अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४६१
विज्ञानपूर्वकं पुनस्तस्यां तस्यां गतौ नामरूपं जायते पञ्चस्कन्धकं कृत्स्न-
जन्मानुगतम्; विभङ्गे, महानिदानपर्याये चैवं निर्देशात्—"तथा नामरूप-
परिपाकात् क्रमेण षडायतनम् । ततो विषयसम्प्राप्तौ सत्यां विज्ञानसम्भवः"
( ) इति । त्रयाणां सन्निपातः स्पर्शः सुखादिवेदनीयः । तत-
स्त्रिविधा वेदना । ततस्तृष्णा । दुःखोत्पीडितस्य सुखायां वेदनायां कामतृष्णा ;
सुखायामदुःखासुखायां च रूपतृष्णा । अदुःखासुखायामारूप्यतृष्णा । तत
इष्टवेदनात्तृष्णायाः कामादीनामुत्पादनम् ।
तत्र कामाः पञ्च कामगुणाः । दृष्टयो द्वाषष्टिर्यथा ब्रह्मजालसूत्रे । शीलं
दौःशील्यविरतिः । व्रतं कुक्कुरगोव्रतादीनि । यथा च निर्ग्रन्थादीनां नग्नो
भवत्यचेलक इति विस्तरः । ब्राह्मण-पाशुपत-परिव्राजकादीनां च दण्डाजिन-भस्म-
जटा-त्रिदण्डमौण्ड्यादिसमादानम् ।
आत्मवादः पुनरात्मभावः । आत्मेति वादोऽस्मिन्नित्यात्मवादः । आत्म-
विभङ्ग एवं निर्देशादिति । प्रतीत्यसमुत्पादसूत्रे नामरूपविभङ्ग एवं निर्दे-
शात्—"नाम कतमत् ? चत्वारोऽरूपिणः स्कन्धा इति । रूपं कतमत् ?
यत्किञ्चिद्रूपमिति विस्तरेण । यावद्यच्चेदं रूपं यच्च नाम तदुभयं नामरूप-
मित्युच्यते" इति । कामतृष्णेति । कामावचरी तृष्णा । रूपतृष्णेति । या सुखायां
त्रिषु ध्यानेषु । अदुःखासुखायां चतुर्थे । अदुःखसुखायामारूप्यतृष्णेति । आरूप्या-
वचरी । कामादीनामुपादानमिति । कामदृष्टिशीलव्रतात्मवादानामुपादान-
मित्यर्थः । पञ्च कामगुणा इति । काम्यन्त इति कामाः, गुण्यन्त इति गुणाः,
कामा एव गुणाः कामगुणाः । के पुनस्ते ? रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यानि ।
दृष्टयो द्वाषष्टिर्यथा ब्रह्मजाल इति । ब्रह्मजालसूत्रदर्शनेन ता दृष्टयो बोद्धव्याः ।
कुक्कुरगोव्रतादीनीति । आदिशब्देन मृगव्रतादीनि गृह्यन्ते । निर्ग्रन्थादीनामिति ।
आदिशब्देन पाण्डरभिक्षवादीनां ग्रहणम् । ब्राह्मणेत्यादि । विस्तरः—ब्राह्मणानां
दण्डाजिनम् । पाशुपतानां जटाभस्म । परिव्राजकानां त्रिदण्डमौण्ड्यम् । आदि-
शब्दद्वयेन कापालिकादीनां कपालधारणादीनि गृह्यन्ते । तत्समादानं शीलव्रतो-
पादानम् ।
आत्मेतिवादोऽऽस्मिन्नित्यात्मवादः । यथोक्तम्—"ये केचिच्छ्रमणा ब्राह्मणा
वा आत्मेति समनुपश्यन्तः, समनुपश्यन्ति सर्वे त इमानेव पञ्चोपादानस्कन्धान्"