अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३२८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
मात्रेणावस्थितस्य किमाधिपत्यम् ? एतदेवाधिपत्यम्¹। अङ्गीभावोऽपि ²वास्ति
कारणहेतोः, तद्यथा—“पञ्चसु विज्ञानकायेषु दशानामायतनानां भाजनलोके च
कर्मणाम् । श्रोत्रादीनामप्यस्ति चक्षुर्विज्ञानस्योत्पत्तौ³ पारम्पर्येणाधिपत्यम्; श्रुत्वा
द्रष्टुकामतोत्पत्तेः” ( ) इत्येवमादि योज्यम् ।
सभागसर्वत्रगयोर्निष्यन्दः
रधिपः, तस्माज्जातमधिपजम्, अधिपतिफलमित्यर्थः । पूर्वस्याधिपतमिति
केचित् पठन्ति । अधिपतेरिदं फलमाधिपतमिति । आधिपत्यमिति तु प्राप्नोति;
“दित्यादित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्ण्यः” (पा० सू० ४.१.८५) इत्यपवादात् । अथा-
पवादविषयेऽप्युत्सर्गसनावेश इति भवेत्, भवेदेतद् रूपम् । एतदेवाधिपत्यमिति ।
यदनावरणभावमात्रावस्थानम् । अङ्गीभावोऽपि वास्तीति । प्रधानभावोऽपि,
जनकभावोऽपीत्यर्थः । तदनेन द्विविधस्यापि कारणहेतोः कारकस्य वा,
अध्युपेक्षकस्य वाधिपतिकलमस्तीति दर्शितं भवत्यन्यत्रासंस्कृतात् । यस्माद्
वक्ष्यति—“अपूर्वः संस्कृतस्यैव संस्कृतोऽधिपतेः फलम्” (अभि० को० २.५८)
इति । दशानामायतनानामिति । चक्षूरूपायतनयोर्यावत् कायस्प्रष्टव्यायतनयोः ।
‘चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानं यावत् कायं प्रतीत्य स्प्रष्टव्यानि
चोत्पद्यते कायविज्ञानम्’ इति वचनात् । कारणहेतुरेव चायम् । न हि चक्षु-
रादीन्यायतनानि चक्षुर्विज्ञानादीनां सहभूहेत्वादयः पञ्च हेतवः सम्भवन्ति, मन-
आयतनं तु मनोविज्ञानस्य सभागहेत्वादि सम्भवति । धर्मायतनमपि सहभू-
सम्प्रयुक्तकहेत्वादि सम्भवतीति न कारणहेतुरेवेत्यवधार्यते । तस्माद् दशाना-
मित्युकम्, न द्वादशानामिति । भाजनलोके च कर्मणाम् । किम् ? अङ्गीभावो-
ऽस्ति । कारणहेतोरित्यधिकृतम्, भाजनलोको हि कुशलाकुशलकर्मजनितोऽ
प्यव्याकृतोऽपि न विपाकफलमिष्यते, “सत्त्वाख्यो विपाकः” (अभि० को०
२.५७) इति लक्षणात् । तस्मात् कारणहेतोरेतदधिपतिकलम् ।
श्रोत्रादीनामपि । न केवलं चक्षुषोऽस्ति, किम् ? चक्षुर्विज्ञानस्योत्पत्तौ पारम्पर्ये-
णाधिपत्यम् न साक्षाद्, यथा चक्षुषः । कथं ज्ञायते ? इत्याह—श्रुत्वा द्रष्टुकाम-
तोत्पत्तेः । द्रष्टुकामतायां च चक्षुर्विज्ञानमुत्पद्यत इत्यभिप्रायः । एवमादि योज्य-
मिति । घ्रात्वा द्रष्टुकामतोत्पत्तेरित्यादि योज्यम् ।
“सभागसर्वत्रगयोर्निष्यन्दः” । फलमिति वर्तते । सभागसर्वत्रगहेत्वोरेव
निष्यन्दफलमित्यवधार्यते । पुरुषकारफलमपि हि तयोरनन्तरं सम्भवति ।
१. एतदेव—का० । २. चम्ति—का० । ३. ०विज्ञानोत्पत्तौ—का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३२९
सदृशफलत्वादनयोर्निष्यन्दफलम् ।
पौरुषं द्वयोः ॥ ५६ ॥
सहभूसंप्रयुक्तकहेत्वोः पुरुषकारफलम् । पुरुषभावान्यतिरेकात् पुरुषकारः
पुरुष एव, तस्य फलं पौरुषम् ।
कोऽयं पुरुषकारो नाम ? यस्य धर्मस्य यत् कारित्रम् । पुरुषकार इव हि
पुरुषकारः । तद्यथा—काकजङ्घा ओषधिः, मत्तहस्ती मनुष्य इति ।
किमन्येषामप्यस्ति पुरुषकारफलम् ? उताहो द्वयोरेव ? अन्येषामप्यस्त्यन्यत्र
विपाकहेतोः; यस्मात् सहोत्पन्नं' समनन्तरोत्पन्नं वा पुरुषकारफलं भवति । न
चैव२ विपाकः ।
“पौरुषं द्वयोः” इति । पुरुषकारफलमेव सहभूसंप्रयुक्तकहेत्वोरित्य-
वधारणम् । पुरुषकारस्य फलं पौरुषम्, पुरुषकारफलमित्यर्थः । पुरुषभावा-
व्यतिरेकात्

