अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३०७
एकाकारालम्बनास्तर्हि ? एवमपि स एव प्रसङ्गः ।
एककालास्तर्हि ? एवं तर्हि सति भिन्नसन्तानानामपि प्रसङ्गो नवचन्द्रा-
दीनि हि¹ पश्यताम् ।
तस्मात् तर्हि—
समाश्रयाः ॥ ५३ ॥
समान आश्रयो येषां ते चित्तचैत्ता अन्योन्यं सम्प्रयुक्तकहेतुः ।
समान इत्यभिन्नः । तद्यथा—य एव चक्षुरिन्द्रियक्षणश्चक्षुर्विज्ञानस्याश्रयः,
स एव तत्सम्प्रयुक्तानां वेदनादीनामेव, यावन्मनः । इन्द्रियक्षणो मनोविज्ञान-
तत्सम्प्रयुक्तानां वेदितव्यः । यः सम्प्रयुक्तकहेतुः सहभूहेतुरपि सः ।
अथ केनार्थेन सहभूहेतुः ? केन सम्प्रयुक्तकहेतुः ? अन्योन्यफलार्थेन
सहभूहेतुः, सहसार्थिकान्योन्यबलमार्गप्रयाणवत् । पञ्चभिः समताभिः सम्प्रयोगार्थेन
एव सम्प्रयुक्तकहेतुः' इत्येतावदुच्यते भिन्नकालजा अपि भिन्नकालजैः सह भिन्न-
सन्तानजा अपि च भिन्नसन्तानजैः सह सम्प्रयुक्तकहेतुः सम्प्रयुज्यते । न हि ते
कालसन्तानभिन्ना न चित्तचैत्ता भवन्ति । एकाकारालम्बनास्तर्हीति । यदि
चित्तचैत्ता एकाकारा एकनीलाद्याकारा एकालम्बनाश्च एकनीलाद्यालम्बनाः
एवं ते सम्प्रयुक्तहेतुः, नान्यथेति । एवं भिन्नकालजत्वं भिन्नसन्तानजत्वं च
व्यावर्तितं भवतीत्यभिप्रायः । एवमपि स एव प्रसङ्गः । भिन्नकालसन्तान-
जानामन्योन्यं सम्प्रयुक्तकहेतुत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । सम्भवति हि भिन्नकालसन्तान-
जानामपि चित्तचैत्तानामेकाकारालम्बनत्वम् । भिन्नसन्तानजानामपि प्रसङ्ग
इति । भिन्नकालजत्वमेकं परिहृतम् । नवचन्द्रादीनि हि पश्यतां बहूनामेका-
कारालम्बनाश्चित्तचैत्ता वर्तन्ते ।
“समाश्रयाः” इति । समः अभिन्न आश्रय एषामिति समाश्रयाः । तुल्यार्थे
समशब्दग्रहणे हि जातितुल्यत्वात् स एव प्रसङ्गः स्यात् ।
अन्योन्यफलार्थेनेति विस्तरः । यथा सहसार्थिकानां परस्परबलेन मार्गप्रयाणम्,
एवं चित्तं चैत्तस्य फलम्, चैत्तोऽपि चित्तस्येत्यन्योन्यफलमिति तेनार्थेन सह-
भूहेतुः । पञ्चभिरिति विस्तरः । पञ्चभिः समताभिः, आश्रयालम्बनाकारकाल-
द्रव्यसमताभिरित्यर्थः । सम्प्रयोगार्थेन सम्प्रवृत्त्यर्थेन सम्प्रयुक्तकहेतुः । यथा—
१. का० पुस्तके नास्ति ।

३०८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
सम्प्रयुक्तकहेतुः । तेषामेव सार्थिकानां स्नानशयनादिपरिभोगक्रियाप्रयोगवत्¹ ।
एकेनापि हि विना न सर्वे² सम्प्रयुज्यन्त इत्ययमेषां हेतुभावः ॥ ५३ ॥
उक्तः सम्प्रयुक्तकहेतुः ॥
सर्वत्रगहेतुः कतमः ?
सर्वत्रगाख्यः क्लिष्टानां स्वभूमौ पूर्वसर्वगाः ।
स्वभूमिकाः पूर्वोत्पन्नाः सर्वत्रगा धर्माः पश्चिमानां क्लिष्टानां धर्माणां
सर्वत्रगहेतुः । तान् पुनः पश्चादनुशयनिर्देशकोशस्थान एव व्याख्यास्यामः ।
क्लिष्टधर्मसामान्यकारणत्वेनायं सभागहेतोः पृथग् व्यवस्थाप्यते; निकाया-
न्तरीयाणामपि हेतुत्वात् । एषां हि प्रभावेणान्यनैकायिका अपि क्लेशा उपजायन्ते ।
तेषामेव सार्थिकानामन्योबलेन मार्गं गच्छतां समोदनपानस्नानशयनादिपरि-
भोगक्रियाया प्रयोगः । तद्वत् सम्प्रयोगत्वमेषामन्योन्यं भवति । अत एवाह—
एकेनापि हि विना न सर्वे सम्प्रयुज्यन्त इति ॥ ५३ ॥
“पूर्वसर्वगाः” इति । पूर्वे च ते सर्वगाश्च पूर्वसर्वगाः, पूर्वोत्पन्नाः सर्वगा
इत्यर्थः । स्वभूमिकाः पूर्वोत्पन्ना अतीता प्रत्युत्पन्ना वा सर्वत्रगा क्लिष्टानां क्लेश-
स्वभावसम्प्रयुक्तसमुत्थानां पश्चिमानां पश्चादतीतप्रत्युत्पन्नानामनागतानां च
सर्वत्रगहेतुः । व्याख्यास्याम इति ।
“सर्वत्रगा दुःखहेतुदृग्धेया दृष्टयस्तथा ।
विमतिः सह ताभिश्च याविद्यावेणिकी च या” ॥ ( अभि० को० ५.१२ )
इत्यत्र पञ्चमे कोशस्थाने निर्देक्ष्यामः ।
क्लिष्टधर्मसामान्यकारणत्वेनेति विस्तरः । यस्मादयं सर्वत्रगहेतुः क्लिष्टानामेव
