अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३३१
हेतोर्यः सदृशो धर्मः स निष्यन्दफलम्, तद्यथा—सभागासर्वत्रगहेत्वोः ।
यदि सर्वत्रगहेतोरपि समानं फलम्, कस्मान्न सभागहेतोरेवेष्यते ? यस्मात्
भूमितः क्लिष्टतया चास्य सादृश्यम्, न तु प्रकारतः । यस्य तु प्रकारतोऽपि
सादृश्यं सोऽभ्युपगम्यत एव सभागहेतुः ।
अत एव यो यस्य सभागहेतुः सर्वत्रगहेतुरपि स तस्येति चतुष्कोटिकः
क्रियते । प्रथमा कोटिः-असर्वत्रगः सभागहेतुः, द्वितीया—अन्यनैकायिकः सर्वत्र-
गहेतुः, तृतीया-एकनैकायिकः सर्वत्रगहेतुः, चतुर्थी-एतानाकारान् स्थापयित्वेति ।
कुशलक्लिष्टानिवृत्ताव्याकृतसादृश्यमधिकृत्य । यद्येवम्, कुशलसास्रवस्य हेतो-
रनास्रवं निष्यन्दफलं प्राप्नोति, कुशलसादृश्यात् ? न; निकायसादृश्याभावात् ।
समाननिकायो हि सभागहेतुरिष्यते, न सर्वः ।
भूमितः क्लिष्टतया चास्य सादृश्यमिति । अस्य सर्वत्रगहेतोः सादृश्यं भूमितः
क्लिष्टतया च । केन सह ? स्वफलेन । कथमिति ? भूमितस्तावत् सर्वत्रगहेतुः
कामावचरो यावद्भावाग्रिकः । तत्फलमपि कामावचरं यावद्भावाग्रिकमिति ।
क्लिष्टतया च सर्वत्रगहेतुरपि क्लिष्टः, तत्फलमपि क्लिष्टम् । न तु प्रकारतः
सादृश्यं यथा सभागहेतोः । यस्य तु प्रकारतोऽपि सादृश्यम् । यस्य सर्वत्रगहेतोः
स्वफलेन सह प्रकारतोऽपि सादृश्यम् । स सर्वत्रगहेतुरभ्युपगम्यत एव सभाग-
हेतुरिति । भूमिक्लिष्टत्वसादृश्याद्धि सर्वत्रगहेतुर्भवति, सभागहेतुश्च स भवति;
प्रकारतोऽपि सादृश्यात् ।
अत एव चतुष्कोटिकः क्रियते । उभयस्वभावतया तृतायकोटिसम्भवात् ।
प्रथमा कोटिरसर्वत्रगः सभागहेतुरिति । रागादिकः सभागहेतुः । स हि सभाग-
हेतुरेव स्वनैकायिकस्य क्लेशस्य, न तु सर्वत्रगहेतुः; असर्वत्रगस्वभावत्वात् ।
द्वितीयान्यनैकायिकः सर्वत्रगहेतुरिति । सत्कायदृष्ट्यादिकः सर्वत्रगः । स हि
सर्वत्रगहेतुरेव सर्वत्रगस्वभावत्वात्, अन्यनैकायिकक्लिष्टहेतुत्वाच्च । न सभाग-
हेतुः; अन्यनैकायिके क्लिष्टे सभागहेतुत्वाभावात् । तृतीयाैकनैकायिकः सर्वत्रग-
हेतुरिति । सत्कायदृष्ट्यादिकः सर्वत्रगः । स ह्येकनैकायिकस्य क्लेशस्य
सभागहेतुः, एकनैकायिकक्लिष्टसादृश्यात् । सर्वत्रगहेतुश्च सः, तस्य सर्वत्र-
गत्वादेकनैकायिकक्लिष्टहेतुत्वयोगेन सर्वत्रगहेतुत्वयोगाच्च । चतुर्थ्येतानाकारान्
स्थापयित्वेति । त्रिकोट्युक्तां धर्मप्रकारां वर्जयित्वेत्यर्थः । तद्यथा क्लिष्टा
धर्माः कुशलानां न सभागहेतुः; सादृश्यात् । न सर्वत्रगहेतुरत एव कुशलानां
चाक्लिष्टत्वात् ।