३३० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
तस्याप्यस्ति विप्रकृष्टपुरुषकारफलम् । यथा कर्षकाणां सस्यमित्यपरे ॥ ५६ ॥
किं पुनरिदं विपाकफलं नाम किं यावदधिपतिफलम् ?
विपाकोऽव्याकृतो धर्मः
अनिवृताव्याकृतो हि धर्मः विपाकः । असत्त्वाख्योऽपि स्याद् । अत
आह—
सत्त्वाख्यः
औपचयिकोऽपि स्यात्, नेःष्यन्दिकोऽपि ? अत आह—
व्याकृतोद्भवः ।
कुशलाकुशलं हि विपाकं प्रति व्याकरणाद् व्याकृतम् । तस्माद्य उत्तरकालं
भवति न युगपद्¹ नाप्यन्तरं² स विपाकः । एतद् विपाकस्य लक्षणम् ।
कस्मादसत्त्वाख्योऽर्थः कर्मजो न विपाकः ? साधारणत्वात् । अन्योऽपि
हि तत् तथैव परिभोक्तुं समर्थः । असाधारणस्तु विपाकः । न ह्यन्यकृतस्य
कर्मणोऽन्यो विपाकं प्रतिसंवेदयते ।
अधिपतिफलं कस्मात् प्रतिसंवेदयते ? साधारणकर्मभूतत्वात् ।
निःष्यन्दो हेतुसदृशः
वा समनन्तरोत्पन्नो वेत्यधिकृतम् ॥ ५६ ॥
“विपाकोऽव्याकृतो धर्मः” इति । विस्तरः—अव्याकृत एव सत्त्वाख्य एव
व्याकृतोद्भव एवेत्यवधारणम् । अव्याकृत इति अनिवृत्ताव्याकृतो विवक्षितः ।
सत्त्व इति आख्या यस्य सः “सत्त्वाख्यः” । सत्त्वसन्तानज इत्यर्थः ।
व्याकृतादुद्भवतीति “व्याकृतोद्भवः”। औपचयिकनैष्यन्दिकौ तु न व्याकृता-
दुद्भवतः । ननु च इन्द्रियमहाभूतोपचयो ध्यानविशेषसमापन्नस्य भवति,
असावपि व्याकृतादुद्भवति, स विपाकः प्राप्नोति, निर्माणचित्तं चापि, तथैव
समाधिभूतचित्तत्वात् ? नैष दोषः; व्याकृतोद्भवः इत्युच्छब्दः उत्तरकालार्थः ।
व्याकृतात् कुशलादकुशलाद्वा य उत्तरकालमेव भवति युगपन्नाप्यनन्तरं स विपाक
इति । समाधिजस्तूपचयः समाधिना सह चानन्तरं च भवति । निर्माणचित्तं
त्वनन्तरमेव च भवति । विपाकश्च समानभूमिक एवाभिप्रेत इत्येतच्चोभयं
भिन्नभूमिकमपि भवतीति न विपाकस्य प्रसङ्गः । निष्यन्दो हेतुसदृश इति ।
१. सह—का० । २. नान्तरं—का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३३१
हेतोर्यः सदृशो धर्मः स निष्यन्दफलम्, तद्यथा—सभागासर्वत्रगहेत्वोः ।
यदि सर्वत्रगहेतोरपि समानं फलम्, कस्मान्न सभागहेतोरेवेष्यते ? यस्मात्
भूमितः क्लिष्टतया चास्य सादृश्यम्, न तु प्रकारतः । यस्य तु प्रकारतोऽपि
सादृश्यं सोऽभ्युपगम्यत एव सभागहेतुः ।
अत एव यो यस्य सभागहेतुः सर्वत्रगहेतुरपि स तस्येति चतुष्कोटिकः
क्रियते । प्रथमा कोटिः-असर्वत्रगः सभागहेतुः, द्वितीया—अन्यनैकायिकः सर्वत्र-
गहेतुः, तृतीया-एकनैकायिकः सर्वत्रगहेतुः, चतुर्थी-एतानाकारान् स्थापयित्वेति ।
कुशलक्लिष्टानिवृत्ताव्याकृतसादृश्यमधिकृत्य । यद्येवम्, कुशलसास्रवस्य हेतो-
रनास्रवं निष्यन्दफलं प्राप्नोति, कुशलसादृश्यात् ? न; निकायसादृश्याभावात् ।
समाननिकायो हि सभागहेतुरिष्यते, न सर्वः ।
भूमितः क्लिष्टतया चास्य सादृश्यमिति । अस्य सर्वत्रगहेतोः सादृश्यं भूमितः
क्लिष्टतया च । केन सह ? स्वफलेन । कथमिति ? भूमितस्तावत् सर्वत्रगहेतुः
कामावचरो यावद्भावाग्रिकः । तत्फलमपि कामावचरं यावद्भावाग्रिकमिति ।
क्लिष्टतया च सर्वत्रगहेतुरपि क्लिष्टः, तत्फलमपि क्लिष्टम् । न तु प्रकारतः
सादृश्यं यथा सभागहेतोः । यस्य तु प्रकारतोऽपि सादृश्यम् । यस्य सर्वत्रगहेतोः
स्वफलेन सह प्रकारतोऽपि सादृश्यम् । स सर्वत्रगहेतुरभ्युपगम्यत एव सभाग-
हेतुरिति । भूमिक्लिष्टत्वसादृश्याद्धि सर्वत्रगहेतुर्भवति, सभागहेतुश्च स भवति;
प्रकारतोऽपि सादृश्यात् ।
अत एव चतुष्कोटिकः क्रियते । उभयस्वभावतया तृतायकोटिसम्भवात् ।
प्रथमा कोटिरसर्वत्रगः सभागहेतुरिति । रागादिकः सभागहेतुः । स हि सभाग-
हेतुरेव स्वनैकायिकस्य क्लेशस्य, न तु सर्वत्रगहेतुः; असर्वत्रगस्वभावत्वात् ।
द्वितीयान्यनैकायिकः सर्वत्रगहेतुरिति । सत्कायदृष्ट्यादिकः सर्वत्रगः । स हि
सर्वत्रगहेतुरेव सर्वत्रगस्वभावत्वात्, अन्यनैकायिकक्लिष्टहेतुत्वाच्च । न सभाग-
हेतुः; अन्यनैकायिके क्लिष्टे सभागहेतुत्वाभावात् । तृतीयाैकनैकायिकः सर्वत्रग-
हेतुरिति । सत्कायदृष्ट्यादिकः सर्वत्रगः । स ह्येकनैकायिकस्य क्लेशस्य
सभागहेतुः, एकनैकायिकक्लिष्टसादृश्यात् । सर्वत्रगहेतुश्च सः, तस्य सर्वत्र-
गत्वादेकनैकायिकक्लिष्टहेतुत्वयोगेन सर्वत्रगहेतुत्वयोगाच्च । चतुर्थ्येतानाकारान्
स्थापयित्वेति । त्रिकोट्युक्तां धर्मप्रकारां वर्जयित्वेत्यर्थः । तद्यथा क्लिष्टा
धर्माः कुशलानां न सभागहेतुः; सादृश्यात् । न सर्वत्रगहेतुरत एव कुशलानां
चाक्लिष्टत्वात् ।

