अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३३० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
तस्याप्यस्ति विप्रकृष्टपुरुषकारफलम् । यथा कर्षकाणां सस्यमित्यपरे ॥ ५६ ॥
किं पुनरिदं विपाकफलं नाम किं यावदधिपतिफलम् ?
विपाकोऽव्याकृतो धर्मः
अनिवृताव्याकृतो हि धर्मः विपाकः । असत्त्वाख्योऽपि स्याद् । अत
आह—
सत्त्वाख्यः
औपचयिकोऽपि स्यात्, नेःष्यन्दिकोऽपि ? अत आह—
व्याकृतोद्भवः ।
कुशलाकुशलं हि विपाकं प्रति व्याकरणाद् व्याकृतम् । तस्माद्य उत्तरकालं
भवति न युगपद्¹ नाप्यन्तरं² स विपाकः । एतद् विपाकस्य लक्षणम् ।
कस्मादसत्त्वाख्योऽर्थः कर्मजो न विपाकः ? साधारणत्वात् । अन्योऽपि
हि तत् तथैव परिभोक्तुं समर्थः । असाधारणस्तु विपाकः । न ह्यन्यकृतस्य
कर्मणोऽन्यो विपाकं प्रतिसंवेदयते ।
अधिपतिफलं कस्मात् प्रतिसंवेदयते ? साधारणकर्मभूतत्वात् ।
निःष्यन्दो हेतुसदृशः
वा समनन्तरोत्पन्नो वेत्यधिकृतम् ॥ ५६ ॥
“विपाकोऽव्याकृतो धर्मः” इति । विस्तरः—अव्याकृत एव सत्त्वाख्य एव
व्याकृतोद्भव एवेत्यवधारणम् । अव्याकृत इति अनिवृत्ताव्याकृतो विवक्षितः ।
सत्त्व इति आख्या यस्य सः “सत्त्वाख्यः” । सत्त्वसन्तानज इत्यर्थः ।
व्याकृतादुद्भवतीति “व्याकृतोद्भवः”। औपचयिकनैष्यन्दिकौ तु न व्याकृता-
दुद्भवतः । ननु च इन्द्रियमहाभूतोपचयो ध्यानविशेषसमापन्नस्य भवति,
असावपि व्याकृतादुद्भवति, स विपाकः प्राप्नोति, निर्माणचित्तं चापि, तथैव
समाधिभूतचित्तत्वात् ? नैष दोषः; व्याकृतोद्भवः इत्युच्छब्दः उत्तरकालार्थः ।
व्याकृतात् कुशलादकुशलाद्वा य उत्तरकालमेव भवति युगपन्नाप्यनन्तरं स विपाक
इति । समाधिजस्तूपचयः समाधिना सह चानन्तरं च भवति । निर्माणचित्तं
त्वनन्तरमेव च भवति । विपाकश्च समानभूमिक एवाभिप्रेत इत्येतच्चोभयं
भिन्नभूमिकमपि भवतीति न विपाकस्य प्रसङ्गः । निष्यन्दो हेतुसदृश इति ।
१. सह—का० । २. नान्तरं—का० ।