अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४६२ भाष्यस्फुटार्थासहितंऽभिधर्मकोशे [ लोक-

—यस्मिमानादित्यपरे। कथमनयोरात्मवादत्वम् ? "आभ्यामात्मा" ( )
इति वचनात्। आत्मनो ह्यसत्त्वादात्मवादोपादानमित्युच्यते; प्रज्ञप्तिमात्र-
कस्योपादानात्। यथोक्तम्—"आत्मा अहमेति भिक्षवो बालोऽश्रुतवान् पृथग्जनः
प्रज्ञप्तिमनुपतितः, न त्वत्रात्मा वा आत्मीयं वा" इति। तेषामुपादानं तेषु
यश्छन्दरागः। एवं हि भगवता सर्वत्राख्यातम्—"उपादानं कतमत् ?
योऽत्र च्छन्दरागः" ( ) इति। उपादानप्रत्ययं पुनः पौन-
र्भविकं कर्मोपचीयते। तद् भवः। "यदप्यानन्द कर्माख्यां पुनर्भावाभिनिर्वर्तक-
मिदमत्र भवस्य" ( ) इति सूत्रात्। भवप्रत्ययं पुनर्विज्ञाना-
क्रान्तियोगेन। अनागतं जन्म जातिः पञ्चस्कन्धिका। जातौ सत्यां जरामरणम्।
यथा निर्दिष्टं सूत्रे—"एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य समुदयो
भवति" ( ) इति। केवलस्येति, आत्मीयरहितस्य। महतो दुःख-
स्कन्धस्येति, अनाद्यन्तस्य दुःखसमूहस्य। समुदयो भवतीति प्रादुर्भावः। स
एव तु वैभाषिकन्यायो यः पूर्वमुक्तः ॥

---

इति विस्तरः। आत्मदृष्ट्यस्मिमानादित्यपर आत्मवादगाङ्गे। आत्मनो ह्यसत्त्वा-
दात्मवादोपादानमिति। वादशब्दोपन्यासे प्रयोजनं दर्शयति। बालोऽश्रुतवान्
पृथग्जन इति। यस्य पूर्वाभ्यासवासनानिर्जातोपपत्तिलाभिका प्रज्ञा नास्ति स
बालः, यस्यागमजा नास्ति सोऽश्रुतवांन्, यस्याधिगमजा सत्याभिसमयजा
नास्ति स पृथग्जनः। प्रज्ञप्तिमनुगनिन इति। यथा संज्ञा यथा च व्यवहारस्त-
थानुगत इत्यर्थः। तेषामिति। कामादीनाम्। छन्दराग इति। अप्राप्तेषु विषयेषु
प्रार्थना छन्दः, प्राप्तेषु रागः। तेषु कामादिषु यश्छन्दरागस्तदुपादानम्। न तु
"यथोक्ता एव सा विद्या द्विधा दृष्टिविवेचनात्, उपादानानि" (अभि०
५.३८) इत्यभिप्रायः। पौनर्भविकमिति। पुनर्भवफलम्। इदमत्र भवस्येति। इदमत्र
भवस्य स्वलक्षणं स्वभाव इत्यर्थः। विज्ञानावक्रान्तियोगेनेति। ज्वालागमनयोगे-
नान्तराभवसम्बन्धात्। अनागतं जन्म जातिः पञ्चस्कन्धिका नामरूपस्वभावत्वात्।
जरामरणं यथानिर्दिष्टं सूत्र इति। "जरा कतमा ? यत्तत् खालित्यं पालित्यम्"
इति विस्तरः। "मरणं कतमत्, या तेषां तेषां सत्त्वानां तस्मात्तस्माच्च्युतिश्च्य-
वनम्" इति विस्तरः। केवलस्यात्मारहितस्येत्यर्थं दर्शयति। महत इत्यनाद्यन्तस्य।
दुःखस्कन्धस्येति। दुःखसमूहस्य। स एव तु वैभाषिकन्यायो यः पूर्वमुक्त इति।
द्वादश पञ्चस्कन्धिका अवस्था द्वादशाङ्गानीति।