अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३३३
प्रतिसंख्यानिरोधस्तु यद्बलात् प्राप्यत इति वक्तव्यम् ।
अपूर्वः संस्कृतस्यैव संस्कृतोऽधिपतेः फलम् ॥ ५८ ॥
पूर्वोत्पन्नादन्यः संस्कृतो धर्मः संस्कृतस्यैव सर्वस्याधिपतिफलम् ।
पुरुषाधिपतिफलयोः किं नाना कारणम् ? कर्तुः पुरुषकारफलम् ।
अकर्तुरप्यधिपतिफलमेव, तद्यथा—शिल्पिनि शिल्पं पुरुषकारफलमधिपतिफलं
च । अन्येषामधिपतिफलमेव ॥ ५८ ॥
अथैषां हेतूनां कतमो हेतुः कस्मिन् काले फलं प्रतिगृह्णाति ? ददाति वा ?
वर्त्तमानाः फलं पञ्च गृह्णन्ति
नातीताः प्रतिगृहीतत्वात्, नाप्यनागता निष्पुरुषकारत्वात् । कारणहेतु-
रप्येवम् । स तु नावश्यं सफल इति नोच्यते ।
न चासौ हेतुबलाज्जायते नित्यत्वादित्यतः कारिकायामनुक्तं तदुपसंगृह्णते—
प्रतिसंख्यानिरोधस्तु यद्बलात् प्राप्यत इति वक्तव्यमिति । प्रतिसंख्याबलेन हि
प्रतिसंख्यानिरोधः प्राप्यते । तस्मात् स प्रतिसंख्यायाः पुरुषकारफलं भवति ।
“अपूर्वः” इति विस्तरः । अपूर्वः पूर्वोत्पन्नादन्यः । कः पुनरसौ ? सहोत्पन्नः
पश्चादुत्पन्नश्च न हि पूर्वं फलं पश्चाद्धेतुर्भवति । संस्कृत एव धर्मोऽधिपतिफलम्,
नासंस्कृतः । संस्कृतस्यैव नासंस्कृतस्य फलप्रतिग्रहप्रदानसमर्थत्वात् । सर्वस्येति ।
जनकस्याविघ्नभावावस्थायिनश्च । कर्तुः पुरुषकारफलमिति । “यदबलाज्जायते
यावत् फलं पुरुषकारजम्” इति वचनात् ।
अकर्तुरप्यधिपतिफलमेवेति । “अपूर्वः संस्कृतस्यैव संस्कृतोऽधिपतेः फलम्”
इति वचनात् । अन्येषामधिपतिफलमेवेति । अशिल्पिनामविघ्नभावावस्थायिनां
तच्छिल्पमधिपतिफलमेव न पुरुषकारफलम् । तदेवं चतुःकोटिकं भवति—
१. अस्ति पुरुषकारफलमेव नाधिपतिफलम्, तद्यथा विसंयोगफलम् । २. अस्त्य-
धिपतिफलमेव न पुरुषकारफलम्, उदासीनस्य हेतोर्व्यवहितञ्च फलम् ।
३. अस्त्युभयम्, सहोत्पन्नानन्तरोत्पन्नश्च कारकस्य हेतोः । ४. अस्ति नोभयम्,
तद्यथा आकाशमप्रतिसंख्यानिरोधश्चेति ॥ ५८ ॥
“वर्त्तमानाः फलं पञ्च” इति । वर्त्तमाना एव फलम् ।
“गृह्णन्ति” इत्यवधारणम् । प्रतिगृह्णन्तीति । आक्षिपन्ति हेतुभावेनाव-
तिष्ठन्त इत्यर्थः । कारणहेतुरप्येवमिति । वर्त्तमान एव फलं प्रतिगृह्णाति नातीतो
नानागतो वा । स तु नावश्यं सफल इति नोच्यते । तथा हि—असंस्कृतं