अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३३६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
कुशलः सभागहेतुः फलं प्रतिगृह्णाति न ददातीति चतुष्कोटिकः ।
प्रथमा कोटिः—यदा १ कुशलचित्तानन्तरं क्लिष्टमव्याकृतं वा चित्तं सम्मु-
खीकरोतीति । द्वितीया—विपर्ययात् । तृतीया—कुशलचित्तानन्तरं कुशलमेव ।
चतुर्थी—एतानाकारान् स्थापयित्वा ।
वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम्; विसभागक्षणान्तरव्यवधानेऽपि प्राप्तिलक्षणस्य सभाग-
हेतोः फलप्रतिग्रहणदानसम्भवात् । चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वा । तद्यथा—
ऊर्ध्वभूमेः परिहीणस्य ऊर्ध्वभूमिकानां या प्राप्तयस्ताः कुशलः सभागहेतुर्न
फलं प्रतिगृह्णाति, पूर्वं प्रतिगृहीतत्वात् । न ददाति, तद्भूमिपरिहीणस्य तद्-
भूमिकानां कुशलमूलानां धर्माणां प्राप्त्यभावात् । एवं समुच्छिन्नकुशलमूला-
वस्थायामपि वक्तव्यम् ।
अत्राचार्यः सङ्घभद्र आह—“नैतद् युज्यते यदुक्तम् । एवं तु वक्तव्यं स्यात्—
ता एव प्रतिसन्धानस्येति । कस्मात् ? न हि यास्ताः सर्वपश्चाद्विहीनास्ता-
सामेव तन्निष्यन्दफलम् । याः प्रतिसन्दधानः सर्वप्रथमं प्रतिलभत इति पूर्वं-
निरुद्धास्यापि हि तत्प्रतिसन्तानस्य स निष्यन्दः” इति । अथ कथं फलग्रहणात्
कृत्स्न एव तत् सभागहेतुर्गृहीतः स्यादिति तदर्थमेवेदमूच्यते । तस्मात् यथा-
न्यास एव साध्विति ।
तदेवमुभयत्रापि पाठदोष उद्ग्राहिते कतरः पाठः श्रेयानिति ? अत्रा-
भिधर्मपाठ एव श्रेयानिति पश्यामः ।
ननु चोक्तम्—अविशेषितत्वात् कुशलप्रतिसन्धानकाले प्रतिलब्धा वर्त्तमानाः
प्राप्तयः फलं ददति प्रतिगृह्णन्त्यपि । ननु ददत्येव न प्रतिगृह्णन्तीति दोष इति ?
नैष दोषः; कुशलमूलानि प्रतिसन्दधान इति कुशलमलप्राप्त्युत्पद्यमानावस्था-
यामेतदुच्यते; न वर्त्तमानावस्थायाम् । तत्र न काश्चिदपि कुशलमलप्राप्तयो
वर्त्तमाना भवन्ति । ताः कथं फलं प्रतिगृह्णन्ति ददति चेति शक्यते वक्तुम् ।
अतीतास्तु स्वसन्ताने कुशलमूलप्राप्तय. सर्वा अपि सभागहेतुभूताः स्वनिष्यन्द-
फलं तदानीं ददत्येव समनन्तरनिर्वर्त्तनन्यायेन, न प्रतिगृह्णन्ति पूर्वं प्रति-
गृहीतत्वात् । इत्यनया युक्त्याऽभिधर्मपाठमेव समर्थयामः ।
ननु चैवमविशेषिते पाठेऽनागतानां कुशलमूलप्राप्तीनां द्वितीयकोटित्ववचन-
प्रसङ्गः, ता अपि हि तदानीमतीतप्राप्तिवत् प्राप्यन्ते ? नैष दोषः; अनागतानां
सभागहेतुत्वाभावात्, सभागहेतोश्चेहाधिकृतत्वात् । एवमपि न प्राप्तय एव
वक्तव्याः, या एव सर्वप्रथमं प्रतिलभत इति । एवं तु वक्तव्यं स्यात्—यान्
१. का० पुस्तके नास्ति ।