अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४६४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
या तर्हि न दृष्टिः सा भविष्यति ? सापि भवितुं नार्हति । किं कारणम् ?
दृष्टेस्तत्सम्प्रयुक्तत्वात् ,
अविद्या चेत् प्रज्ञाऽभविष्यन्न दृष्टिस्तया युज्येत सम्प्रायोक्ष्यत; द्वयोः
प्रज्ञाद्रव्ययोरसम्प्रयोगात् ।
इतश्च—
प्रज्ञोपक्लेशदेशनात् ॥ २९ ॥
“रागोपक्लिष्टं चित्तं नावमुच्यते, अविद्योपक्लिष्टा प्रज्ञा न विशुध्यति”
( ) इत्युक्तं सूत्रे । न च सैव प्रज्ञा तस्याः प्रज्ञाया उपक्लेशो
युक्त इति । यथा चित्तस्यान्यो भिन्नजातीय उपक्लेशो रागः, एवं प्रज्ञाया
अविद्या । किं पुनरेवं नेष्यते ?
क्लिष्टया प्रज्ञया कुशला प्रज्ञा व्यवकीर्यमाणा न विशुध्यति, अतोऽसौ
तस्या उपक्लेश इति । यद्यपि रागोपक्लिष्टं चित्तं न विमुच्यते । किं तदवश्यं
रागपर्यवस्थितं भवति । उपहतं तु तत्तथा रागेण भवति यन्न विमुच्यते ।
तां भावनां¹ व्यावर्तयतो विमुच्यते ।
या तर्हि न दृष्टिरिति । या क्लिष्टा प्रज्ञा रागादिसम्प्रयुक्ता ।
“दृष्टेस्तत् सम्प्रयुक्तत्वात्” इति । अविद्यासम्प्रयुक्तत्वादित्यर्थः । कथञ्च
दृष्टिरविद्यया सम्प्रयुक्ता ? यस्मादविद्यालक्षणो मोहः क्लेशमहाभूमौ पठ्यते,
क्लेशमहाभूमिकाश्च सर्वेऽपि महाभूमिकैः सह सम्प्रयुज्यन्त इति दृष्ट्या
सत्कार्यदृष्ट्यादिकया प्रज्ञास्वभावया अविद्या सम्प्रयुज्यत इति गम्यते ।
तस्मान्नाविद्या प्रज्ञा, द्वयोः प्रज्ञाद्रव्ययोरसम्प्रयोगात् ।
अविद्योपक्लिष्टा प्रज्ञा न विशुध्यतीति । एतदुदाहरणम् । येन विद्या प्रज्ञाया
अर्थान्तरभूतेति । न च सैव प्रज्ञा तस्याः प्रज्ञाया उपक्लेशो युक्त इति । प्रज्ञोप-
क्लेशदेशनायां प्रज्ञाया अर्थान्तरभूता अविद्या; उपक्लेशत्वेन निर्दिष्टत्वात् ।
रागवत् । अत आह—यथा चित्तस्यान्य इति विस्तरः ।
व्यवकीर्यमाणा न विशुध्यतीति । अन्तरान्तरोत्पद्यमानाया क्लिष्टया प्रज्ञया
व्यवकीर्यमाणा क्षणान्तरोत्पन्ना कुशला प्रज्ञा न विशुध्यतीत्यर्थः । किं तदवश्यं
रागपर्यवस्थितमिति । रागसम्प्रयुक्तमित्यर्थः । उपहतं तु तत्तथा रागेणेति ।
समुदाचरता रागेण वासनाधानेन तदुपहतं भवति । तां भावनां तद् दौष्ठुल्यं
१. पुनर्भावनां—का० ।