंस्पर्शः षष्ठः सोऽधिवचनस्पर्श इत्युच्यते ।
किं कारणम्—अधिवचनमुच्यते नाम। तत्किलास्याधिकमालम्बनम्, अतो-
ऽधिवचनं संस्पर्शं २ इति । यथोक्तम्—“चक्षुर्विज्ञानेन नीलं विजानाति नो तु
नीलम्, मनोविज्ञानेन नीलं विजानाति नीलमिति च विजानाति” ( )
इति । एक आश्रयप्रभावितः, द्वितीय आलम्बनप्रभावितः ।
अपरे पुनराहुः—वचनमधिकृत्यार्थेषु मनोविज्ञानस्य प्रवृत्तिः, न पञ्चानाम्।
अतस्तदेवाधिवचनम् । तेन सम्प्रयुक्तः स्पर्शोऽधिवचनसंस्पर्श इति । एक
आश्रयप्रभावितः, द्वितीयः सम्प्रयोगप्रभावितः ॥ ३० ॥
अतिबहुविस्तरेण प्रकारेण विसर्तुं शीलमस्या इति अतिबहुविस्तरप्रकार-
विसारिणी ।
अधिवचनमुच्यते नामेति । अध्युच्यतेऽनेनेत्यधिवचनम्। वाङ्नाम्नि प्रवर्त्तते,
नामार्थं द्योतयति इत्यधिवचनं नाम । तत् किल । नामार्थे। मनोविज्ञानसम्प्र-
युक्तस्याधिकं बाहुल्येनालम्बनम् । अतोऽधिवचनं संस्पर्श इति । स्पर्शः संस्पर्श
इत्येकोऽर्थः । मनोविज्ञानेन नीलं विजानातीति । अभिधेयं विजानातीत्यर्थः ।
नीलमिति च विजानातीति । अस्यार्थस्येदं नामेति विजानाति । एक आश्रय-
प्रभावित इति । प्रथम आश्रयेण प्रभावितः प्रतिघाश्रयः संस्पर्शः, प्रतिघस्य वा
संस्पर्शः प्रतिघसंस्पर्शः । आलम्बनप्रभावित इति । अधिवचनादालम्बनसंस्पर्शः,
अधिवचने वा संस्पर्शः अधिवचनसंस्पर्श इति ।
वचनमधिकृत्येति । वचनमवधार्य । अर्थेषु रूपादिषु मनोविज्ञानस्य प्रवृत्तिः ।
न पञ्चानां चक्षुर्विज्ञानादीनां वचनमधिकृत्यार्थेषु प्रवृत्तिः। अतस्तदेवाधिवचनं
मनोविज्ञानं वचने प्रवर्त्ततेऽधिवचनमिति । तेन सम्प्रयुक्तस्तस्य वा संस्पर्शस्याधि-
वचनसंस्पर्शः । तेन चायं द्वितीयः संस्पर्शः सम्प्रयोगप्रभावित इत्युच्यते ॥ ३० ॥
१. ॰विस्तरप्रसारिणी—का० ।
२-२. ॰वचनसंस्पर्शः—का० ।