३४२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
विसंयोगः क्षयो धिया ॥ ५७ ॥
क्षयः = निरोधः । धीः = प्रज्ञा । तेन प्रतिसंख्यानिरोधो विसंयोग-
फलमित्युक्तं भवति ॥ ५७ ॥
यद्बलाज्जायते यत्तत् फलं पुरुषकारजम् ।
तद्यथा अधरभूमिकस्य प्रयोगचित्तस्योपरिभूमिकः समाधिः सास्रवस्याना-
स्रवो ध्यानचित्तस्य निर्माणचित्तमित्येवमादि ।
एवं कुशलाः क्लिष्टानां योज्यम् । क्लिष्टा अपि क्लिष्टानां न सभागहेतुः,
नापि सर्वत्रगहेतुर्भवन्ति, तद्यथा रागादयोऽन्यनैकायिकानां न सभागहेतुरन्य-
नैकायिकत्वात्, न सर्वत्रगहेतुरसर्वत्रत्वाद् रागादीनामिति । सर्वत्रगा अपि धर्माः
क्लिष्टानामेकनैकायिकानामपि न सभागहेतुर्न सर्वत्रगहेतुः । यद्यनागतास्ते
भवन्तीति योज्यम् ।
“विसंयोगः क्षयो धिया” इति । धिया प्राप्यमाणो निरोधो विसंयोगफल-
मित्यर्थः । तेनेति । तेन कारणेन यस्मात् क्षयो निरोधः, धी प्रज्ञा, तेन कारणेन
प्रतिसंख्यानिरोधो विसंयोगफलमित्युक्तं भवतीत्याचष्टे ॥ ५७ ॥
“यद्बलाज्जायते” इति विस्तरः । यस्य बलं यद्बलमिति षष्ठीसमासः । यस्य
बलाज्जायते यत्संस्कृतम्, तत्फलम्, तस्य पुरुषकारजम् । पुरुषकाराज्जातं पुरुष-
कारजम् । पुरुषकारफलमित्यर्थः ।
उदाहरणं कथयति—तद्यथा अधरभूमिकस्य कामावचरस्य प्रथमध्यान-
भूमिकस्य वा प्रयोगचित्तस्योपरिभूमिकः प्रथमध्यानभूमिको द्वितीयध्यान-
भूमिको वा समाधिः । फलं पुरुषकारजमित्यधिकृतम् । सास्रवस्य धर्मस्याना-
स्रवः । ध्यानचित्तस्य निर्माणचित्तं तदेव फलं भवति । आदिशब्देनान्यदपि ।
तद्यथा कामावचरान्मरणचित्ताद् रूपावचरः प्रथमोऽन्तराभवक्षण इत्येवमादि
विजातीयोदाहरणं निष्पन्दफलविवेचनार्थम् । अधरभूमिकस्य हि प्रयोगचित्त-
स्योपरिभूमिकः समाधिर्न निष्पन्दफलम् । भिन्नभूमिकं हि न हेतुसदृशम् । नापि
सास्रवस्यानास्रवमिति वक्तव्यम् । न तु सर्वं निष्पन्दफलं पुरुषकारफलं भवति ।
यद्धि यस्य बलाज्जायते सदृशं समानभूमिकमनन्तरं च भवति, तत्तस्य पुरुष-
कारफलं निष्पन्दफलं च भवति । चतुष्कोटिकं चात्र भवति—अस्ति पुरुषकार-
फलमेव न निष्पन्दफलम्, यथोदाहृतम्; अस्ति निष्पन्दफलमेव न पुरुषकार-
फलम्, सभागसर्वत्रगहेत्वोर्व्यवहितं फलम्; अस्त्युभयम्, समनन्तरोत्पन्नं
सभागसर्वत्रगहेत्वो फलम्; अस्ति नोभयम्, तद्यथा विपाकहेतोर्विपाकफलम् ।
प्रतिसंख्यानिरोधोऽपि पुरुषकारफलमिष्यते ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३३३
प्रतिसंख्यानिरोधस्तु यद्बलात् प्राप्यत इति वक्तव्यम् ।
अपूर्वः संस्कृतस्यैव संस्कृतोऽधिपतेः फलम् ॥ ५८ ॥
पूर्वोत्पन्नादन्यः संस्कृतो धर्मः संस्कृतस्यैव सर्वस्याधिपतिफलम् ।
पुरुषाधिपतिफलयोः किं नाना कारणम् ? कर्तुः पुरुषकारफलम् ।
अकर्तुरप्यधिपतिफलमेव, तद्यथा—शिल्पिनि शिल्पं पुरुषकारफलमधिपतिफलं
च । अन्येषामधिपतिफलमेव ॥ ५८ ॥
अथैषां हेतूनां कतमो हेतुः कस्मिन् काले फलं प्रतिगृह्णाति ? ददाति वा ?
वर्त्तमानाः फलं पञ्च गृह्णन्ति
नातीताः प्रतिगृहीतत्वात्, नाप्यनागता निष्पुरुषकारत्वात् । कारणहेतु-
रप्येवम् । स तु नावश्यं सफल इति नोच्यते ।
न चासौ हेतुबलाज्जायते नित्यत्वादित्यतः कारिकायामनुक्तं तदुपसंगृह्णते—
प्रतिसंख्यानिरोधस्तु यद्बलात् प्राप्यत इति वक्तव्यमिति । प्रतिसंख्याबलेन हि
प्रतिसंख्यानिरोधः प्राप्यते । तस्मात् स प्रतिसंख्यायाः पुरुषकारफलं भवति ।
“अपूर्वः” इति विस्तरः । अपूर्वः पूर्वोत्पन्नादन्यः । कः पुनरसौ ? सहोत्पन्नः
पश्चादुत्पन्नश्च न हि पूर्वं फलं पश्चाद्धेतुर्भवति । संस्कृत एव धर्मोऽधिपतिफलम्,
नासंस्कृतः । संस्कृतस्यैव नासंस्कृतस्य फलप्रतिग्रहप्रदानसमर्थत्वात् । सर्वस्येति ।
जनकस्याविघ्नभावावस्थायिनश्च । कर्तुः पुरुषकारफलमिति । “यदबलाज्जायते
यावत् फलं पुरुषकारजम्” इति वचनात् ।
अकर्तुरप्यधिपतिफलमेवेति । “अपूर्वः संस्कृतस्यैव संस्कृतोऽधिपतेः फलम्”
इति वचनात् । अन्येषामधिपतिफलमेवेति । अशिल्पिनामविघ्नभावावस्थायिनां
तच्छिल्पमधिपतिफलमेव न पुरुषकारफलम् । तदेवं चतुःकोटिकं भवति—
१. अस्ति पुरुषकारफलमेव नाधिपतिफलम्, तद्यथा विसंयोगफलम् । २. अस्त्य-
धिपतिफलमेव न पुरुषकारफलम्, उदासीनस्य हेतोर्व्यवहितञ्च फलम् ।
३. अस्त्युभयम्, सहोत्पन्नानन्तरोत्पन्नश्च कारकस्य हेतोः । ४. अस्ति नोभयम्,
तद्यथा आकाशमप्रतिसंख्यानिरोधश्चेति ॥ ५८ ॥
“वर्त्तमानाः फलं पञ्च” इति । वर्त्तमाना एव फलम् ।
“गृह्णन्ति” इत्यवधारणम् । प्रतिगृह्णन्तीति । आक्षिपन्ति हेतुभावेनाव-
तिष्ठन्त इत्यर्थः । कारणहेतुरप्येवमिति । वर्त्तमान एव फलं प्रतिगृह्णाति नातीतो
नानागतो वा । स तु नावश्यं सफल इति नोच्यते । तथा हि—असंस्कृतं

..."
Wait, look at the quotes:
“द्वौ प्रयच्छतः” इति। वर्त्तमानावधिकृतम् । सहभूसम्प्रयुक्तकहेतुवर्त्तमानावेव
Wait, look at "सहभूसम्प्रयुक्तकहेतुवर्त्तमानावेव":
Is it "हेतुवर्त्तमानावेव" or "हेतू वर्त्तमानावेव"?
Look at 'तु': there is no dirgha 'तू'?
It looks like 'तु' (short u) or 'तू'? It curves down: 'तु'.
And then "वर्त्तमानावेव".

Line 15:
"फलं प्रयच्छतः । युक्तं तावद् यदतीताविति । निष्पन्दफलेन सफलावेतावुक्तौ;"
Wait, look at:
"युक्तं तावद् यदतीताविति ।"
Wait, is it "यदतीताविति"?
In the image: "युक्तं तावद् यदतीताविति ।"
Wait, look at the text in the middle of line 15:
"युक्तं तावद् यदतीताविति ।" - wait, is it faint?
Ah! The text in the middle of line 15 is partially faint/damaged!
"फलं प्रयच्छतः । युक्तं तावद् यदतीताविति । निष्पन्दफलेन सफलावेतावुक्तौ;"
Look at "युक्तं तावद् यदतीताविति ।": the print is slightly lighter

द्वितीया—कुशलमूलानि प्रतिसन्दधानो याः सर्वप्रथमं प्रतिसन्दधानस्य ।
तृतीया—असमुच्छिन्नकुशलमूलस्य शेषास्ववस्थासु । चतुर्थी—एतानाकारान्
स्थापयित्वा ।
अकुशलस्य तु प्रथमा कोटिः—कामवैराग्यमनुप्राप्नुवन् याः प्राप्तीः सर्वपश्चाद्
विजहाति । द्वितीया—कामवैराग्यात् परिहीयमाणो याः सर्वप्रथमं प्रतिलभते । एवं
तु वक्तव्यम्—स्यात्त एव परिहीयमाणस्य । तृतीया—कामावीतरागस्य शेषास्व-
वस्थासु । चतुर्थी—एतानाकारान् स्थापयित्वा ।
एवं निवृताव्याकृतस्याप्यर्हत्त्वप्राप्तिपरिहाणितो यथायोगं योज्यम् ।
अनिवृताव्याकृतस्य पश्चात्पादकः । यस्तावत् ददाति प्रतिगृह्णात्यपि सः ।
स्यात् प्रतिगृह्णाति न ददात्यर्हत्पश्चिमाः स्कन्धाः । सालम्बननियमेन तु क्षणशः ।
चरन्ति । प्राप्तयस्तु तेषां मृदुमृदूनां समुदाचरन्ति । ताः सर्वपश्चिमादिका
यास्तदा विजहाति, तासां प्राप्तीनां प्राप्तीर्निरोधयतीत्यर्थः । ताः प्राप्तयोऽन्त्या-
वस्थाः कुशलः सभागहेतुः फलं प्रतिगृह्णाति, फलं परिग्रहं करोति । न ददाति
स्वनिष्यन्दफलम् । कुशलस्य क्षणान्तरस्य जन्यस्याभावात् । द्वितीया कोटिः ।
ददाति न प्रतिगृह्णातीति । कुशलमूलानि प्रतिसन्दधानो याः सर्वप्रथमं प्रतिलभते ।
या प्राप्तीः सर्वपूर्वं प्रतिलभते ताः कुशलः सभागहेतुः फलं ददातीति । प्राप्तिं
स्वनिष्यन्दं जनयति, न तु प्रतिगृह्णाति; पूर्वमेव प्रतिगृहीतत्वात् । अयं तु
सावद्यो द्वितीयकोटिनिर्देशः । कुशलमूलप्रतिसन्धानकाले हि नवप्रकाराणामपि
कुशलमूलानां प्राप्तयोऽतीतानागतप्रत्युत्पन्नाः समं प्रतिलभ्यन्ते । तासां या
अतीताः प्राप्तयः स कुशलः सभागहेतुः फलं ददाति न प्रतिगृह्णाति; प्रतिगृही-
तत्वाधिति युक्तमेतत् । यास्तु वर्त्तमानास्तथैव प्रतिलब्धाः प्राप्तयः स कुशलः
सभागहेतुः कथमवधार्यते—फलं ददात्येव न प्रतिगृह्णातीति, स हि प्रति-
गृह्णाति न ददाति चेति ! एवमविशेषितत्वात् सावद्योऽयं द्वितीयकोटिनिर्देशः ।
तस्मादाचार्य आह—एवं तु वक्तव्यं स्यात् । ता एव प्रतिसन्दधानस्येति । ता एव
प्राप्तयः कुशलः सभागहेतुः फलं ददात्येव स्वनिष्यन्दफलदानात् । न प्रतिगृह्णाति
पूर्वप्रतिगृहीतत्वात् । तृतीया कोटिः । फलं प्रतिगृह्णाति ददाति चेति । असमु-
च्छिन्नकुशलमूलस्य शेषास्ववस्थास्विति । द्वे अवस्थे हित्वा—यस्यामवस्थायां
कुशलमूलानि समुच्छिन्दन् याः प्राप्तीः सर्वपश्चाद्विजहाति, यस्यां चावस्थायां
कुशलमूलानि प्रतिसन्दधानो याः सर्वप्रथमं प्रतिलभते । यथास्मदादीनां कुशलाः
प्राप्तयः फलं प्रतिगृह्णन्ति ददति चेति । विसभागक्षणान्तराव्यवहित इति