सामान्येन पञ्चनिकायानामपि भवति, सभागहेतुस्तु क्लिष्टानां चाक्लिष्टानां
च, तस्मात् पृथग्व्यवस्थाप्यते । कथं क्लिष्टधर्मसामान्यकारणत्वमस्येति प्रतिपादय-
न्नाह—निकायान्तरीयाणामपि हेतुत्वादिति । एषां हि प्रभावेनेति । एषां हि सर्वत्र-
गाणां प्रभावेण अन्यनैकायिका अन्यनिकायभवाः क्लेशा रागादय उपजायन्ते ।
के पुनस्ते ? दुःखदर्शनप्रहातव्यस्य सर्वत्रगहेतोः समुदयनिरोधमार्गदर्शनभावना-
प्रहातव्या निकायान्तरीया भवन्ति । समुदयदर्शनप्रहातव्यस्य सर्वत्रगहेतो-
र्दुःखनिरोधमार्गदर्शनभावनाप्रहातव्या निकायान्तरीया भवन्ति । सर्वान् क्लेश-
निकायान् गच्छन्ति भजन्ते आलम्बन्ते, सर्वेषां वा क्लेशनिकायानां हेतुभावं
१. गमनाशनपानादि०—का० । २-२. सर्वेण—का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३०९
किमार्यपुद्गलस्यापि क्लिष्टा धर्माः सर्वत्रगहेतुकाः ? सर्व एव क्लिष्टा धर्मा
दर्शनप्रहातव्यहेतुका इति काश्मीराः । तथा प्रकरणेऽप्युक्तम्
“दर्शनप्रहातव्यहेतुका धर्माः कतमे ? क्लिष्टा धर्माः, यश्च दर्शनप्रहातव्यानां
धर्माणां विपाक इति । अव्याकृतहेतुका धर्माः कतमे ? अव्याकृता संस्कृता धर्मा
अकुशलाश्चेति । दुःखसत्यं स्यात् सत्कायदृष्टिहेतुकं न सत्कायदृष्टेर्हेतुरिति
विस्तरो यावन्न सत्कायदृष्टेः । तेषां च धर्माणां जातिं जरां स्थितिमनित्यतां च
स्थापयित्वा यत्तदन्यत् क्लिष्टं दुःखसत्यम्” ( ) इति ।
इदं तर्हि प्रज्ञप्तिभाष्यं कथं नीयते “स्याद्धर्मोऽकुशलहेतुक एव ।
गच्छन्तीति सर्वत्रगाः । अत एवोक्तम्—“सत्कायदृष्टिमूलकाः सर्वक्लेशाः
सत्कायदृष्टिप्रभवाः सत्कायदृष्टिसमुदयाः” इति; आत्मग्राहद्वारेण रागमानप्रति-
घादिसमुदाचारात् ।
किमार्यपुद्गलस्यापीति । सर्वत्रगा आयपुद्गलस्य सर्व एव प्रहीणाः, दर्शनप्रहात-
व्यत्वात् । रागादयश्च शैक्षाणां समुदाचरन्ति । ते रागादयस्तेषां न सर्वत्रग-
हेतुका इति मन्यमान एवं पृच्छति । क्लिष्टा धर्मा इति । अविशेषितत्वात् पृथ-
ग्जनार्यसन्तानजा इति गम्यते । यश्च दर्शनप्रहातव्यानां धर्माणां विपाक इति ।
अर्थपरिसमाप्त्यर्थमेतदुक्तम्, नैतदुदाहरणम् । अव्याकृताः संस्कृता धर्मा इति ।
निवृताव्याकृता अनिवृताव्याकृताश्च गृह्यन्ते । निवृताव्याकृताः कामधातौ
सत्कायान्तग्राहदृष्टितत्सम्प्रयुक्तममूर्च्छा धर्मा रूपारूप्यावचराश्च क्लिष्टा धर्माः ।
संस्कृतग्रहणमाकाशाप्रतिसंख्यानिरोधनिरासार्थम् । “परमव्याकृते ध्रुवे”
(अभि० को० ४.११) इति तयोरव्याकृतत्वात् । तत्र कामवाचराः क्लिष्टा
धर्मा यथायोगं सभागसर्वत्रगसहभूसम्प्रयुक्तकहेतुभूतैस्तैरेव सत्कायदृष्ट्यादिभि-
रव्याकृतहेतुकाः, नान्यै रागादिभिः । ऊर्ध्वभूमिकस्त्वन्यैरपीति सुगममेतत् ।
अनिवृताव्याकृताः सभागहेतुनानिवृताव्याकृतहेतुकाः । अकुशलाः कामा-
वचरा रागादयः । ते च सर्वत्रगहेतुना सत्कायदृष्ट्यादिहेतुकाः । इदमत्रोदा-
हरणम् । अकुशलाश्चेति ह्यविशेषितत्वाद् दर्शनप्रहातव्या भावनाप्रहातव्याश्च
गृह्यन्ते । इदमत्र द्वितीयज्ञापकम् । यत् तदन्यत् क्लिष्टं दुःखसत्यमिति तृतीयं
ज्ञापकम् । तदन्यद्धि क्लिष्टं दुःखसत्यं दर्शनप्रहातव्यं भावनाप्रहातव्यं चाविशेषि-
तत्वात् गृह्यते । सर्वत्रगहेतुना हि भावनाप्रहातव्यं पृथग्जनानामिवार्याणामपि
सत्कायदृष्टिहेतुकं न सत्कायदृष्टेर्हेतुरिति व्याख्यातमेतत् ।
इदं तर्हि प्रज्ञप्तिभाष्यमिति । यद्यकुशला अव्याकृतहेतुका अपि भवन्ति न

३१० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
स्यादार्यपुद्गलः कामवैराग्यात् परिहीयमाणो यः १ ' तत्प्रथमतः क्लिष्टां चेतनां
सम्मुखीकरोति" इति ? अप्रहीणहेतुमेतत् सन्धायोक्तम् । दर्शनप्रहातव्यो हि
तस्या हेतुः प्रहीणत्वान्नोक्तः ।
उक्तः सर्वत्रगहेतुः ॥
विपाकहेतुः कतमः ?
