अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४५९
स्थित्युत्पत्तिसन्दर्शनार्थमित्यपरे । यावत् कारणस्रोतस्तावत् कार्यस्रोतो
भवति । कारणस्यैव चोत्पादात् कार्यमुत्पद्यत इति । उत्पादे त्वधिकृते कः
प्रसङ्गः स्थितिवचनस्य, भिन्नक्रमं च भगवान् किमर्थमाचक्षीत प्राक् स्थितिं
पश्चादुत्पादम् !
पुनराह — “अस्मिन् सतीदं भवति" इति "कार्ये सति कारणस्य
विनाशो भवति” इति । स्यान्मतम् — अहेतुकं तर्हि कार्यमुत्पद्यत इति ? अत्र आह
नाहेतुकम् ; यस्मादस्योत्पादादिदमुत्पद्यत इति ।
एष चेत् सूत्रार्थोऽभविष्यद् 'अस्मिन् सतीदं न भवति' इत्येवावक्ष्यत् ।
पूर्वं च तावत् कार्यस्योत्पाद।नेवावक्ष्यत, पश्चाद् 'अस्मिन् सतीदं न भवति' इति ।
एवं हि साधुः क्रमो भवति । इतरथा तु 'प्रतीत्यसमुत्पादः कतमः' इत्यादेरर्थे
कः प्रक्रमो विनाशवचनस्य ! तस्मान्नैष सूत्रार्थः ।
स्थित्युत्पत्तिसन्दर्शनार्थमित्यपर इति भदन्तश्रीलाभः। तदर्थं पर्यायद्वयमाहेति ।
यावत् कारणस्रोतस्तावत् कार्यस्रोतो भवतीति प्रथमेन पर्यायेण। कारणस्यैवोत्पादात्
कार्यमुत्पद्यत इति द्वितीयेन । उत्पादे त्वधिकृत इति । प्रतीत्यसमुत्पादं वो
भिक्षवो देशयिष्यामीत्यधिकृते । कः प्रसङ्गः कः प्रस्तावः स्थितिवचनस्य, अस्मिन्
सतीदं भवतीत्यनेन यावत् कारणस्रोतस्तिष्ठति तावत् कार्यस्रोतस्तिष्ठतीति ।
एवमस्य स्थित्यर्थो वर्ण्यते इति । भिन्नक्रमं च भगवान् किमर्थमाचक्षीत ।
उत्पत्तिर्हि प्रथमं भवति, पश्चात् स्थितिः। उत्पत्तिप्रतिबद्धा स्थितिरिति कृत्वा
'अस्योत्पादादिदमुत्पद्यते' इति पूर्वं वक्तव्यं स्यात्, पश्चाद् 'इदमस्मिन् सतीदं
भवति' । न त्वेवम्, अतो नायमर्थ इति ।
` पुनराहेति । स एव भदन्तश्रीलाभः ।
आचार्य प्रत्याह—एष चेद् इति विस्तरः । अस्मिन् सतीदं न भवतीत्येवा-
वक्ष्यदिति । तत्रैवाभावनिर्देशो युक्तरूप इति दर्शयति । पूर्वं च कार्यस्योत्पाद-
मिति । अस्योत्पादादिदमुत्पद्यते इति पूर्वमवक्ष्यत्; उत्पादपूर्वकत्वाद्विनाशस्य ।
सूत्र उक्तम्—जातिप्रत्यया जरामरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासाः
सम्भवन्तीति । जरामरणसंगृहीता एवं ते, नाङ्गान्तरमित्यवगन्तव्यम् । तत्र
सत्त्वासत्त्वसंख्यातस्य विंशस्य परिणामादात्मभावपरिणामाच्चेते भवन्ति ।
दौर्मनस्यसम्प्रयुक्तो वितर्कः शोकः । शोकसमुत्थितः प्रलापः परिदेवः । दुःख-
दौर्मनस्ये व्याख्याते । विच्छिन्नवेगं दौर्मनस्यमुपायासः । शोकपरिदेवपूर्वकः
श्रम उपायास इत्यपरे ।
अभि० को० २ : ६