अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४५४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक- ]

न युक्त एष पदार्थः । किं कारणम् ? एकस्य हि कर्तुर्द्वयोः क्रिययोः
पूर्वकालायां क्रियायां क्त्वाविधिर्भवति । तद्यथा—स्नात्वा भुङ्क्त इति । न चासौ
पूर्वमुत्पादात् कश्चिदस्ति, यः पूर्वं प्रतीत्योत्तरकालमुत्पद्यते । न चाप्यकर्तृकाऽस्ति
क्रियेति । आह चात्र—
“प्रत्येति पूर्वमुत्पादाद् यद्यसत्त्वान्न युज्यते ।
सह चेत् क्त्वा न सिद्धोऽत्र पूर्वकालविधानतः” ॥ इति ?
नैष दोषः । इदं तावदयं प्रष्टव्यः शाब्दिकः—किमवस्थो धर्मः उत्पद्यते
वर्त्तमानः, उताहोऽनागत इति ? किं चातः ? यदि वर्त्तमान उत्पद्यते, कथं
वर्त्तमानो यदि नोत्पन्नः । उत्पन्नस्य वा पुनरुत्पत्तावनवस्थाप्रसङ्गः । अथानागत
उत्पद्यते, कथमसतः कर्तृत्वं सिद्ध्यत्यकर्तृका वा क्रियेति ? अतो यदवस्थ उत्पद्यते
तदवस्थ एव प्रत्येति । किमवस्थश्चोत्पद्यते ? उत्पादाभिमुखोऽनागतः । तदवस्थ
एव प्रत्ययं प्रत्येतीत्युच्यते । अनिष्पन्नं चेदं यदुत शाब्दिकीयं कर्तृक्रिया-

---

सत्तायाम्” ( ) इति । तेनेति कारणेन । पूर्वकालायां क्रियायां
क्त्वाविधेरिति । “समानकर्तृकयोः पूर्वकाले” ( पा० सू० ३.४.२१ ) इति
वचनात् । न चासौ पूर्वमुत्पादात् कश्चिदस्तीति सौत्रान्तिकमतेन । न चाप्य-
कर्तृकास्ति क्रियेति । कर्तरि सति क्रियाया व्यवस्थापनात् ।
आह चात्रेति । एतद्वैयाकरणचोद्यं श्लोकेनोपनिबध्नात्याचार्यः । यदि पूर्व-
मुत्पादात् प्रत्येति प्राप्नोति । असत्त्वान्न युज्यते । न ह्यविद्यमानः कर्त्ता
स्नानादिक्रियां कुर्वन् दृष्ट इति । सह चेत् । अथ मन्यसे प्रतीत्यक्रियां समुत्पाद-
क्रियां च सहकरोतीत्येवम् । क्त्वा न सिद्धोऽत्र प्रत्ययः । कस्मात् ? पूर्व-
कालविधानतः । पूर्वस्मिन् काले विधानं क्त्वाप्रत्ययस्य; “समानकर्तृकयोः
पूर्वकाले” इति वचनात् । अतः क्त्वाप्रत्ययो न सिद्धो भवेत् ।
पुनरुत्पत्ताविति । उत्पन्नस्य पुनरुत्पत्तौ कल्प्यमानायामनवस्थाप्रसङ्गः ।
द्वितीये तृतीये क्षणे पुनः पुनरुत्पद्यत इत्यनिष्ठाप्रसङ्गः । अथानागत इति विस्तरः ।
अलब्धात्मकोऽनागत इति कथमसतोऽलब्धात्मलाभस्य कर्तृत्वं सिध्यति,
अकर्तृका वा क्रिया कथं सिध्यति; यत एवमतो यदवस्थ उत्पद्यते शाब्दि-
कस्य शब्दविदः, तदवस्थ एव मम प्रत्येति । किमवस्थश्चेति । कावस्थास्येति
किमवस्थः । उत्पादाभिमुखोऽनागत इति । न सर्वोऽनागत उत्पद्यते, किं तर्हि ?
उपपादाभिमुखः । उत्पादेऽभिमुखे उत्पित्सुरित्यर्थः । तदवस्थ एव । उत्पादा-