अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

द्वितीया—कुशलमूलानि प्रतिसन्दधानो याः सर्वप्रथमं प्रतिसन्दधानस्य ।
तृतीया—असमुच्छिन्नकुशलमूलस्य शेषास्ववस्थासु । चतुर्थी—एतानाकारान्
स्थापयित्वा ।
अकुशलस्य तु प्रथमा कोटिः—कामवैराग्यमनुप्राप्नुवन् याः प्राप्तीः सर्वपश्चाद्
विजहाति । द्वितीया—कामवैराग्यात् परिहीयमाणो याः सर्वप्रथमं प्रतिलभते । एवं
तु वक्तव्यम्—स्यात्त एव परिहीयमाणस्य । तृतीया—कामावीतरागस्य शेषास्व-
वस्थासु । चतुर्थी—एतानाकारान् स्थापयित्वा ।
एवं निवृताव्याकृतस्याप्यर्हत्त्वप्राप्तिपरिहाणितो यथायोगं योज्यम् ।
अनिवृताव्याकृतस्य पश्चात्पादकः । यस्तावत् ददाति प्रतिगृह्णात्यपि सः ।
स्यात् प्रतिगृह्णाति न ददात्यर्हत्पश्चिमाः स्कन्धाः । सालम्बननियमेन तु क्षणशः ।
चरन्ति । प्राप्तयस्तु तेषां मृदुमृदूनां समुदाचरन्ति । ताः सर्वपश्चिमादिका
यास्तदा विजहाति, तासां प्राप्तीनां प्राप्तीर्निरोधयतीत्यर्थः । ताः प्राप्तयोऽन्त्या-
वस्थाः कुशलः सभागहेतुः फलं प्रतिगृह्णाति, फलं परिग्रहं करोति । न ददाति
स्वनिष्यन्दफलम् । कुशलस्य क्षणान्तरस्य जन्यस्याभावात् । द्वितीया कोटिः ।
ददाति न प्रतिगृह्णातीति । कुशलमूलानि प्रतिसन्दधानो याः सर्वप्रथमं प्रतिलभते ।
या प्राप्तीः सर्वपूर्वं प्रतिलभते ताः कुशलः सभागहेतुः फलं ददातीति । प्राप्तिं
स्वनिष्यन्दं जनयति, न तु प्रतिगृह्णाति; पूर्वमेव प्रतिगृहीतत्वात् । अयं तु
सावद्यो द्वितीयकोटिनिर्देशः । कुशलमूलप्रतिसन्धानकाले हि नवप्रकाराणामपि
कुशलमूलानां प्राप्तयोऽतीतानागतप्रत्युत्पन्नाः समं प्रतिलभ्यन्ते । तासां या
अतीताः प्राप्तयः स कुशलः सभागहेतुः फलं ददाति न प्रतिगृह्णाति; प्रतिगृही-
तत्वाधिति युक्तमेतत् । यास्तु वर्त्तमानास्तथैव प्रतिलब्धाः प्राप्तयः स कुशलः
सभागहेतुः कथमवधार्यते—फलं ददात्येव न प्रतिगृह्णातीति, स हि प्रति-
गृह्णाति न ददाति चेति ! एवमविशेषितत्वात् सावद्योऽयं द्वितीयकोटिनिर्देशः ।
तस्मादाचार्य आह—एवं तु वक्तव्यं स्यात् । ता एव प्रतिसन्दधानस्येति । ता एव
प्राप्तयः कुशलः सभागहेतुः फलं ददात्येव स्वनिष्यन्दफलदानात् । न प्रतिगृह्णाति
पूर्वप्रतिगृहीतत्वात् । तृतीया कोटिः । फलं प्रतिगृह्णाति ददाति चेति । असमु-
च्छिन्नकुशलमूलस्य शेषास्ववस्थास्विति । द्वे अवस्थे हित्वा—यस्यामवस्थायां
कुशलमूलानि समुच्छिन्दन् याः प्राप्तीः सर्वपश्चाद्विजहाति, यस्यां चावस्थायां
कुशलमूलानि प्रतिसन्दधानो याः सर्वप्रथमं प्रतिलभते । यथास्मदादीनां कुशलाः
प्राप्तयः फलं प्रतिगृह्णन्ति ददति चेति । विसभागक्षणान्तराव्यवहित इति