३३६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
कुशलः सभागहेतुः फलं प्रतिगृह्णाति न ददातीति चतुष्कोटिकः ।
प्रथमा कोटिः—यदा १ कुशलचित्तानन्तरं क्लिष्टमव्याकृतं वा चित्तं सम्मु-
खीकरोतीति । द्वितीया—विपर्ययात् । तृतीया—कुशलचित्तानन्तरं कुशलमेव ।
चतुर्थी—एतानाकारान् स्थापयित्वा ।
वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम्; विसभागक्षणान्तरव्यवधानेऽपि प्राप्तिलक्षणस्य सभाग-
हेतोः फलप्रतिग्रहणदानसम्भवात् । चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वा । तद्यथा—
ऊर्ध्वभूमेः परिहीणस्य ऊर्ध्वभूमिकानां या प्राप्तयस्ताः कुशलः सभागहेतुर्न
फलं प्रतिगृह्णाति, पूर्वं प्रतिगृहीतत्वात् । न ददाति, तद्भूमिपरिहीणस्य तद्-
भूमिकानां कुशलमूलानां धर्माणां प्राप्त्यभावात् । एवं समुच्छिन्नकुशलमूला-
वस्थायामपि वक्तव्यम् ।
अत्राचार्यः सङ्घभद्र आह—“नैतद् युज्यते यदुक्तम् । एवं तु वक्तव्यं स्यात्—
ता एव प्रतिसन्धानस्येति । कस्मात् ? न हि यास्ताः सर्वपश्चाद्विहीनास्ता-
सामेव तन्निष्यन्दफलम् । याः प्रतिसन्दधानः सर्वप्रथमं प्रतिलभत इति पूर्वं-
निरुद्धास्यापि हि तत्प्रतिसन्तानस्य स निष्यन्दः” इति । अथ कथं फलग्रहणात्
कृत्स्न एव तत् सभागहेतुर्गृहीतः स्यादिति तदर्थमेवेदमूच्यते । तस्मात् यथा-
न्यास एव साध्विति ।
तदेवमुभयत्रापि पाठदोष उद्ग्राहिते कतरः पाठः श्रेयानिति ? अत्रा-
भिधर्मपाठ एव श्रेयानिति पश्यामः ।
ननु चोक्तम्—अविशेषितत्वात् कुशलप्रतिसन्धानकाले प्रतिलब्धा वर्त्तमानाः
प्राप्तयः फलं ददति प्रतिगृह्णन्त्यपि । ननु ददत्येव न प्रतिगृह्णन्तीति दोष इति ?
नैष दोषः; कुशलमूलानि प्रतिसन्दधान इति कुशलमलप्राप्त्युत्पद्यमानावस्था-
यामेतदुच्यते; न वर्त्तमानावस्थायाम् । तत्र न काश्चिदपि कुशलमलप्राप्तयो
वर्त्तमाना भवन्ति । ताः कथं फलं प्रतिगृह्णन्ति ददति चेति शक्यते वक्तुम् ।
अतीतास्तु स्वसन्ताने कुशलमूलप्राप्तय. सर्वा अपि सभागहेतुभूताः स्वनिष्यन्द-
फलं तदानीं ददत्येव समनन्तरनिर्वर्त्तनन्यायेन, न प्रतिगृह्णन्ति पूर्वं प्रति-
गृहीतत्वात् । इत्यनया युक्त्याऽभिधर्मपाठमेव समर्थयामः ।
ननु चैवमविशेषिते पाठेऽनागतानां कुशलमूलप्राप्तीनां द्वितीयकोटित्ववचन-
प्रसङ्गः, ता अपि हि तदानीमतीतप्राप्तिवत् प्राप्यन्ते ? नैष दोषः; अनागतानां
सभागहेतुत्वाभावात्, सभागहेतोश्चेहाधिकृतत्वात् । एवमपि न प्राप्तय एव
वक्तव्याः, या एव सर्वप्रथमं प्रतिलभत इति । एवं तु वक्तव्यं स्यात्—यान्
१. का० पुस्तके नास्ति ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३३७
सर्वप्रथमं प्रतिलभत इति । यान् कुशलान् धर्मानित्यर्थः । चित्तचैत्ता अपि हि
कुशलप्रतिसन्धाने प्रथमतः प्रतिलभ्यन्ते, न केवलं तत्प्राप्तयः ? अस्त्येतत्;
किन्तु प्राचीनामेव कुशलप्रतिसन्धाने आवश्यकत्वादेवं वचनम् । कुशल-
प्राप्तयो हि सम्यग्दृष्ट्या विचिकित्सयापि वा कुशलप्रतिसन्धानेऽवश्यमुत्पद्यन्ते ।
चित्तचैत्तास्तु विचिकित्सया कुशलप्रतिसन्धाने न तावदुत्पद्यन्त इति प्राप्तय
एवोत्पद्यन्त इति वर्णयन्ति ।
अकुशलस्येति विस्तरः । अकुशलोऽपि समानोऽनुगन्तव्यः । —अस्त्य-
कुशलः सभागहेतुः फलं प्रतिगृह्णाति न ददातीति विस्तरेण। प्रथमा कोटिः—काम-
वैराग्यमनुप्राप्नुवन् या प्राप्तीः सर्वपश्चाद् विजहाति, ताः अकुशलः सभागहेतुः
फलं प्रतिगृह्णाति न ददाति । कथं कृत्वा ? इह क्लेशो नवप्रकारः, मार्गोऽपि
नवप्रकारः । तत्र मृदुमृदुना मार्गेणाधिमात्राधिमात्रः क्लेशप्रकारः प्रहीयते ।
यावदधिमात्राधिमात्रेण मृदुमृदुः प्रहीयते । तत्प्राप्तयोऽपि तथैव प्रहीयन्ते ।
कामवैराग्यमनुप्राप्नुवन् या मृदुमृदूनामकुशलानां प्राप्तीः सर्वपश्चाद्विजहाति,
ताः अकुशलः सभागहेतुः फलं प्रतिगृह्णाति न ददाति, अकुशलप्राप्तिक्षणान्तरा-
भावात् । द्वितीया—कामवैराग्यात् परिहीयमाणो याः सर्वप्रथमं प्रतिलभतेऽकुशलानां
प्राप्तीः, ता अकुशलः सभागहेतुः फलं ददाति न प्रतिगृह्णाति, पूर्ववद् वक्तव्यम् ।
अत्राचार्यो ब्रवीति—एवं तु वक्तव्यं स्यात् । ता एव परिहीयमाणस्येति । ता
एव याः कामवैराग्यमनुप्राप्नुवन् प्राप्तीः सर्वपश्चाद् विजहातीति, ता हि प्रति-
गृहीतत्वान्न प्रतिगृह्णन्ति । ददत्येव तु केवलं फलम् । पूर्वपाठे तु द्वितीया कोटिर्न
सम्भवति, यथोक्तं प्राक् ।
अत्राचार्यसङ्घभद्रस्तथैव प्रत्याचष्टे—नैतद् युज्यत इति । पूर्वेण गमानेनेतत्
सर्वं प्रपञ्चयितव्यम् ।
तृतीया—कामावीतरागस्य शेषास्ववस्थास्विति । द्वे अवस्थे हित्वा । एते एव
यथोक्ते प्रथमद्वितीयावस्थे शेषास्ववस्थासु । यथास्माकम् । या अकुशलानां
प्राप्तयस्ता अकुशलः सभागहेतुः फलं प्रतिगृह्णाति ददाति च । चतुर्थी—एता-
नाकारान् यथोक्तान् स्थापयित्वा । तद्यथा कामवीतरागस्यापरिहाणधर्मणो या
अकुशलानां प्राप्तयः, सोऽकुशलः सभागहेतुर्न फलं प्रतिगृह्णाति, पूर्वं प्रतिगृही-
तत्वात् । न ददाति, तस्य प्राप्त्यभावात् ।
एवं निवृत्ताव्याकृतस्यापि इति विस्तरः । एवं निवृत्तानिवृत्तयोश्चतुः-
कोटकविधानम् । अर्हत्त्वप्राप्तितोऽर्हत्त्वपरिहाणितश्च यथायोगं योज्यम् । अस्ति
निवृत्ताव्याकृतः सभागहेतुः फलं प्रतिगृह्णाति न ददाति इति विस्तरः । प्रथमा
कोटिः—अर्हत्त्वं प्राप्नुवन् याः प्राप्तीः सर्वपश्चाद्विजहाति, स निवृत्ताव्याकृतः
अभि० को० २२

