अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३४२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
विसंयोगः क्षयो धिया ॥ ५७ ॥
क्षयः = निरोधः । धीः = प्रज्ञा । तेन प्रतिसंख्यानिरोधो विसंयोग-
फलमित्युक्तं भवति ॥ ५७ ॥
यद्बलाज्जायते यत्तत् फलं पुरुषकारजम् ।
तद्यथा अधरभूमिकस्य प्रयोगचित्तस्योपरिभूमिकः समाधिः सास्रवस्याना-
स्रवो ध्यानचित्तस्य निर्माणचित्तमित्येवमादि ।
एवं कुशलाः क्लिष्टानां योज्यम् । क्लिष्टा अपि क्लिष्टानां न सभागहेतुः,
नापि सर्वत्रगहेतुर्भवन्ति, तद्यथा रागादयोऽन्यनैकायिकानां न सभागहेतुरन्य-
नैकायिकत्वात्, न सर्वत्रगहेतुरसर्वत्रत्वाद् रागादीनामिति । सर्वत्रगा अपि धर्माः
क्लिष्टानामेकनैकायिकानामपि न सभागहेतुर्न सर्वत्रगहेतुः । यद्यनागतास्ते
भवन्तीति योज्यम् ।
“विसंयोगः क्षयो धिया” इति । धिया प्राप्यमाणो निरोधो विसंयोगफल-
मित्यर्थः । तेनेति । तेन कारणेन यस्मात् क्षयो निरोधः, धी प्रज्ञा, तेन कारणेन
प्रतिसंख्यानिरोधो विसंयोगफलमित्युक्तं भवतीत्याचष्टे ॥ ५७ ॥
“यद्बलाज्जायते” इति विस्तरः । यस्य बलं यद्बलमिति षष्ठीसमासः । यस्य
बलाज्जायते यत्संस्कृतम्, तत्फलम्, तस्य पुरुषकारजम् । पुरुषकाराज्जातं पुरुष-
कारजम् । पुरुषकारफलमित्यर्थः ।
उदाहरणं कथयति—तद्यथा अधरभूमिकस्य कामावचरस्य प्रथमध्यान-
भूमिकस्य वा प्रयोगचित्तस्योपरिभूमिकः प्रथमध्यानभूमिको द्वितीयध्यान-
भूमिको वा समाधिः । फलं पुरुषकारजमित्यधिकृतम् । सास्रवस्य धर्मस्याना-
स्रवः । ध्यानचित्तस्य निर्माणचित्तं तदेव फलं भवति । आदिशब्देनान्यदपि ।
तद्यथा कामावचरान्मरणचित्ताद् रूपावचरः प्रथमोऽन्तराभवक्षण इत्येवमादि
विजातीयोदाहरणं निष्पन्दफलविवेचनार्थम् । अधरभूमिकस्य हि प्रयोगचित्त-
स्योपरिभूमिकः समाधिर्न निष्पन्दफलम् । भिन्नभूमिकं हि न हेतुसदृशम् । नापि
सास्रवस्यानास्रवमिति वक्तव्यम् । न तु सर्वं निष्पन्दफलं पुरुषकारफलं भवति ।
यद्धि यस्य बलाज्जायते सदृशं समानभूमिकमनन्तरं च भवति, तत्तस्य पुरुष-
कारफलं निष्पन्दफलं च भवति । चतुष्कोटिकं चात्र भवति—अस्ति पुरुषकार-
फलमेव न निष्पन्दफलम्, यथोदाहृतम्; अस्ति निष्पन्दफलमेव न पुरुषकार-
फलम्, सभागसर्वत्रगहेत्वोर्व्यवहितं फलम्; अस्त्युभयम्, समनन्तरोत्पन्नं
सभागसर्वत्रगहेत्वो फलम्; अस्ति नोभयम्, तद्यथा विपाकहेतोर्विपाकफलम् ।
प्रतिसंख्यानिरोधोऽपि पुरुषकारफलमिष्यते ।