अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४५८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
सन्ति तर्हि केचिद् ये आत्मनि सत्याश्रयभूते संस्कारादीनां भावं परि-
कल्पयन्ति, अविद्यादीनां चोत्पादात्तदुत्पत्तिम् । अतस्तेषां कल्पनां पर्युदासयितुमिदं
निर्धारयाम्बभूव--“यस्यैवोत्पादाद्यदुत्पद्यते तस्मिन्नेव सति तद् भवति, नान्यस्मिन्।
यदुत अविद्याप्रत्ययाः संस्काराः, यावदेवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य
समुदयो भवति” ( ) इति ।
अप्रहीणोत्पत्तिज्ञापनार्थमित्याचार्याः । अविद्यायामप्रहीणायां संस्कारा न
प्रहीयन्ते । तस्या एवोत्पादादुत्पद्यन्त इति विस्तरः ।
हेत्वतिरेकप्रसङ्ग वादस्य प्रतिषेधसिद्धितः पूर्वपर्यायस्यानर्थक्यं
प्राप्नोति ।
सन्ति तर्हि केचिदिति विस्तरः। सन्ति केचिद् वादिनः । य आत्मनि सत्या-
श्रयभूते । अविद्याया आश्रयभूते । संस्कारादीनां संस्कारविज्ञाननामरूपादीनां
भावमुत्पादं कल्पयन्ति । अविद्यादीनां चाविद्यासंस्कारादीनामुत्पादात्तदुत्पत्तिम् ।
संस्काराद्युत्पत्तिं कल्पयन्ति इत्यधिकृतम् । अतः कारणात्तेषां वादिनां कल्पनां
पर्युदासयितुं प्रतिषेद्धुमिदं निर्धारयाम्बभूवेति व्याख्याम्बभूव । किम् ? इत्याह-यस्यै-
वोत्पादात् यावत् स्कन्धस्य समुदयो भवतीति । यस्यैवोत्पादाद् यदुत्पद्यते,
तस्मिन्नेव सति तद् भवति, नान्यस्मिन्नात्मनि । यदुताविद्याप्रत्ययाः संस्काराः ।
अविद्यायामेव सत्यां संस्कारा भवन्ति, नान्यस्मिन् । यावदेवमस्य केवलस्य महतः
दुःखस्कन्धस्य समुदयो भवति । कथम् ? जातिप्रत्यया जरामरणशोकपरिदेव-
दुःखदौर्मनस्योपायासाः सम्भवन्ति । एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य
समुदयो भवति । जात्यामेव सत्यां जरामरणादयः सम्भवन्ति, नान्यस्मिन्ना-
त्मनि । अन्यथा हि 'अस्मिन् सतीदं भवति' इत्युच्यमाने वक्तारः स्यु