एवमकुशलादयोऽपि योज्याः ।
सभागहेतुः फलं प्रतिगृह्णाति न ददाति; क्लिष्टक्षणान्तराभावात्। द्वितीया-
अर्हत्त्वात् परिहीयमाणो याः सर्वप्रथमं प्रतिलभते । एवं तु वक्तव्यं स्यात्-ता
एव परिहीयमाणस्येति । एवं हि फलदानमेवैकमुपपादितं भवति । पूर्वपाठ-
समर्थनमपि तेनैवानुक्रमेण वक्तव्यम्। तृतीया-भवाग्राद्वीतरागस्य शेषास्व-
वस्थासु । चतुर्थी-एतानाकारान् स्थापयित्वा । तद्यथा-अर्हत्त्वं प्राप्तस्य
यास्त्रिधातुक्यो निवृत्ताव्याकृतानां प्राप्तयो यथासम्भवम्, न निवृत्ताव्याकृतः
सभागहेतुर्न फलं प्रतिगृह्णाति; प्रतिगृहीतत्वात् । न ददाति, प्रहीणत्वात्।
अनिवृत्ताव्याकृतस्य पश्चादुत्पादक इति । पश्चात्पादकलक्षणं व्याख्यातमिति
न पुनरुच्यते । योऽनिवृत्ताव्याकृतः सभागहेतुः फलं प्रतिगृह्णाति ददात्यपि
सः । आह-यस्ताव

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३३९
कथं पुनः फल प्रतिगृहीतं भवति, तस्य बीजभावोपगमनात्¹ ?
एकोऽतीतः प्रयच्छति ॥ ५९ ॥
विपाकहेतुरतीत एव फलं प्रयच्छति; यस्मान्न सह वा समनन्तरो
वाऽस्ति विपाकः ।
पुनरन्ये चतुर्विधं फलमाहुः । १. प्रतिष्ठाफलम्, यथा-जलमण्डलं
वायुमण्डलस्य, यावत् तृणादयः पृथिव्याः । २. प्रयोगफलम्, यथा-अशुभाया
यावदनुत्पादज्ञानम् । ३. सामग्रीफलम्, यथा- चक्षुरादीनां चक्षुर्विज्ञानादीनि ।
४. भावनाफलम्, यथा-रूपावचरस्य चित्तस्य निर्माणम् ।
एतत्तु सर्वं² पुरुषकाराधिपतिफलयोरन्तर्भूतम् ॥ ५९ ॥
उक्ता हेतवः फलानि च ॥
तृतीया-अकुशलानन्तरमकुशलमेव । चतुर्थी—एतानाकारान् स्थापयित्वा ।
आदिशब्देन निवृत्ताव्याकृतोऽनिवृत्ताव्याकृतश्च सभागहेतुर्योज्यः । निवृत्तस्य
तावत् प्रथमा कोटिः-निवृत्ताव्याकृतचित्तानन्तरं कुशलमनिवृत्ताव्याकृतं वा
चित्तं सम्मुखीकरोति । द्वितीया - विपर्ययात् । तृतीया - निवृत्ताव्याकृतचित्ता-
नन्तरं निवृत्ताव्याकृतमेव । चतुर्थी - एतानाकारान् स्थापयित्वा । अनिवृत्तस्य
प्रथमा कोटिः-अनिवृत्ताव्याकृतानन्तरं कुशलं क्लिष्टं वा चित्तं सम्मुखी-
करोति । द्वितीया - विपर्ययात् । तृतीया - अनिवृत्ताव्याकृतानन्तरमनिवृत्ता-
व्याकृतमेव । चतुर्थी - एतानाकारान् स्थापयित्वा ।
तस्य बीजभावोपगमनादिति । तस्य फलस्य हेतुभावोपगमनादित्युपमा ।
सौत्रान्तिकप्रक्रियैषा । क्वचित् पुस्तके नास्त्येवम्पाठः ।
यथा जलमण्डलमिवि विस्तरः । यथेति दृष्टान्तप्रदर्शनम् । जलमण्डलं
वायुमण्डलस्य प्रतिष्ठाफलम्, यावच्छब्देन जलमण्डलस्य काञ्चनमयी पृथिवी,
काञ्चनमय्याः पृथिव्यास्तथा सस्यौषधिप्रभृतयः प्रतिष्ठाफलमित्यधिकारः ।
अशुभायाः स्मृत्युपस्थानान्यारभ्य यावदनुत्पादज्ञानम् । एवमन्यस्याप्यानापान-
स्मृत्यादेः । प्रयोगस्य फलं योज्यम् । सामग्र्याः फलं सामग्रीफलम् । चक्षुरादीना-
मिति । आदिशब्देन चक्षूरूपालोकमनस्काराणां ग्रहणम् । एवं भावनायाः
फलं भावनाफलमिति समासः । एतत्तु सर्वमिति विस्तरः । एतच्चतुर्विधं फलं
पुरुषकाराधिपतिफलयोरन्तर्भूतम् । । प्रयोग-
फलादि पुरुषकाराधिपतिफलयोः ॥ ५९ ॥
१. भवोवपगमात्-का० । २. का० पुस्तके नास्ति ।

भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रि...-
तत्र कतमे धर्माः कतिभिः हेतुभिरुत्पद्यन्ते ? इत्याह—समासत इमे चतु-
विधा धर्माः, तद्यथा--क्लिष्टा धर्माः, विपाकजाः, प्रथमानास्रवाः, तेभ्यश्च शेषाः ।
क पुनः शेषाः ? विपाकवर्ज्याः अव्याकृताः प्रथमानास्रवक्षणवर्ज्याश्च
कुशला इति ।
त एते चतुर्विधा धर्माः
क्लिष्टा विपाकजाः शेषाः प्रथमार्या यथाक्रमम् ।
विपाकं सर्वगं हित्वा तौ सभागं च शेषजाः ॥ ६० ॥
क्लिष्टा धर्मा विपाकहेतुं हित्वा शेषेभ्यः पञ्चभ्यो जायन्ते । विपाकजाः
सर्वत्रगहेतुं हित्वा शेषेभ्यः पञ्चभ्य एव । शेषा धर्मास्तौ विपाकसर्वत्रगहेतू
हित्वा शेषेभ्यश्चतुर्भ्यो जायन्ते ।
क्लिष्टा इति विस्तरः । क्लेशतत्सम्प्रयुक्ततत्समुत्थाः क्लिष्टाः । विपाक-

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३४१
प्रथमानास्रवास्तौ च विपाकसर्वत्रगहेतू सभागहेतुं च हित्वा शेषेभ्यः
त्रिभ्यो जायन्ते ॥ ६० ॥
कतमे इमे धर्माश्चतुर्विधा निर्दिष्टाः ? इत्याह --
चित्तचैत्ताः
अथ ये चित्तविप्रयुक्ता रूपिणश्च धर्माः, ते कथम् ? इत्याह—
तथान्येऽपि सम्प्रयुक्तकवर्जिताः ।
सम्प्रयुक्तकहेतुनैकेन वर्जिताः अन्येऽपि क्लिष्टादयो धर्मास्तथैवोत्पद्यन्ते,
यथा चित्तचैत्ताः । तत्र क्लिष्टाश्चतुर्भ्यो विपाकजाश्च । शेषास्त्रिभ्यः । प्रथमानास्रवा
द्वाभ्याम् । एकहेतुसम्भूतो नास्ति धर्मः ॥
समासो हेतुविस्तरः ॥
प्रत्ययाः कतमे ?
चत्वारः प्रत्यया उक्ताः
पूर्ववद् व्याख्यानम् । प्रथमानास्रवास्तौ विपाकसर्वत्रगहेतू पूर्वोक्तौ । च-शब्देना-
नुकृष्टौ सभागहेतुं च हित्वा शेषेभ्यः कारणसहभूसम्प्रयुक्तकहेतुभ्यो यथासम्भवं
जायन्ते । अनास्रवाणामविपाकस्वभावत्वान्न विपाकहेतुरस्ति । अक्लिष्टत्वान्न
सर्वत्रगहेतुः । मार्गस्य पूर्वमनुत्पादितत्त्वान्न सभागहेतुरस्ति । न हि सास्रवा
अग्रधर्मा अनास्रवस्य कलापस्य सभागहेतुर्युज्यते । तस्मान्न तेभ्यो जायन्ते ॥६०॥
“चित्तचैत्ताः” इति । सम्प्रयुक्तकहेतुसम्भवार्थं चित्तचैत्तग्रहणम् । प्राप्ति-
जात्यादयश्च चित्तविप्रयुक्ताः । अनास्रवसंवरश्च रूपिस्वभावोऽनास्रवेषु
वेदितव्यः । ते चित्तविप्रयुक्ता रूपिणश्च चित्तचैत्तेभ्योऽन्ये क्लिष्टादयः क्लिष्ट-
विपाकजशेषप्रथमानास्रवसंगृहीतास्तथैवोत्पद्यन्ते यथा चित्तचैत्ताः । केवलं तु
सम्प्रयुक्तकहेतुनैकेन वर्जिताः । तेषामसम्प्रयुक्तकस्वभावत्वान्न सम्प्रयुक्तकहेतो-
र्जायन्ते । कथमिति ? क्लिष्टाश्चित्तविप्रयुक्तकरूपिणो विपाकसम्प्रयुक्तकहेतू हित्वा
शेषेभ्यश्चतुर्भ्यो हेतुभ्यो जायन्ते । विपाकजा अपि सम्प्रयुक्तकसर्वत्रगहेतू हित्वा
शेषेभ्यश्चतुर्भ्य एव । शेषा विपाकसर्वत्रगसम्प्रयुक्तकहेतून् हित्वा शेषेभ्यास्त्रिभ्यः ।
प्रथमानास्रवा विपाकसर्वत्रगहेतू सभागहेतुं च सम्प्रयुक्तकहेतुं च हित्वा शेषाभ्यां
हेतुभ्यां जायन्त इति । एकहेतुसम्भूतो नास्तीति । कारणसहभूहेत्वोरवश्यम-
विनाभावात् ।
“जन्यस्य जनिका जातिर्न हेतुप्रत्ययैर्विना” ( अभि० को० २.४७ )

