अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४६० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
कथं पुनः "अविद्याप्रत्ययाः संस्कारा यावत् जातिप्रत्ययं जरामरणम्"
( ) इति ? अभिसम्बन्धमात्रं दर्शयिष्यामः । बालो हि प्रतीत्य-
समुत्पन्नं संस्कारमात्रमिदमिति अप्रजानन् आत्मदृष्ट्यस्मिमानाभिनिविष्ट आत्मनः
सुखार्थमदुःखार्थं वा कायादिभिस्त्रिविधं कर्मारभते—आयतिसुखार्थं पुण्यम्
सुखादुःखासुखार्थमानिञ्ज्यम्, ऐहिकसुखार्थमपुण्यम् । तस्याविद्याप्रत्ययाः संस्काराः
कर्माक्षेपवशाच्च विज्ञानसन्ततिस्तां तां गतिं गच्छति ; ज्वालागमनयोगेनान्तरा-
भवसम्बन्धात् । तदन्यसंस्कारप्रत्ययं विज्ञानम् । एवं च कृत्वा
तदुपपन्नं भवति विज्ञानाङ्गनिर्देशे—"विज्ञानं कतमत् ? षड्‌विज्ञानकायाः"
( ) इति ।
बालो हीति विस्तरः । बालः पृथग्जनः । संस्कारमात्रमिति । मात्रग्रहण-
मात्मप्रतिषेधार्थम् । अप्रजानन्निति । आवेणिकीमविद्यां दर्शयति । आत्म-
दृष्ट्यस्मिमानाभिनिविष्टः प्रतिष्ठितः कायादिभिः कायवाङ्मनोभिस्त्रिविधं कर्म
पुण्यापुण्यानिञ्ज्यलक्षणमारभते । आनिञ्ज्यमिति इगिः प्रकृत्यन्तरम्, तस्यैवै-
तरूपम् । एजतेरेतद्रूपमानेज्यमिति वा पाठः । आयतिसुखार्थं पुण्यमिति ।
अनागतजन्मसुखार्थम् । किम् ? कामावचरं कुशलं कर्म । सुखादुःखासुखार्थ-
मानिञ्ज्यमिति । रूपारूप्यावचरं कुशलम् । सुखार्थमा तृतीयाद्ध्यानात्,
तस्मादूर्ध्वमदुःखासुखार्थम् । ऐहिकसुखार्थमिति । इहसुखापेक्षया तत् कृतम्,
नायतिसुखापेक्षयेत्यर्थः । कर्माक्षेपवशाद् यथोक्तं कर्मविधवशात् । तां तां गतिं .
नरकादीनां गच्छति । ज्वालागमनयोगेन । यथा दीर्घा तृणानुषक्ता ज्वाला
गच्छतीत्युच्यते, तथा विज्ञानसन्ततिभिरन्तराभवसम्बन्धादन्तराभवसम्बन्धे-
नातिविप्रकृष्टदेशामपि तां तां गतिं गच्छति । एवञ्च कृत्वेति । यदि संस्कार-
प्रत्ययमन्तराभवप्रतिसन्धिचित्तमुपादाय यावदुपपत्तिक्षणः, सर्वासौ विज्ञान-
सन्ततिः षण्णां विज्ञानकायानां संस्कारप्रत्ययं विज्ञानमभिप्रेतं तदुपपन्नं भवति ।
विज्ञानाङ्गनिर्देशे । विज्ञानाङ्गस्य तृतीयस्य निर्देशे । "विज्ञानं कतमत् ? षड्-
विज्ञानकायाः” इति । अन्यथा हि यदि षण्णां विज्ञानकायानां सन्ततिर्नाभि-
प्रेता स्यात्, संस्कारप्रत्ययं विज्ञानं प्रतिसन्धिश्चित्तमेवाभिप्रेतं स्यात्, अत्र
षड्‌विज्ञानकाया इति नोक्तं स्यात् । एवं तु वक्तव्यं स्यात्—'विज्ञानं कतमत् ?
मनोविज्ञानम्' इति । न हि प्रतिसन्धिक्षणे प्रतिविज्ञानकायसम्भवोऽस्ति; मनो-
विज्ञानेनैव प्रतिसन्धिवन्धात् । "छेदसन्धानवैराग्यहानिच्युत्युपपत्तयः, मनो-
विज्ञान एवेष्टाः” ( अभि० को० ३.४२ ) इति वचनात् ।