विपाकहेतुरशुभाः कुशलाश्चैव सास्रवाः ॥ ५४ ॥
अकुशलाः कुशलसास्रवाश्च धर्मा विपाकहेतुः; विपाकधर्मत्वात् ।
कस्मादव्याकृता धर्माः विपाकं न निर्वर्तयन्ति ? दुर्बलत्वात्, पूति-
बीजवत् ।
केवलमकुशलहेतुकाः, प्रज्ञप्तिभाष्यं कथं नीयते । स्यात् आर्यपुद्गलः कामवैराग्यात्
परिहीयमाणो यस्तत्प्रथमतः क्लिष्टां चेतनां सम्मुखीकरोतीति । कामवैराग्यपरिहाणि-
काले हि सा आर्यपुद्गलस्य चेतना सहभूहेतुना च सम्प्रयुक्तकहेतुना अकुशलहेतु-
केव,नाव्याकृतहेतुका; सत्कायान्तग्राहदृष्ट्योः प्रहीणत्वात्-इति प्रज्ञप्तिभाष्यार्थो
लक्ष्यत इति, अनेनाभिप्रायेण चोदयति । वैभाषिक आह—अप्रहीणं हेतुमेतत्
सन्धायोक्तमिति । अप्रहीणं सहभूहेतुं सम्प्रयुक्तकहेतुञ्च सन्धाय अभिप्रेत्य एतत्
प्रज्ञप्तिभाष्यमुक्तम् । दर्शनप्रहातव्यो हि सत्कायदृष्ट्यादिकः तस्याश्चेतनाया
हेतुः । प्रहीणत्वात् दर्शनमार्गेण नोक्तः प्रज्ञप्तिभाष्य इति ।
अकुशलाः कुशलसास्रवाश्चेति । अकुशला अवश्यं सास्रवा एवेति न विशे-
ष्यन्ते । कुशलास्तु द्विप्रकाराः—सास्रवाः, अनास्रवाश्चेति । अतो विशेष्यन्ते ।
ये सास्रवाः कुशलाः, ते विपाकहेतुः, नानास्रवा इति । विपाकधर्मत्वादिति ।
विपक्तिप्रकृतित्वादित्यर्थः ।
दुर्बलत्वात् पूतिबीजवदिति विस्तरः । यथा पूतीनि बीजान्यांभष्यन्दितान्यपि
दुर्बलत्वान्नाङ्कुरोत्पत्तिहेतुर्भवन्ति, एवमव्याकृता धर्मास्तृष्णाभिष्यन्दिता अपि
न विपाकोत्पत्तिहेतुर्भवन्ति; दुर्बलत्वात् । अनास्रवा बलवन्तोऽपि तृष्णानभिष्य-
न्दित्वाद् विपाकं न निर्वर्तयन्ति । यथाद्भिरनभिष्यन्दित्वाच्छुष्काणि बल-
वन्त्यपि सारबीजानि नाङ्कुरं निर्वर्तयन्ति, तद्वत् । पूर्वेषां स्वशक्तिवैकल्यम्,
अपरेषां सहकारिकारणान्तरवैकल्यम् ।
१. यां—का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३११
कस्मादनाश्रवाः ? तृष्णानभिष्यन्दितत्वात्, अनभिष्यन्दितसारबीजवत् ।
अप्रतिसंयुक्ता हि किम्प्रतिसंयुक्तं विपाकमभिनिर्वर्तयेयुः !
शेषास्तूभयविधत्वान्निर्वर्तयन्ति विपाकम्¹, साराभिष्यन्दितबीजवत् ।
कथमिदं विज्ञातव्यम्—विपाकस्य हेतुर्विपाकहेतुः ? आहोस्वित् विपाक
एव हेतुर्विपाकहेतुः ? किं चातः ? यदि विपाकस्य हेतुर्विपाकहेतुः, 'विपाकजं
चक्षुः' इति एतन्न प्राप्नोति । अथ विपाक एव हेतुर्विपाकहेतुः, “कर्मणो
विपाकः” इत्येतन्न प्राप्नोति ।
नैष दोषः, “उभयथापि योगः” इत्युक्तं प्राक् ।
किंप्रतिसंयुक्तमिति । कस्मिन् प्रतिसंयुक्तं किंप्रतिसंयुक्तम् । विपाकमप्रति-
संयुक्ताः कामादिष्वप्रतिसंयुक्ता अनास्रवा अभिनिर्वर्तयेयुः । प्रतिसंयुक्तेन विपाकेन
भवितव्यम्, नाप्रतिसंयुक्तेन; कामधात्वादिप्रतिसंयुक्तधर्मस्वभावत्वात् ।
शेषास्त्विति विस्तरः । अकुशला कुशलसास्रवाश्च शेषा उभयविधत्वात्
उभयप्रकारत्वात् । बलवदभिष्यन्दितप्रकारत्वादित्यर्थः । निर्वर्तयन्ति विपाकं
यथा साराण्यभिष्यन्दितानि बीजा‌न्यङ्कुरम्, तद्वत् ।
विपाकस्य हेतुरिति विस्तरः । यदि विपाक इति भावसाधनो घञ्—
विपक्तिर्विपाक इति । तत्र षष्ठीसमासः—विपाकस्य हेतुरिति । अथ विपच्यते
स्वयमिति कर्मसाधनो घञ् । तत्र कर्मधारयः—विपाक एव हेतुर्विपाकहेतुरिति ।
किं चातः ? कश्चातो दोषः । यदि विपाकस्य हेतुरिति भावसाधनपरिग्रहः,
विपाकजं चक्षुरित्येतन्न प्राप्नोति । न हि चक्षुर्विपक्तेर्जातम् । किं तर्हि ? विपक्ति-
हेतोः कर्मण इत्यर्थः । न हि विपाको हेतुः । अथ विपाक एव हेतुरिति कर्मसाधन-
परिग्रहः, सिद्ध्यते तद् विपाकजं चक्षुरिति । कर्मैव हि विपाकः, विपच्यते इति