· ३४२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
कोक्ताः ? सूत्रे । “चतस्रः प्रत्ययताः । हेतुप्रत्ययता, समनन्तरप्रत्ययता,
आलम्बनप्रत्ययता, अधिपतिप्रत्ययता च” ( ) इति । प्रत्ययजातिः
प्रत्ययता । तत्र—
हेत्वाख्याः पञ्च हेतवः ॥ ६१ ॥
कारणहेतुवर्ज्याः पञ्च हेतवो हेतुप्रत्ययः ।
चित्तचैत्ता अचरमा उत्पन्नाः समनन्तरः ।
अर्हतः पश्चिममनपस्योत्पन्नाश्चित्तचैत्ताः समनन्तरप्रत्ययः ।
समश्चायमनन्तरश्च प्रत्यय इति समनन्तरप्रत्ययः ।
अत एव रूपं न समनन्तरप्रत्ययः; विषमोत्पत्तेः । तथा हि—कामावचरस्य
रूपस्यानन्तरं कदाचित् कामावचरं रूपावचरं चाविज्ञप्तिरूपमुत्पद्यते, कदाचित्
कामावचरं चानास्रवं चेति आकुलो¹ रूपसम्मुखीभावः ।
अव्याकुलस्तु समनन्तरप्रत्ययः अनिरुद्ध एव; एकस्मिन्नौपचयिकरूपसन्ताने
द्वितीयोत्पत्तेरिति भदन्तवसुमित्रः ।
इत्युक्तम् । अतो हेतुविस्तरवचनानन्तरं पृच्छति—प्रत्ययाः कतमे इति ।
प्रत्ययजातिः प्रत्ययतेति । प्रत्ययप्रकार इत्यर्थः । द्वौ तावत् ॥ ६१ ॥
“चित्तचैत्ताः” इति विस्तरः । चित्तचैत्ता एव समनन्तर इत्यवधारणम् ।
अचरमग्रहणं सोत्तराणां समनन्तरत्वात् । उत्पन्नग्रहणमनागतनिरासार्थम् ।
समश्चायमनन्तरश्च प्रत्यय इति समनन्तरप्रत्यय इति । समानार्थे सम्-शब्दः ।
कामावचरस्य रूपस्येति । अविज्ञप्तिरूपस्य कदाचित् कामावचरमविज्ञप्तिरूपं
रूपावचरं चाविज्ञप्तिरूपमुत्पद्यते सास्रवध्यानसम्मुखीभावे गृहीतसंवरस्य ।
कदाचित् कामावचरं चानास्रवं चानास्रवध्यानसम्मुखीभावे । न तु कामावचर-
चित्तानन्तरं कदाचित् कामावचरं रूपावचरं च युगपच्चित्तमुत्पद्यते । कामावचरं
चानास्रवं चेत्याकुलो रूपसम्मुखीभावः ।
द्वितीयोत्पत्तेरिति । द्वितीयौपचयिकोत्पत्तेः । यदा हि भुक्त्वा स्वपिति ध्यानं
वा समापद्यते तदाहारज औपचयिकः स्वप्नजश्च समाधिजो वा औपचयिक
उत्पद्यते ।
१. व्याकुलो—का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३४३
अल्पबहुतरोत्पत्तेरिति भदन्तः। कदाचिद्धि महतो रूपाल्पमुत्पद्यते,
तद्यथा—पलालराशेर्भस्म। कदाचिदल्पाद् बह्ळुत्पद्यते, तद्यथा—वटनिकायाः
क्रमेण, यावदनेकशाखावरोहो न्यग्रोध इति।
ननु चास्ति चैत्तानामप्यल्पबहुतरोत्पत्तिः, कुशलाकुशलाव्याकृतेषु चित्तेषु
सवितर्कसविचारादौ च समाधित्रये ?
अस्ति जात्यन्तरं प्रति, न स्वजातिम्। न कदाचिद् बहुतरा वेदनोत्पद्यते,
संज्ञादयो वा।
किं पुनः स्वजातेरेव समनन्तरप्रत्ययो भवति ? नैतदस्ति; सकल एव
कलापः सकलस्य कलापान्तरस्य समनन्तरप्रत्ययः, न त्वल्पकाद् वेदनादिद्रव्यात्
प्रभूतं वेदनादि द्रव्यमुत्पद्यत इत्येतावदेवात्रोक्तम्।
अल्पबहुतरोत्पत्तेरिति। किम् ? रूपं न समनन्तरप्रत्यय इति प्रकृतम्।
भदन्तः स्थविरः सौत्रान्तिकः। कुशलाकुशलाव्याकृतेषु चित्तेष्विति।
सवितर्कविचारित्वात् कुशले कामचेतसि।
द्वाविंशतिश्चैतसिकाः कौकृत्यमधिकं क्वचित्॥
आवेणिके त्वकुशले दृष्टियुक्ते च विंशतिः।
क्लेशैश्चतुर्भिः क्रोधाद्यैः कौकृत्येनेकविंशतिः॥
निवृत्तेऽष्टादशान्यत्र द्वादशाव्याकृते मताः।”
(अभि० को० २. २९–३१)
वाल्पे चैत्ता उत्पद्यन्ते, कदाचिदल्पाद् बहवो विपर्ययात्। सवितर्कसविचारादौ च
समाधित्रये। अस्ति सवितर्कः सविचारः समाधिः, अस्त्यवितर्को विचारमात्रः,
अस्त्यवितर्कोऽविचार इति—एतस्मिन् समाधित्रये चैत्तानामल्पबहुतरोत्पत्तिः।
अतश्च चित्तचैत्ता अपि न समनन्तरप्रत्ययाः स्युरिति।
अस्ति जात्यन्तरं प्रति न स्वजातिमिति। अस्त्यल्पबहुतरोत्पत्तिर्जात्यन्तरं
प्रति न स्वजातिम्। वितर्कविचारादीनां हि क्वचिच्चित्ते जात्यन्तरभूतानां सतां
वृत्तिरवृत्तिश्च भवति। न कदाचित् बहुतरा वेदनेति। न हि कदाचिदेकस्मिंश्चित्ते
एका, क्वचिदपरस्मिन् द्वे तिस्रो वेति। रूपस्य तु स्वजातिं प्रत्यल्पबहुतरोत्पत्तिः;
किं पुनः स्वजातेरेवेति। किं वेदना वेदनाया एव समनन्तरप्रत्ययः।
अनेकवेदनोत्पत्तावसार्मथ्यात्। एवं संज्ञादयः। न परजातेः, न वेदना संज्ञा-
दीनाम्, यतश्चैत्तानामल्पबहुतरोत्पत्तिर्न परिगृहीता भवेत्।

३४४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
सान्तानसभागिकास्तु¹ मन्यन्ते—“स्वजातेरेव समनन्तरप्रत्ययः ।
तद्यथा—चित्तं चित्तस्यैव, वेदना वेदनाया एव” इति । विस्तरः—यदा त्वक्लि-
ष्टान्तरं क्लिष्टमुत्पद्यते, तस्य क्लेशस्य पूर्वनिरुद्धक्लेशः² समनन्तरप्रत्ययः, तद्यथा
निरोधसमापत्तिचित्तं व्युत्थानचित्तस्येति ।
तदेतन्न वत्स्यते ; प्रथमानास्रवचित्तोत्पत्तिप्रसङ्गात् चित्तविप्रयुक्ता अपि
संस्काराः ।
अत एव व्याकुलसम्मुखीभावान्न समनन्तरप्रत्ययः; त्रैधातुकाप्रतिसंयुक्तानां
युगपत् सम्मुखीभावात् ।
कस्मादनागतो नेष्यते समनन्तरप्रत्ययः ? व्याकुलत्वादनागतस्याध्वनः
पूर्वोत्तराऽभावात्³ ।

निर्देशः २ ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३४७
कथं तर्हि भगवान् जानाति 'अमुष्यानागतस्यानन्तरमिदमनागतं भावि'
इति ? अतीतसाम्प्रतानुमानात् । अतीतं किलाध्वानं पश्यति भगवान् --
'एवञ्जातीयकात् कर्मणः एवञ्जातीयको विपाकः उत्पन्नः, धर्माद्वा धर्मः' । 'इदं
चापि सम्प्रत्येवञ्जातीयकं कर्म, तस्मादतोऽप्येवञ्जातीयको विपाक उत्पत्स्यते
धर्माद्वा धर्मः' इति जानाति ।
न चान्यत् ज्ञानमानुमानिकं भवति; यस्मादतीतसाम्प्रतानुमानेन भगवान्
विकीर्णान्यनागतानि द्रव्याणि प्रत्यक्षमीक्षित्वा जानाति—'अनेन पुद्गलेनैवंविधं
कर्म कुर्वतेदमनागतं फलं परिगृहीतम्' इति !
एवं तर्हि भगवान् पूर्वान्तमदृष्ट्वा अपरान्तं न जानीयात् !
अन्ये पुनराहुः—फलचिह्नभूतः सत्त्वानां सन्ततौ चित्तविप्रयुक्तः संस्कार-
विशेषोऽस्ति, यं व्यवलोक्य भगवाननागतं जानात्यसम्मुखीकृत्यापि ध्यानमभिज्ञां
चेति ।
नैमित्तिको हि नाम भगवान् स्यादेवं सति, न पुनः साक्षात्कारी । तस्मात्
सर्वमिच्छामात्रेण भगवान् जानातीति सिद्धान्तः । "अचिन्त्यो हि बुद्धानां
बुद्धिविषयः" इत्युक्तं भगवता ।
अथ असत्यनागतस्य कर्मनियमावस्थाने कस्माद्धर्मानन्तरं दुःखे धर्मज्ञान-
मानादतीत इति शक्यते वक्तुम्; पूर्वोत्तरकालयोगात् । न त्वनागतस्य पूर्व-
पश्चिमतास्ति । अत एव च वर्त्तमानो वर्त्तमानस्य न समनन्तरप्रत्यय इष्यते;
पूर्वपश्चिमताया अभावात्, तुल्यकालत्वात् ।
अतीतसाम्प्रतानुमानादिति । अतीतेन च साम्प्रतेन चानुमानात् । अतीते-
नानुमानमिति दर्शयन्नाह—अतीतं किलाध्वानं पश्यतीति विस्तरः ।
साम्प्रतेनानुमानमिति दर्शयन्नाह—इदं चापि सम्प्रत्येवञ्जातीयकमिति
विस्तरः । अपरान्तं न जानीयादिति । सर्ववित्त्वमस्य हीयेतेत्यभिप्रायः ।
फलचिह्नभूतः, फललिङ्गभूतः । न साक्षात्कारी, न साक्षाद्दर्शी ।
अनागतो नेष्यते समनन्तरप्रत्ययो व्याकुलत्वात् पूर्वपश्चिमताया अभावात्
इत्युक्तेऽयमाह— कस्माद्धर्मानन्तरमिति विस्तरः ।

