अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३३९
कथं पुनः फल प्रतिगृहीतं भवति, तस्य बीजभावोपगमनात्¹ ?
एकोऽतीतः प्रयच्छति ॥ ५९ ॥
विपाकहेतुरतीत एव फलं प्रयच्छति; यस्मान्न सह वा समनन्तरो
वाऽस्ति विपाकः ।
पुनरन्ये चतुर्विधं फलमाहुः । १. प्रतिष्ठाफलम्, यथा-जलमण्डलं
वायुमण्डलस्य, यावत् तृणादयः पृथिव्याः । २. प्रयोगफलम्, यथा-अशुभाया
यावदनुत्पादज्ञानम् । ३. सामग्रीफलम्, यथा- चक्षुरादीनां चक्षुर्विज्ञानादीनि ।
४. भावनाफलम्, यथा-रूपावचरस्य चित्तस्य निर्माणम् ।
एतत्तु सर्वं² पुरुषकाराधिपतिफलयोरन्तर्भूतम् ॥ ५९ ॥
उक्ता हेतवः फलानि च ॥
तृतीया-अकुशलानन्तरमकुशलमेव । चतुर्थी—एतानाकारान् स्थापयित्वा ।
आदिशब्देन निवृत्ताव्याकृतोऽनिवृत्ताव्याकृतश्च सभागहेतुर्योज्यः । निवृत्तस्य
तावत् प्रथमा कोटिः-निवृत्ताव्याकृतचित्तानन्तरं कुशलमनिवृत्ताव्याकृतं वा
चित्तं सम्मुखीकरोति । द्वितीया - विपर्ययात् । तृतीया - निवृत्ताव्याकृतचित्ता-
नन्तरं निवृत्ताव्याकृतमेव । चतुर्थी - एतानाकारान् स्थापयित्वा । अनिवृत्तस्य
प्रथमा कोटिः-अनिवृत्ताव्याकृतानन्तरं कुशलं क्लिष्टं वा चित्तं सम्मुखी-
करोति । द्वितीया - विपर्ययात् । तृतीया - अनिवृत्ताव्याकृतानन्तरमनिवृत्ता-
व्याकृतमेव । चतुर्थी - एतानाकारान् स्थापयित्वा ।
तस्य बीजभावोपगमनादिति । तस्य फलस्य हेतुभावोपगमनादित्युपमा ।
सौत्रान्तिकप्रक्रियैषा । क्वचित् पुस्तके नास्त्येवम्पाठः ।
यथा जलमण्डलमिवि विस्तरः । यथेति दृष्टान्तप्रदर्शनम् । जलमण्डलं
वायुमण्डलस्य प्रतिष्ठाफलम्, यावच्छब्देन जलमण्डलस्य काञ्चनमयी पृथिवी,
काञ्चनमय्याः पृथिव्यास्तथा सस्यौषधिप्रभृतयः प्रतिष्ठाफलमित्यधिकारः ।
अशुभायाः स्मृत्युपस्थानान्यारभ्य यावदनुत्पादज्ञानम् । एवमन्यस्याप्यानापान-
स्मृत्यादेः । प्रयोगस्य फलं योज्यम् । सामग्र्याः फलं सामग्रीफलम् । चक्षुरादीना-
मिति । आदिशब्देन चक्षूरूपालोकमनस्काराणां ग्रहणम् । एवं भावनायाः
फलं भावनाफलमिति समासः । एतत्तु सर्वमिति विस्तरः । एतच्चतुर्विधं फलं
पुरुषकाराधिपतिफलयोरन्तर्भूतम् । । प्रयोग-
फलादि पुरुषकाराधिपतिफलयोः ॥ ५९ ॥
१. भवोवपगमात्-का० । २. का० पुस्तके नास्ति ।