कृत्वा । किन्तु कर्मणो विपाक इत्येतन्न प्राप्नोति, विपाको हि कर्मैवोच्यते न
विपक्तिः । कर्मणो विपाक इति चात्र भावसाधनार्थ इष्टे न कर्मसाधनार्थ
इति । तस्मात् कर्मणो विपाक इत्येतन्न प्राप्नोति ।
उभयथापि योग इत्युक्तं प्रागिति । 'विपाकजौपचयिकाः पञ्चाध्यात्मम्”
(अभि० को० १.३६) इत्यत्रोक्तम् । विपाकहेतोर्जाता विपाकजाः, मध्यपदलो-
पाद् गोरथवदिति भावसाधनपरिग्रहः । फलकालप्राप्तं वा कर्म विपाक इत्युच्यते,
विपच्यत इति कृत्वा, तस्माज्जाता विपाकजा इति कर्मसाधनपरिग्रहः । फलं तु
विपक्तिरेवेति विपाकः । फलविवक्षायां भावसाधन एव परिगृह्यत इत्यर्थः ।
१. का० पुस्तके नास्ति ।

३१२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
अथ विपाक इति कोऽर्थः ? विसदृशः पाको विपाकः । अन्येषां तु हेतूनां
सदृशः पाकः । एकस्योभयथेति वैभाषिकाः । नैव तु तेषां पाको युक्तः ।
पाको हि नाम सन्ततिपरिणामविशेषजः फलपर्यन्तः । न च सहभू-
सम्प्रयुक्तहेत्वोः सन्ततिपरिणामविशेषजं फलमस्ति । न चापि सभागहेत्वादीनां
फलपर्यन्तोऽस्ति; पुनः पुनः कुशलाद्यासंसारफलत्वात् ।
कामधातावेकस्कन्धको विपाकहेतुरेकफलः प्रत्ययः, तज्जात्यादयश्च ।
द्विस्कन्धक एकफलः कायवाक्कर्म, तज्जात्यादयश्च । चतुःस्कन्धक एकफलः
कुशलाकुशलाश्चित्तचैत्ताः सह जात्यादिभिः ॥
रूपधातावेकस्कन्धको विपाकहेतुरेकफलः प्राप्तिः, असंज्ञिसमापत्तिश्च सह
तस्माद् विपाकजं चक्षुरिति मध्यपदलोपात् कर्मसाधनपरिग्रहाद्वा सिध्यति ।
कर्मणो विपाक इति च सिध्यति, भावसाधनपरिग्रहात् । विवक्षितपूर्विका हि
शब्दप्रतिपत्तिरिति । विसदृशः पाको विपाक इति । हेतोर्विसदृशं फलमित्यर्थः ।
हेतुर्हि व्याकृत एव, फलं त्वव्याकृतमेवेति । सहभूहेत्वादीनां तु सदृश एव पाक
इति विशेषणम् । अभिधर्मशास्त्र एवं व्युत्पाद्यते तेनेदं प्रत्यादिश्यते ।
एकस्कन्धको विपाकहेतुरेकफल इति विस्तरः । इह प्राप्तयो वृक्षप्रपाटिकावत्
चित्तादिभ्यः पृथगवस्थिताः । तासां परिपूरकन्यायेन पृथक् फलं वर्ण्यते । एकः
स्कन्धोऽस्येत्येकस्कन्धको विपाकहेतुः । यत्र स्कन्धे प्राप्तयः, तत्रैव च तज्जात्यादय
इत्येकस्कन्धकः, यदेव च प्राप्तीनां फलं तदेव तज्जात्यादीनामिति साधारण-
फलत्वादेकफलः । द्विस्कन्धकः एकफलो विपाकहेतुः । कायवाक्कर्मतज्जात्यादयश्च ।
कायवाक्कर्म्मणो रूपस्कन्धसंगृहीतत्वात् तज्जात्यादीनां च संस्कारस्कन्धसंगृही-
तत्वाद् द्विस्कन्धकः, एकफलश्च, तेषामपृथक्फलत्वात् । चतुस्कन्धक एकफलः
कुशलाकुशलाश्चित्तचैत्ता इति । ते सह जात्यादिभिरिति । तेषां चित्तचैत्तानां
यथायोगं वेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानस्कन्धसंगृहीतत्वात् । जात्यादीनाञ्च
संस्कारस्कन्धसंगृहीतत्वाच्चतुःस्कन्धको विपाकहेतुरेकफलः; साधारणफलत्वात्,
न हि चित्तस्यान्यत् फलमन्यच्चैत्तादीनामिति, असमाहितत्वात् । कामधातौ
पञ्चस्कन्धको विपाकहेतुर्नास्ति । न ह्यत्र रूपस्कन्धसंगृहीतं कायवाक्कर्म-
चित्तचैत्तैरेकफलं भवति, पृथक् कलापत्वात् । त्रिस्कन्धकस्तु त्रिष्वपि धातुषु
नास्ति; चित्तचैत्तानामवश्यमेकफलत्वात् । यथायोगं चतुःस्कन्धस्वभावत्वात् ।
रूपधातावेकस्कन्धक इति विस्तरः। प्राप्तिः सह जात्यादिभिः। संस्कारस्कन्ध-
संगृहीतेत्येकस्कन्धकः । तथैव साधारणफलत्वादेकफलः । असंज्ञिसमापत्तिरपि

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३१३
जात्यादिभिः । द्विस्कन्धक एकफलः प्रथमे ध्याने विज्ञप्तिः सह जात्यादिभिः ।
