अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

अन्ये पुनरस्य चोद्यस्य परिहारार्थमन्यथा परिकल्पयन्ति—प्रतिर्वीप्सार्थः,
इतौ साधव इत्याः = अनवस्थाशिनः, उत्पूर्वः पदिः प्रादुर्भावार्थः, तां तां कारण-
सामग्रीं प्रति इत्यानां समवायेनोत्पादः प्रतीत्यसमुत्पाद इति ।
एषा तु कल्पनाऽत्रैव युज्यते । इह कथं भविष्यति—"चक्षुः प्रतीत्य
रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानम्” ( ) इति ॥
किमर्थं पुनर्भगवान् पर्यायद्वयमाह—“अस्मिन् सतीदं भवति, अस्योत्पा-
विनश्यति । अथ मतम्—समनन्तरमेव तन्न युगपदिति । अतः पुनरिदमुच्यते—
आस्यं व्यादाय शेते वेति । न ह्यसौ पूर्वं मुखं व्याददाति विदारयति पश्चाच्छेते,
किं तर्हि ? यो मुखं व्याददच्छेते स मुखं व्यादाय शेते इत्युच्यते । अथ मतम्—
पूर्वमसौ मुखं व्याददाति पश्चाच्छेते इति ? अत आह—पश्चाच्चेत् किं न संवृते ।
यः कश्चिन्मुखं व्याददानन्तरं च संवृत्य शेते स मुखं व्यादाय शेते इत्युच्येत,
न चोच्यते; तेन ज्ञायते यो मुखं व्याददच्छेते स मुखं व्यादाय शेते इत्युच्यते इति ।
अन्ये पुनरिति । भदन्तश्रीलाभः । प्रतिर्वीप्सार्थ इति । नानावाचिनामधिकर-
णानां सर्वेषां क्रिययाऽन्वयं व्याप्तुमिच्छा वीप्सा, तामयं प्रतिर्द्योतयति । इतौ गतौ
साधव इत्याः, “तत्र साधुः” ( पा० सू० ४.४.६८ ) इति यत्प्रत्ययः, इतौ विनष्टौ
साधवः । अनवस्थायिन इत्यर्थः । समुपसर्गः समवायार्थं द्योतयति । उत्पूर्वः
पदिः प्रादुर्भावार्थः, धात्वर्थपरिणामात् । तां तां सामग्रीं प्रतीति । प्रतेर्वी-
प्सार्थतां दर्शयति । इत्यानां विनश्वराणां समवायेनोत्पादः प्रतीत्यसमुत्पादः ।
न कश्चिद्धर्म एक उत्पद्यते; सहोत्पादनियमात्, रूपादीनाम् । “कामेऽष्टद्रव्य-
कोऽशब्दः परमाणुः” ( अभि० को० २.२३ ) यावत् “चित्तचैत्ताः सहावश्यम्”
( अभि० को० २.२४ ) इति नियमात् ।
एषा तु कल्पनेति विस्तरः । प्रतिर्वीप्सार्थ इत्येवमादिका । कल्पनाऽत्रैव
प्रतीत्यसमुत्पादसूत्रे युज्यते । इह कथं भविष्यति चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते
चक्षुर्विज्ञानमिति । न हि प्रतीत्यानां चक्षूंषि प्रतीत्यचक्षूंषीति समासः सम्भ-
वति; अर्थायोगात् । चक्षुर्हि प्रतीत्य प्राप्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानमित्यय-
मर्थो गम्यते । तेन तदवस्थमेव तच्चोद्यं 'न युक्त एष पदार्थः' इति विस्तरेण
यदुक्तम् । कथम् ? एकस्य हि कर्तुर्द्वयोः क्रिययोः पूर्वकालायां क्रियायां क्त्वावि-
धिर्भवति—स्नात्वा भुङ्क्त इति । न च पूर्वमुत्पादाच्चक्षुर्विज्ञानमस्ति यच्चक्षुः
पूर्वं प्रतीत्य रूपाणि चोत्तरकालमुत्पद्यते, न चाप्यकर्तृका क्रियेति ।
अवधारणार्थं पर्यायद्वयमाह । अस्मिन् सतीति । एतावत्युच्यमाने न केवलम-
विद्यायां सत्यां संस्कारा भवन्ति, अन्यस्मिन्नपि सतीति गम्येत, यथा चक्षुषि