अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

अथाविद्येति कोऽर्थः ? या न विद्या । चक्षुरादिष्वपि प्रसङ्गः ? विद्याया
अभावस्तर्हि । एवं सति न किंचित् स्यात् ? नैतद् युक्तम् । तस्मात्—
विद्याविपक्षो धर्मोऽन्योऽविद्याऽमित्रानृतादिवत् ॥ २८ ॥
यथा मित्रविपर्ययेण तद्विपक्षः तः कश्चिदमित्रो भवति, न तु यः कश्चिदन्यो
मित्रात्, नापि मित्राभावः । ऋतं चोच्यते सत्यम्, तद्विपक्षभूतं वाक्यमनृतं
भवति । अधर्मानर्थाकार्यादयश्च धर्मादिप्रतिद्वन्द्वभूताः । एवमविद्यापि विद्यायाः
प्रतिद्वन्द्वभूतधर्मान्तरमिति द्रष्टव्यम् ॥ २८ ॥
कुत एतत् ? प्रत्ययभावेनोपदेशात् । अपि च—
संयोजनादिवचनात्,
संयोजनं बन्धनमनुशय ओघो योगश्चाविद्योच्यते सूत्रेषु । न चाभाव-
मात्रं तथा भवितुमर्हति । न चापि चक्षुरादयः । तस्माद् धर्मान्तरमेवाविद्या ।
यथा तर्हि कुभार्या अभार्येत्युच्यते, कुपुत्रश्चापुत्रः, एवमविद्याऽप्यस्तु ?
कुप्रज्ञा चेन्न दर्शनात् ।
कुत्सिता हि प्रज्ञा क्लिष्टा । सा च दृष्टिस्वभावा इति नाविद्या युज्यते ।
या न विद्या। चक्षुरादेष्वपि प्रसङ्ग इति । चक्षुःश्रोत्रादीन्यविद्या प्रसज्यन्ते,
तान्यपि हि न विद्येति कृत्वा । न किञ्चित् स्यादिति । यदि विद्याया अभावो-
ऽविद्या, अद्रव्यं स्यादित्यर्थः । न चैतद् युक्तमिति । प्रत्यभावेनोपदेशात् ।
तद्विपक्ष इति । विरोधे नञिति दर्शयति । न तु यः कश्चिदन्यो मित्रादिति ।
न पर्युदासमात्र इति दर्शयति । नापि मित्राभाव इति । नाभावार्थ इति
दर्शयति । अधर्मानर्थाकार्यादयश्चेति । आदिशब्देनायुक्तव्यवहारा मनुष्या-
दयो गृह्यन्ते । धर्मादिप्रतिद्वन्द्वभूता इति । धर्मार्थकार्ययुक्तव्यवहारमनुष्या-
दिप्रतिद्वन्द्वभूताः । न तु ये केचिदन्ये धर्मादिभ्यश्चक्षुरादयः । नापि धर्माद्यभावः ।
एवमविद्यापीति बिस्तरः ॥ २८ ॥
कुत एतत्, प्रत्ययभावेनोपदेशात् । अविद्याप्रत्ययाः संस्कारा इति । न
चाविद्याया अन्येषां चक्षुरादीनां प्रत्ययभावेनोपदेशो युक्तः; अर्हतां संस्कारा-
सम्भवात् । न चाभावस्य; शशविषाणादीनां प्रत्ययत्वात् ।
संयोजनं यावद्योगश्चाविद्योच्यत इति । अविद्यासंयोजनं यावदविद्यायोग
इति सूत्रेषूच्यते । न चाभावमात्रं तथा भवितुमर्हतीति । न संयोजनादि भवितु-
मर्हतीत्यर्थः । न चापि चक्षुरादयः । तथा भवितुमर्हन्तीत्यधिकृतम् । सा च दृष्टि-
स्वभावेति नाविद्या युज्यत इति । दृष्ट्यविद्ययोः संयोजनादित्वेन पृथक् पाठात् ।