चतुःस्कन्धक एकफलः कुशले चेतस्यसमाहिते । पञ्चस्कन्धक एकफलः
समाहिते ॥
आरूप्यधातावेकस्कन्धको विपाकहेतुरे कफलः प्राप्तिः, निरोधसमापत्तिश्च सह
जात्यादिभिः । चतुःस्कन्धकः कुशलाश्चित्तचैत्ताः तज्जात्यादयश्च ।
अस्ति कर्म यस्यैकमेव धर्मायतनं विपाको विपच्यते यस्य जीवितेन्द्रियम् ।
यस्य मनआयतनं तस्य द्वे मनोधर्मायतने । एवं यस्य स्प्रष्टव्यायतनं तस्य त्रीणि
कायस्प्रष्टव्यधर्मायतनानि । एवं यस्य रूपगन्धरसायतनानि । यस्य चक्षुरायतनं
सह जात्यादिभिस्तथैव वक्तव्या, विज्ञप्ते रूपस्कन्धसंगृहीतत्वात्, जात्यादीनां च
संस्कारस्कन्धस्वभावत्वात् । द्विसन्धक एकफलः पूर्ववत् । कुशले चेतस्यसमा-
हितेऽनुपरिवर्त्तिरूपं नास्तीति रूपस्कन्धवर्जितवेदनादिस्कन्धसंगृहीतत्वाच्चतुः-
स्कन्धकः । पञ्चस्कन्धकः समाहिते चेतसि । अनुपरिवर्त्तिरूपस्य चित्तादिभिरेक-
वर्त्तित्वात् ।
आरूप्यधाताविति । विस्तरः—तत्र सर्वमेव रूपं नास्तीत्येकस्कन्धकश्चतुः-
स्कन्धकश्च विपाकहेतुः । प्राप्तिरिति । तत्र सह स्वजात्यादिभिरेकस्कन्धकः
पूर्ववत् । निरोधसमापत्तिरपि सह स्वजात्यादिभिरेकस्कन्धको विपाकहेतुरे कफल
इति सुगमम् ।
अस्ति कर्मेति विस्तरः । यस्य जीवितेन्द्रियं विपाकः, तस्य कर्मणोऽवश्यं
तज्जीवितेन्द्रियं तज्जात्यादयश्च विप्रयुक्ता विपाकः । तच्चैतत् सर्वं धर्मायतन-
संगृहीतमित्येकमायतनं विपाको विपच्यते । यस्य मन आयतनं तस्य द्वे मनो-
धर्मायतने । तस्य हि मनआयतनस्य कलापे अवश्यं वेदनादयः सहभुवो जात्या-
दयश्च विपाकरूपा भवन्ति । वेदनादिजात्यादयो धर्मायतनसंगृहीता इति ते
द्वे मनोधर्मायतने विपाको विपच्यते । एवं यस्य स्प्रष्टव्यायतनमिति । तस्य स्पृष्ट-
व्यस्यावश्यं जात्यादयः सन्तीति धर्मायतनमपि विपच्यते । न केवलं स्प्रष्ट-
व्यायतनमिति द्वे आयतने तस्य विपच्येते । यस्य कायायतनं तस्य त्रीणि । तदेव
कायायतनं स्प्रष्टव्यायतनं च तदाश्रयभूतचतुष्कम्, तस्यावश्यं भूतचतुष्का-
श्रितत्वात् । तस्य च जात्यादिभिर्भवितव्यमिति धर्मायतनमपि तत्र तृतीयं
विपच्यते । एवमिति । विस्तरः—एवं यस्य रूपगन्धरसायतनानामन्यतमद्
विपाकस्तस्य त्रीण्यायतनानि विपाकः । तदेवायतनं रूपादीनामन्यतमत् स्प्रष्ट-
व्यायतनं च तदाश्रयभूतस्वभावं धर्मायतनं च तज्जात्यादिस्वभावमिति । यस्य

३१४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
तस्य चत्वारि चक्षुःकायस्प्रष्टव्यधर्मायतनानि । एवं यस्य श्रोत्रघ्राणजिह्वा-
यतनानि ।
अस्ति तत् कर्म यस्य पञ्च षट् सप्ताष्टौ नव दशैकादशायतनानि विपाको
विपच्यते ।
चक्षुरायतनम्, तस्य चत्वारि । तदेव चक्षुःकायतनं चावश्यं चक्षुषः काय-
प्रतिबद्धवृत्तित्वात् । स्प्रष्टव्यधर्मायतने च पूर्ववत् । एवं यस्येति विस्तरः । एवं
यस्य श्रोत्रादीनामन्यतमद् विपाकस्तस्यापि चत्वार्यायतनानि विपाकः । तदेव
श्रोत्रादीनामन्यतमायतनं कायस्प्रष्टव्यधर्मायतनानि च पूर्ववत् ।
अस्ति तत् कर्मेति । विस्तरः—पञ्च यावदेकादशायतनानीति सम्भवतः ।
न तु द्वादशायतनानि विपाकः, शब्दायतनस्याविपाकस्वभावत्वात् ।
[L12

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३१५
विचित्राविचित्रफलत्वात् कर्मणो बाह्यबीजवत् । तद्यथा—बाह्यानि बीजानि
कानिचिद् विचित्रफलानि भवन्ति । तद्यथा—पद्मदाडिमन्यग्रोधादीनाम् ।
कानिचिदविचित्रफलानि । तद्यथा—यवगोधूमादीनाम् ।
एकाध्विकस्य कर्मणस्त्रैध्विको विपाको विपच्यते । न तु त्रैध्विकस्या-
