अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

दादिदमुत्पद्यते" इति ? अवधारणार्थम् । यथाऽन्यत्राह- "अविद्यायां सत्यां
संस्कारा भवन्ति नान्यत्राविद्यायाः संस्काराः" इति । अङ्गपरम्परां वा दर्श-
यितुम्-अस्मिन्नङ्गे सतीदं भवति, अस्य पुनरङ्गस्योत्पादादिदमुत्पद्यत इति ।
जन्मपरम्परां वा-पूर्वान्ते सति मध्यान्तो भवति, मध्यान्तस्योत्पादादपरान्त
उत्पद्यत इति । साक्षात् पारम्पर्येण च प्रत्ययभावं दर्शयति-कदाचिद्धि
समनन्तरमविद्यायाः संस्कारा भवन्ति, कदाचित् पारम्पर्येणेति ।
अहेतुनित्यहेतुवादप्रतिषेधार्थमित्यपरे । नासति हेतौ भावो भवति, न
चानुत्पत्तिमतो नित्यात् प्रकृतिपुरुषादिकात् किञ्चिदुत्पद्यत इति ।
अस्यां तु कल्पनायां पूर्वपदस्य ग्रहणमनर्थकं प्राप्नोति ; 'अस्योत्पादादिद-
मुत्पद्यते' इत्यनेनैवोभयवादप्रतिषेधसिद्धेः ।

---

सति चक्षुर्विज्ञानं भवतीति । न चक्षुष्येव सतीत्यवधार्यते । तेन रूपेऽपि
सतीत्यवगम्यते । द्वितीयेन तु पर्यायेणास्योत्पादादिदमुत्पद्यत इत्यनेन पूर्वपर्याय-
मेवावधारयति । अस्यैवोत्पादादिदमुत्पद्यते, नान्यस्मादिति । अङ्गपरम्परां
वा दर्शयतुमिति । अस्मिन्नङ्गे सति । अविद्याङ्गे सति संस्काराङ्गं भवति, अस्य
पुनरङ्गस्य संस्कारास्योत्पादादिदं विज्ञानाङ्गमत्पद्यत इति । एवमितरेषामप्यङ्गानां
परम्परा वक्तव्या । जन्मपरम्परां वा । 'किं दर्शयितुं पर्यायद्वयमाह' इति वर्त्तते ।
साक्षादिति विस्तरः । साक्षात् पारम्पर्येण च सन्तत्याऽविद्यादीनां प्रत्ययभावं
दर्शयितुं पर्यायद्वयमाह । 'अस्मिन् सतीदं भवति' इति साक्षात् प्रत्ययभावं
दर्शयति, 'अस्योत्पादादिदमुत्पद्यते' इति पारम्पर्येण । तत्र साक्षाद् यदा
अविद्यायाः समनन्तरं क्लिष्टाः संस्कारा उत्पद्यन्ते; पारम्पर्येण तु यदा कुशला
उत्पद्यन्ते, कुशलावस्थायामविद्याया अभावात् । किञ्च-अविद्या संस्काराणां
साक्षात् प्रत्ययः, विज्ञानादीनां पारम्पर्येण । तदुक्तं भवति-अविद्याङ्गे सति
संस्काराङ्गं भवति, अस्य संस्काराङ्गस्योत्पादादिदमुत्पद्यते विज्ञानाङ्गं साक्षाद-
विद्याप्रत्ययं पारम्पर्येणेति । एतत् सर्वमाचार्यमतम् ।
प्रतिषेधार्थमित्यपर इति स्थविरवसुवर्मा । नासति हेतौ भावो भवतीत्यहेतु-
वादप्रतिषेधार्थं प्रथमेन पर्यायेण । नित्यहेतुवादप्रतिषेधार्थम्-न चानुत्पत्तिमतो
नित्यात् प्रकृतिपुरुषादिकात् किञ्चिदुत्पद्यत इति द्वितीयेन ।
आचार्य आह-अस्यां तु कल्पनायामिति विस्तरः । पूर्वपदस्य ग्रहणमनर्थक-
मिति । अस्मिन् सतीदं भवतीत्यस्य । उभयवादप्रतिषेधसिद्धेरिति । अस्योत्पादा-
दिदमुत्पद्यत इत्यनेनैव पर्यायेण । हेतोरस्तित्वमुत्पत्तिमत्तश्च हेतुत्वमित्युभयस्या-