अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४७२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
पुनस्त एव षट् स्पर्शास्त्रयो भवन्ति—
विद्याविद्येतरस्पर्शाः,
विद्यासंस्पर्शः, अविद्यासंस्पर्शः, ताभ्यां चान्यो नैवविद्यानाविद्यासंस्पर्श
इति ।
एते पुनर्यथाक्रमं वेदितव्याः—
अमलक्लिष्टशेषिताः ।
अनास्रवः स्पर्शो विद्यासंस्पर्शः, क्लिष्टोऽविद्यासंस्पर्शः; विद्याऽविद्याभ्यां
सम्प्रयुक्तत्वात् । शेषो नैवविद्यानाविद्यासंस्पर्शः; उभाभ्यामसं प्रयोगात् ।
कः पुन शेषः ? कुशलसास्रवोऽनिवृताव्याकृतश्च ।
पुनरविद्यासंस्पर्शस्याभीक्ष्णसमुदाचारिण एकदेशस्य ग्रहणाद् द्वौ स्पर्शौ
भवतः—
व्यापादानुनयस्पर्शौ,
व्यापादानुनयाभ्यां सम्प्रयोगाव । पुनः सर्वसंग्रहेण—
सुखवेद्यादयस्त्रयः ॥ ३१ ॥
सुखवेदनीयः स्पर्शः, दुःखवेदनीयः, अदुःखासुखवेदनीयश्च; सुखवेदना-
दिहितत्वात् ।
अथ वा—वेद्यते तद्, वेदयितुं वा शक्यमिति वेदनीयम् । किं तत् ? वेदि-
“विद्याविद्येतरस्पर्शाः” इति । विद्या अविद्या इतरश्च विद्याविद्येतरे, त एव
स्पर्शा विद्याविद्येतरस्पर्शाः । विद्या चाविद्या चेति, विद्याह्वः अविद्याह्वः,
ताभ्यामितरश्चेत्यर्थः । विद्येत्यनास्रवा प्रज्ञा । अविद्या क्लिष्टमज्ञानम् । नैवविद्या-
नाविद्या कुशलसास्रवा प्रज्ञा, तत्सम्प्रयुक्ता एते यथाक्रमं संस्पर्शा वेदितव्याः ।
पुनरविद्यासंस्पर्शस्येति विस्तरः । अविद्यासंस्पर्शस्य सर्वक्लेशसम्प्रयुक्तस्य
अभीक्ष्णसमुदाचारी नित्यसमुदाचारी एकदेशः, तस्य ग्रहणाद् द्वौ स्पर्शौ
भवतः—“व्यापादानुनयस्पर्शौ ।
सुखवेद्यादयस्त्रयः” इति । सुखस्य वेदः, सुखेवेदे साधुः सुखवेद्यः, सुखं
वा वेद्यमस्मिन्निति सुखवेदनादौ हितः सुखवेदनीयः, “प्राक्क्रीताच्छः”
(पां० सू० ५.१.१) । वेद्यते तद्वेदयितुं वा शक्यमिति । वेद्यत इति
कर्ममात्रे कृत्य इति दर्शयति । वेदयितुं शक्यमिति—“अर्हे कृत्यतृचश्च”