प्येकाध्विकः, मा भूदतिन्यूनं हेतोः फलमिति । एकमेकक्षणिकस्य बहुक्षणिकः;
यदेकस्य कर्मणो निकायसभागो विपाकोऽन्यस्य जीवितेन्द्रियम्, अन्यस्यैव च
मनआयतनादीनीति । ब्रूयास्त्वम्—यथा यस्य चक्षुरायतनं तस्य चक्षुःकाय-
स्प्रष्टव्यधर्मायतनानीति वचने यस्य चक्षुरायतनं विपाकस्तस्य कायायतन-
मावश्यकत्वात्, एवं मनआयतनादीन्यपि तस्यैव कर्मणो विपाक इति ? तन्न;
क्वचिदेव कस्यचित् प्रतिबद्धवृत्तित्वात् । न हि विना कायेन्द्रियेण चक्षुरिन्द्रिय-
प्रादुर्भावोऽस्तीत्यसममेतत् ।
आचार्यसङ्घभद्रस्त्वाह—अस्ति कर्म यस्य धर्मायतनमेव विपाको विपच्यते,
यस्य जीवितेन्द्रियम्, यस्य चक्षुरायतनम्, तस्य पञ्च—चक्षुःकायरूपस्प्रष्टव्य-
धर्मायतनानि । एवं यावज्जिह्वायतनम् । यस्य कायायतनम्, तस्य चत्वारः—
कायरूपस्प्रष्टव्यधर्मायतनानीति । रूपाविनाभावित्वाद् रूपायतनमपि तस्यैव
चक्षुर्निर्वर्तकस्य कर्मणो विपाक इति समयान्तरमिच्छति ।
अयं त्वाचार्यो न रूपायतनमवश्यं तस्यैव कर्मणो विपाक इत्यपरं पक्षमव-
लम्बते—यस्य कायायतनं तस्य त्रीणि, यस्य चक्षुरायतनं तस्य चत्वारि
इति । न ह्यन्योन्यमविनाभाविनो जीवितनिकायसभागादीन्यावश्यकमेकस्यैव
कर्मणो विपाक इत्यभिप्रायः ।
तावेतो पक्षौ विभाषाकारैर्लिखितौ¹ । तयोर्यो यस्मै रोचते, स तेन परि-
गृह्यते । इत्यलं प्रसङ्गेन ।
अथ कथं कस्यचित् कर्मण एकमायतनं विपाको विपच्यत । कस्यचिद्
यावदेकादश ? इत्यत आह—विचित्राविचित्रफलत्वात् कर्मणो बाह्यबीजवदिति ।
विस्तरः—पद्मदाडिमन्यग्रोधादीनां बीजानि विचित्रफलानि । मूलाङ्कुरनालपत्र-
केशरकिञ्जल्ककर्णिकारैश्च रूप्यं हि सूक्ष्मबीजादीनाम् । अनेकस्कन्धशाखाविटप-
पत्रपल्लवाङ्कुरपुष्पफलसमृद्धाश्च न्यग्रोधादयः पादपा जलधरायमाणा दृश्यन्ते ।
कानिचिदविचित्रफलानि । तद्यथा यवगोधूमादीनां बीजानि । एकरूपफल-
त्वात् । बीजधर्मंतेषा ।
एकाध्विकस्य कर्मणोऽतीतस्य त्रैध्विको विपाको विपच्यते अतीतप्रत्युत्पन्ना-
१. विभाष्यकारै०—इति मुद्रितः पाठः ।

३१६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
न तु विपर्ययात् । न च कर्मणा सह विपाको विपच्यते, नाप्यनन्तरम्; समन्तर-
प्रत्ययाकृष्टत्वात् समन्तरक्षणस्य । प्रवाहापेक्षो हि विपाकहेतुः ॥ ५४ ॥
अथ क एषां हेतूनामध्वनियमः ? उक्तमेषामर्थतोऽध्वनियमः, न तु सूत्रित
इत्यतः सूत्र्यते—
सर्वत्रगः सभागश्च द्वयध्वगौ
अतीतप्रत्युत्पन्नावेव अनागतौ न स्तः । उक्तं चात्र कारणम् ।
नागतः, न तु विपर्ययादिति । बहुक्षणिकस्य कर्मण एकक्षणिकः । मा भूदति-
न्यूनं हेतोः फलमिति वर्तते । न च कर्मणा सह विपाको विपच्यते । सहोत्पन्ने
सहभूसम्प्रयुक्तकहेतोर्व्यापारात्, विपाकहेतोश्च विसदृशपाकापेक्षत्वात् । नाप्यन-
न्तरं विपाको विपच्यते । किं कारणम् ? समनन्तरप्रत्ययाकृष्टत्वात् समनन्तर-
क्षणस्य । यस्मात् समनन्तरक्षणः समनन्तरप्रत्ययबलेनाकृष्टः, न विपाकहेतु-
बलेन । यद्यप्यसौ समनन्तरप्रत्ययो विपाकहेतुरित्थं चैतदेव, यस्मात् समन-
न्तरक्षणो विपाकहेतोः समनन्तरप्रत्ययात् कदाचित् कुशलः, कदाचिदकुशलः,
कदाचिदव्याकृतः, अन्यथा हि अव्याकृत एव स्यात् । अथ वा — समनन्तर-
क्षणस्याविपाकस्वभावस्य समनन्तरप्रत्ययाकृष्टत्वादित्यभिप्रायः । प्रवाहापेक्षो
हि विपाकहेतुश्चित्तचेत्तादिप्रवाहे सत्यतिक्रान्ते विपाकहेतुर्विपाकं दद्यात् ।
धर्मतैवेत्यभिप्रायः ॥ ५४ ॥
उक्तमेषामर्थतोऽध्वनियम इति । अर्थत उक्तो न शब्दत इत्यर्थः । द्विविधं हि
वचनम्—स्वशब्दाभिहितम्, अर्थोक्तं च । कथम् ?
