अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४६५
एवमविद्योपहता¹ क्लिष्टा² प्रज्ञा न शुध्यतीत्यविद्योपहतां² परिकल्पयामः ।
को हि परिकल्पयन् वार्यते ! जात्यन्तरमेव त्वविद्यां वर्णयन्ति ।
योऽपि मन्यते—"सर्वक्लेशा अविद्या" इति, तस्याप्यत एव व्युदासः ।
सर्वक्लेशस्वभावा हि³ सती संयोजनादिषु पृथग्नोच्येत, दृष्ट्या च न संप्रयुज्येत ।
अन्येन वा क्लेशेन दृष्ट्यादीनां परम्परासंप्रयोगात् चित्तमपि चाविद्योपक्लिष्टमेवोक्तं
भवेत् ।
अथ मतम्—विशेषणार्थं तथोक्तमिति ? प्रज्ञायामपि४ विशेषणं५ कर्तव्यं
स्यात्५ । भवत्वविद्या धर्मान्तरम्, कस्त्व तस्याः स्वभावः ? सत्यवन्न कर्मफला-
व्यावर्तयतो योगिनस्तच्चित्तं विमुच्यते । एवमविद्योपहता क्लिष्टा प्रज्ञा न शुध्य-
तीति । अतः प्रज्ञा चाविद्या, न च दोष इति दर्शयति ।
को हि परिकल्पयन् वार्येत इति । परिकल्पनामात्रमेतदागमनिरपेक्षमिति
कथयति ।
योऽपि मन्यते सर्वक्लेशाविद्येति । भदन्तश्रीलाभः एवं मन्यते—अविद्येति
सर्वक्लेशानारियं सामान्यसंज्ञा, न रागादिक्लेशव्यतिरिक्ताऽविद्या नास्तीति ।
कस्मात् स एवं मन्यते ? बुद्धसूत्रात् । "न प्रजानाति न प्रजानांतीत्यायुष्मन्
महाकौष्ठिल, तस्मादविद्योच्यते" इति । सत्कार्यदृष्ट्यादयोऽपि क्लेशा अज्ञान-
स्वरूपा विपरीतग्रहणात इति । तस्याप्यत एवेति विस्तरः । तस्य भदन्तस्यात
एव प्रतिषेधवचनाद् व्युदासः । प्रतिषेधस्तन्मतस्येत्यध्याहार्यम् । कथम् ? इत्याह-
सर्वक्लेशस्वभावा हि सती संयोजनादिषु पृथग् नोच्येत । अनुशयसंयोजनादिष्व-
विद्यासंयोजनमिति पृथग् नोच्येत, शेषसंयोजनाव्यतिरेकात् । 'रागो बन्धनं
द्वेषो बन्धनम्' इत्युक्त्वा मोहो बन्धनमिति, 'कामरागानुशयः' इत्याद्युक्त्वा
अविद्यानुशय इति, ओघेष्वविद्यौघ इति, योगेष्वविद्यायोग इति पृथङ्नैवोच्येत;
कस्मात् ? परस्परासंप्रयोगात् । न हि दृष्टिदृष्ट्या संप्रयुज्यते, रागो वा रागेण ।
दृष्ट्यादिसम्प्रयुक्ता चाविद्योक्ता, क्लेशमहाभूमिकत्वेन महाभूमिकसंप्रयोगनिय-
मात् । चित्तमपि चाविद्योपक्लिष्टमेवोक्तं भवेत् । रागोपक्लिष्टं चित्तं न विमुच्यत
इति नोक्तं भवेत्; अविद्योपक्लिष्टत्ववचनेनैव रागाद्युपक्लिष्टत्वसिद्धेः ।
अथ मतम्—विशेषणार्थं तथोक्तमिति । रागलक्षणयाविद्ययोपक्लिष्टचित्तं
न विमुच्यत इति । प्रज्ञायामपि विशेषणं कर्तव्यं स्यात् । रागेण प्रतिघेन मानेन
१-१. ०पक्लिष्टा—का० । २. विशुध्यती ०—का० । ३. अपि—का० ।
४-४. मप्यविद्याविशेषणं—का० । ५. भवेत्—का० ।