अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

यद्यपीन्द्रियार्थौ¹ स्यातामविज्ञानकौ, न तु पुनर्विज्ञानमनिन्द्रियार्थकम् ।
तस्मात्त्रिषु निर्दिष्टेषु पुनः स्पर्शग्रहणमनर्थकं² प्राप्नोति ।
न खलु सर्वे चक्षूरूपे सर्वस्य चक्षुर्विज्ञानस्य कारणम्, नापि सर्वं चक्षु-
र्विज्ञानं पूर्वयोश्चक्षूरूपयोः कार्यम् । अतो येषां कार्यकारणभावस्ते स्पर्शभावेन³
व्यवस्थिता⁴ इत्येके ।
ये पुनः सन्निपातादन्यं स्पर्शमाहुः, त एतत् सूत्रं कथं परिहरन्ति—"इति
य एषां त्रयाणां सङ्गतिः सन्निपातः समवायः स स्पर्शः” इति ? न वा एवं
पठन्ति । किं तर्हि ? “सङ्गतेः सन्निपातात् समवायात्” इति पठन्ति । कारणे
वा कार्योपचारोऽयमिति ब्रुवन्ति ।
रिक्तधर्मायतनाद्यर्थेन्द्रियविज्ञानषट्कसम्भवात् । तस्मात् 'षट् स्पर्शकायाः' इति
पृथङ्निर्देशाद् 'अस्ति चित्तसम्प्रयुक्तं स्पर्शाख्यं धर्मान्तरम्' इति सिद्धम् ।
अथ ब्रूयादसौ—इन्द्रियार्थावविज्ञानकौ निर्दिष्टावस्मिन् सूत्रे, षडाध्यात्मि-
कानि, षड् बाह्यानीति वचनात्; अत इन्द्रियविषयविज्ञानत्रयं स्पर्शभूत-
मित्यस्य शेषस्य ज्ञापनार्थमत्र ग्रहणं स्यात्—षट् स्पर्शकाया इति ? अस्य
समाधेः प्रतिषेधार्थमिदमारभ्यते—यद्यपीन्द्रियार्थौ स्यातामविज्ञानकौ । तत्स-
भागावित्यर्थः ।' न तु पुनर्विज्ञानमनिन्द्रियार्थकम् । अवश्यं हि विज्ञानं सेन्द्रिया-
र्थकं भवति । तच्च विज्ञानमपदिष्टमत्र—षड्विज्ञानकाया इति । तस्मात्त्रिषु
निर्दिष्टेषु इन्द्रियार्थविज्ञानेषु षड्विज्ञानकायवचनेन पुनः स्पर्शग्रहणमनर्थकं
प्राप्नोति—षट् स्पर्शकाया इति । अतः 'सन्निपातादन्यः स्पर्शः' इति सिद्धम् ।
अत्र भदन्तश्रीलाभ आह—न खल्विति विस्तरः । पूर्वोत्पन्ने चक्षूरूपे कारणम्,
न तु विज्ञानसहोत्पन्ने । नापि सर्वचक्षुर्विज्ञानमिति । पश्चादुत्पन्नं पूर्वयोश्चक्षूरूपयोर्न
सहोत्पन्नयोः । अतो येषां कार्यकारणभावस्ते विज्ञानेन्द्रियविषयाः स्पर्शभावेन
व्यवस्थिताः, 'षट् स्पर्शकायाः' इत्यस्मिन् सूत्रे, तदिदमन्यथा न ज्ञापितं स्यात् ।
न वा एवं पठन्ति । वै इति निपातः । न वै एवं पठन्तीत्यर्थः । कथं पुनः
पठन्ति ? “य एषां धर्माणां संगतिः सन्निपातः समवायः स स्पर्शः” इति
पठन्ति । कारणे वा कार्योपचारोऽयमिति । सङ्गतौ सन्निपाते समवाये कारणे
कार्योपचारः स्पर्श इति । यथा—'सुखो बुद्धानामुत्पादः' इति ।
१. यद्यपि हीन्द्रिया०—का० । २. स्पर्शस्य ग्रहण०—का० ।
३. स्पर्शभावे—का० । ४. व्यवस्थापिता—का० ।