“सभागहेतुः सदृशः स्वनिकायभुवोऽग्रजाः” ( अभि० को० २.५२ ) तथा
“सर्वत्रगाख्यः क्लिष्टानां स्वभूमौ पूर्वसर्वगाः” ( अभि० को० २.५४ ) इति
वचनात् । सभागसर्वत्रगहेतू अतीतप्रत्युत्पन्नावेव स्तः, नानागतौ । अविशेष-
वचनादेव सहभूसम्प्रयुक्तकविपाकहेतवस्त्रैयध्विका इत्यर्थत उक्ताः । सभाग-
सर्वत्रगहेतू एव हि पूर्वोत्पन्नौ, पूर्वोत्पन्नावेव च तावित्यवधारणात् । परस्पर-
फलत्ववचनात्, चित्ताद्यकुशलादिस्वाभाव्याच्चैषामनध्वपतितत्वं व्यावर्ति-
तम् । सूत्र्यत इति । सूत्रं सूत्री वा क्रियते सूत्र्यते । उक्तं चात्र कारणमिति ।
कथमुक्तम् ? निष्यन्दफलेन हि सफलः सभागहेतुः, तच्चानागतस्यायुक्तम्;
पूर्वपश्चिमताभावादित्येवमादि । यच्चैतत् कारणमुक्तं सभागहेतोः, सर्वत्रग-
हेतोरप्युक्तरूपं वेदितव्यम् । सभागहेतुकल्पो हि सर्वत्रगहेतुः । सभाग-
हेतुर्हि क्लिष्टः क्लिष्टानाम्, सर्वत्रगहेतुरपि क्लिष्टः क्लिष्टानामेव ।
क्लिष्टधर्मसामान्यकारणत्वेन त्वयं सभागहेतोः पृथग्व्यवस्थाप्यत इति

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३१७
त्र्यध्वगास्त्रयः ।
सहभू-सम्प्रयुक्तक-विपाकहेतवस्त्रिकालाः । कारणहेतुस्तु कालनियमानुप-
दर्शनात् । सर्वाध्वकश्चाध्वविनिर्मुक्तश्च² वेदितव्यः ।
उक्ता हेतवः ॥
किं पुनस्तत्फलं यस्यैते हेतवः ?
संस्कृतं सविसंयोगं फलं
फलं धर्माः । कतमे ? "संस्कृता धर्माः प्रतिसंख्यानिरोधश्च”
( ) इति शास्त्रम् ।
एवं तर्हि फलत्वादसंस्कृतस्य हेतुना भवितव्यम्, यस्य तत् फलम्; हेतु-
त्वाच्च फलेन भवितव्यम्, यस्य तद्धेतुः ?
संस्कृतस्यैव धर्मस्य हेतुफले भवतः,
नासंस्कृतस्य ते ॥ ५५ ॥
उक्तमेतत् । सभागहेतुवदेव चायं नानागतः, निष्यन्दफलेन च सफल इति,
तद्वदेवास्य वार्त्ता ।
“त्र्यध्वकास्त्रयः” इति । त्र्यध्वका एव त्रयस्त्रय एव त्र्यध्वका इत्यवधार-
णात् । कारणहेतुरन्यथा भवति । कथं चान्यथा ? सर्वाध्वकश्चाध्वविनिर्मुक्त-
श्चेति । स्वतोऽन्ये हि स्वभाववर्ज्याः सर्वधर्माः कारणहेतुरिति । अत एवमेव
भवति, नान्यथा ।
हेतुः फलमित्यन्योन्यापेक्षयैतद्द्वयमित्यतः पृच्छति—किं पुनस्तत् फलं यस्यै-
तद्धेतव इति ।
“संस्कृतं सविसंयोगं फलम्” इति । आकाशाप्रतिसंख्यानिरोधवर्ज्याः सर्व-
धर्माः फलमित्युक्तं भवति ।
एवं तर्हीति विस्तरः । फलत्वादसंस्कृतस्य फलमसंस्कृतमिति कृत्वा हेतुना
स्वतोऽन्येनास्य भवितव्यम् । यस्य हेतोस्तदसंस्कृतं फलम् । हेतुत्वाच्चासंस्कृतस्य
स्वतोऽन्येनास्य फलेन भवितव्यम्, यस्य फलस्य तदसंस्कृतं हेतुः । नासंस्कृतस्य
ते हेतुफले । असंस्कृतं प्रतिसंख्यानिरोधलक्षणं विसंयोगफलं भवति । न च
तस्य हेतुः, अजन्यत्वात् । हेतुश्च भवति; संस्कृतोत्पादाविघ्नभावावस्थानात् ।
न च तस्य फलं व्यवस्थाप्यते, फलप्रतिग्रहणदानासमर्थत्वाच्च । अत एव च
२. ०विप्रयुक्तश्च—का० ।

३१८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
किं कारणम् ? षड्विधहेत्वसम्भवात्, पञ्चविधफलासम्भवाच्च ।
कस्मान् मार्गो विसंयोगस्य कारणहेतुर्नेष्यते ? यस्मात् स उत्पादाविघ्न-
भावेन व्यवस्थापितः, न चासंस्कृतमुत्पत्तिमत् ।
कस्येदानीं तत्फलम् ? कथं वा मार्गस्य फलम् ? तद्बलेन प्राप्तेः ।
षड्विधहेत्वसम्भवादिति । विस्तरः—न सहभूहेतुरस्य सम्प्रयुक्तकहेतुर्वा सम्भ-
वति; तन्न कस्यचिद् धर्मस्यासहभवत्वात्, असम्प्रयोगाच्च । न सभागहेतुरस्य