३४६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [इन्द्रिय-
क्षान्तिरेवोत्पद्यते, नान्यो धर्मः, एवं यावद् वज्रोपमानन्तरं क्षयज्ञानमेवोत्पद्यते,
नान्यो धर्म इति ?
यस्य यत्प्रतिबद्ध उत्पादः स तस्यानन्तरमुत्पद्यते, तद्यथा-- बीजादीनाम-
ङ्कुरादयो विनापि समनन्तरप्रत्ययेनेति ।
कस्मादर्हत्त्वधर्माश्चित्तचैत्ता न समनन्तरप्रत्ययः ? अन्यचित्तासम्बन्धात् १ ।
ननु चैवं समनन्तरनिरुद्धं चित्तं मनो भवतीत्यनन्तरविज्ञानाभावात् मनोऽपि
चरमं चित्तं न प्राप्नोति ?
आश्रयभावप्रभावितं मनो न कारित्रप्रभावितमित्यस्त्येवाश्रयभावः । कारणा-
न्तरवैकल्यात् तु विज्ञानान्तरं नोत्पद्यत इति । कारित्रप्रभावितन्तु समनन्तरप्रत्ययः,
तेन यो धर्मः फलं प्रतिगृहीतः स सर्वैरपि धर्मैः सर्वप्राणिभिर्वा न शक्यः २
तस्य वैभाषिकः परिहारमाह—यस्य यत्प्रतिबद्ध उत्पाद इति विस्तरः । यस्य
धर्मस्य दुःखे धर्मज्ञानक्षान्त्यादेर्यस्मिन् धर्मे लौकिकाग्रधर्मादौ प्रतिबद्ध उत्पादः,
स तस्यानन्तरमुत्पद्यते । तद्यथा बीजादीनामङ्कुरादयः । अङ्कुरस्य हि बीजे
प्रतिबद्ध उत्पादः, तस्मात् तदनन्तरमुत्पद्यते । एवं काण्डादीनामङ्कुरादिषु ।
विनापि समनन्तरप्रत्ययेन । असत्यपि समनन्तरप्रत्यये । अपिशब्दात् सति सम-
नन्तरप्रत्यये सुतरामुत्पद्यत इत्यभिप्रायः । तस्मान्नास्ति च क्रमनियमावस्थानम् ।
तद्वत् समनन्तरोत्पत्तिनियमश्च भवतीति वाक्यार्थः ।
“कस्मादर्हत्त्वधर्माः” इति । “अचरमाः” इति वचनादयं प्रश्न आगतः ।
अन्यचित्तासम्बन्धादिति । यस्मात् तदनन्तरमन्यचित्तं न सम्बध्नन्ति ।
आश्रयभावप्रभावितं मन इति । यथा चक्षुरुत्पन्नं चक्षुर्विज्ञानाश्रयभावेना-
वस्थितम्, यदि कारणान्तरवैकल्याच्चक्षुर्विज्ञानं नोत्पद्यते न तत्र चक्षुरपराध्यते ।
एवमर्हतोऽपि चरमं चित्तमाश्रयभावेनावस्थितम् । कारणान्तरवैकल्यात्तु विज्ञाना-
न्तरं नोत्पद्यत इति न तदपराध्यते । तद्धि न कारित्रप्रभावितम् । न जननपुरुष-
कारप्रभावितमित्यर्थः । यदि हि तज्जनप्रभावितं स्यात्, जायमान एव सति
कार्ये तन्मनः स्यात् । न चैवम्, अतोऽसत्यपि जन्ये तन्मनो भवत्येव । कारित्र-
प्रभावितस्तु समनन्तरप्रत्ययः । सत्येव जन्ये समनन्तरप्रत्ययो भवति, नासति ।
तेन यो धर्मः फलं प्रतिगृहीतः । तेन समनन्तरप्रत्ययेन यो धर्मः फलं प्रतिगृहीतो
जायतामेतदिति, स सर्वैरपि धर्मैर्बुद्धिमद्भिः सर्वप्राणिभिर्वा सञ्चिन्त्यकारिभिर्न
१. ०संबन्धनात्—का० । २. शक्यं—का० ।

प्रतिबन्धुम्, यथा नोत्पद्येत¹ ।
ये धर्माश्चित्तसमनन्तराः, चित्तनिरन्तरा अपि ते ? चतुष्कोटिकः । प्रथमा
कोटिः—अचित्तकायाः समापत्तिव्युत्थानचित्तं² द्वितीयादयश्च समापत्तिक्षणाः ।
द्वितीया³—प्रथमस्य समापत्तिक्षणस्य सचित्तकावस्थायां⁴ च⁴ जात्यादयः । तृतीया
कोटिः—प्रथमः समापत्तिक्षणः सचित्तिका अवस्था⁵ । चतुर्थी⁶—द्वितीयादीनां
समापत्तिक्षणानां व्युत्थानचित्तस्य च जात्यादयः⁷ ।
शक्यः प्रतिबन्धुं यथा नोत्पद्येत । मोत्पादीति ।
ये धर्माश्चित्तसमनन्तरा इति विस्तरः । समनन्तरप्रत्ययचित्तजनिताश्चित्त-
समनन्तराः । चित्तस्य समाश्च तेऽनन्तराश्च ते इति चित्तसमनन्तराः । अथ वा
चित्तं समनन्तरं समनन्तरप्रत्यय एषामिति चित्तसमनन्तराः । क्षणान्तरा-
व्यवहितास्तु चित्तनिरन्तराः । ते पुनश्चित्तसमनन्तराश्चित्तचैत्ता द्वे च समापत्ती
असंज्ञि-निरोधसमापत्ती । नासंज्ञिकं चित्तसमनन्त· शास्त्रे पठितम्; कर्मसामर्थ्यो-
त्पत्तेः । प्रथमा कोटिरिति विस्तरः । समापत्तिव्युत्थानचित्तं समापत्तिप्रवेशचित्त-
जनितम् । अतश्चित्तसमनन्तरं न चित्तनिरन्तरम्; समापत्तिक्षणव्यवहितत्वात् ।
द्वितीयादयश्च समापत्तिक्षणाः, प्रथमक्षणवर्ज्या इत्यर्थः । चित्तसमनन्तराः,
तत्प्रत्ययजनितत्वात् । न चित्तनिरन्तराः, यथायोगं प्रथमादिक्षणव्यवहितत्वात् ।
द्वितीया—प्रथमस्य समापत्तिक्षणस्य जात्यादयश्चित्तनिरन्तराः, क्षणान्तराव्यवहि-
तत्त्वात् , न तु चित्तसमनन्तराः, अचित्तसमनन्तरस्वभावत्वात् । चित्तचैत्ता
एव हि सह समापत्तिद्वयेन चित्तसमनन्तरा इष्टाः । सचित्तिकावस्थायाञ्च
जात्यादयः । तेषामविशेषितत्वात् सर्वेषां चित्तचैत्तादीनां जात्यादयः । आदि-
ग्रहणेन च सर्व एव विप्रयुक्ता गृह्यन्ते समापत्तिद्वयं वर्जयित्वा । ते च तथैव चित्त-
निरन्तरा न चित्तसमनन्तराः । पूर्ववद् व्याख्यानम् । सचित्तिकावस्थेति । यदा
चित्ताच्चित्तान्तरमुत्पद्यते तदा पश्चिमाश्चित्तचैत्ताः पूर्वकेण चित्तेन चित्तसम-
नन्तराश्चित्तनिरन्तराश्च भवन्ति । चतुर्थी—द्वितीयादीनां रामापत्तिक्षणानां
व्युत्थानचित्तस्य च जात्यादयः । न चित्तसमनन्तराः, अचित्तसमनन्तरस्वभाव-
त्वात् । न चित्तनिरन्तराः, प्रथमादिसमापत्तिक्षणव्यवहितत्वात् ।

१. नोत्पद्यते—का० । २. समापत्तेर्व्युत्थान—का० ।
३. ०कोटिः—का० । ४-४. सचित्तिकायाश्चावस्थायाः—का० ।
५. चावस्था—का० । ६. कोटिः—का० ।
७. का० पुस्तके नास्ति