कश्चिद् भवति, असंस्कृतस्यासदृशत्वात्, समानभूमिकत्वायोगाच्च । अत एव
चास्य न सर्वत्रगहेतुः, अस्य चाक्लिष्टत्वात् । न चास्य विपाकहेतुः, असंस्कृत-
स्याविपाकस्वभावत्वात् । विपाको हि सत्त्वसंख्यातो धातुपतितो धर्मः ।
अनुत्पाद्यत्वादेव चास्यैते हेतवो न भवन्ति । अनुत्पाद्यत्वादेव चास्य कारणहेतुर्न
भवति । अत एवोच्यते—कस्मान्मार्गो विसंयोगस्य कारणहेतुर्नेष्यते ? यस्मात्
स उत्पादाविघ्नभावेन व्यवस्थापितः, न चासंस्कृतमुत्पत्तिमदिति । अनध्वपति-
तत्वाच्चास्य हेतवो न भवन्ति, अध्वपतितस्य हि धर्मस्य हेतुर्व्यवस्थाप्यते । एवं
षड्विधहेत्वसम्भवान्नासंस्कृतस्य हेतुः । पञ्चविधफलासम्भवाच्च नासंस्कृतस्य
फलम् । कस्मात् ? सामान्यतस्तावदध्वविनिर्मुक्तस्य फलप्रतिग्रहणदाना-
समर्थत्वात् । तथा ह्युक्तम्—
“वर्त्तमानाः फलं पञ्च गृह्णन्ति द्वौ प्रयच्छतः” ( अभि० का० २.५९ )
इत्येवमादि । किञ्च न तावदधिपतिफलं भवति ? तद्धि सहोत्पन्नं पश्चादुत्पन्नं
चेष्यते ।
“अपूर्वः संस्कृतस्यैव संस्कृतोऽधिपतेः फलम्” (अभि० को० २.५८) इति ।
तच्चानुत्पत्तिमदिति नास्य सहजं पश्चाज्जातं वा फलं भवति, अनुपत्तिमत्त्वादेव ।
न च निष्यन्दफलम्, उत्पत्तिमतो हि सदृशो धर्म उत्पत्तिमन् निष्यन्दफलम् ।
अत एव च न पुरुषकारफलम्; असंस्कृतस्य पुरुषकाराभावात् । यस्य हि बलेन य
उत्पद्यते प्राप्यते वा, स तस्य पुरुषकारफलम् । अत एव च न विसंयोगफलम्,
मार्गस्यैव हि वलेन विसंयोगः प्राप्यः, न चासंस्कृतो मार्ग इति । न चापि
विपाकफलम्; विपाकहेतुवैधर्म्यात् । सास्रवो हि विपाकहेतुः, न चासंस्कृतं
सास्स्रवमिति । अथ वा—पञ्चविधफलासम्भव इति नासंस्कृतस्य फलं
सम्भवति ।
यदि मार्गो विसंयोगस्य कारणहेतुर्नेष्यते कस्येदानीं तत् फलम् ? हेतुमता
हि फलेन भवितव्यम्, कथं वा केन वा प्रकारेण तत् फलम् ? आह—
यत्तावदुक्तं कस्येदानीं तत्फलमिति, मार्गस्य । यदप्युक्तं कथं वा तत् फलमिति,

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३१९
प्राप्तिरेव तर्हि मार्गस्य फलं प्राप्नोति ? तस्यामेव सामर्थ्यान्न विसंयोगः ।
अन्यथा ह्यस्य प्राप्तौ सामर्थ्यमन्यथा विसंयोगे । कथमस्य प्राप्तौ सामर्थ्यम् ?
उत्पादनात् । कथं विसंयोगे ? प्रापणात् । तस्मान्न तावदस्य कथञ्चिदपि हेतुः ।
फलं चास्य विसंयोगः ।
अथासत्यधिपतिफले कथमसंस्कृतं कारणहेतुः ? उत्पत्त्यनावरणभावेन कारण-
हेतुः । न चास्य फलमस्ति; अध्वविनिर्मुक्तस्य फलप्रतिग्रहणदानासमर्थत्वात् ।
नैव हि क्वचिदसंस्कृतं भगवता हेतुरित्युक्तम् । उक्तं तु पर्यायेण हेतु-
रिति सौत्रान्तिकाः ।
कथमुक्तम् ?
फलं तद्बलेन । मार्गबलेन प्राप्तेरित्यर्थः । अथ वैवं पदसम्बन्धः—कस्य तत्
फलमिति, मार्गस्य तत् फलम् । कथं वा तत्फलमिति, तद्बलेन प्राप्तेरिति ।
प्राप्तिरेव तर्हि मार्गस्य फलं प्राप्नोति । तस्यागेव प्राप्तौ तस्य मार्गस्य
सामर्थ्यान्न विसंयोगः । किम् ? मार्गस्य फलमित्यधिकृतम् । तत्रासामर्थ्यादिति ।
एवं तत्र विसंयोगे मार्गस्यासामर्थ्यादित्यर्थः । तस्मान्न च तावदस्य मार्गः
कथञ्चिदपि हेतुः । षण्णां हेतूनामन्यतमोऽपि हेतुरस्य मार्गो न भवति । फलं
चास्य विसंयोगः । प्राप्यं फलं न जन्यमित्यभिप्रायः । पञ्चविधो हि हेतुरिति
केचिदिच्छन्ति—कारकाः, ज्ञापकः, व्यञ्जकः, ध्वंसकः, प्रापकश्चेति । कारको
हेतुर्बीजमङ्कुरस्य, ज्ञापको धूमोऽग्नेः, व्यञ्जको दीपो घटस्य, ध्वंसको मुद्गरो
घटस्य, प्रापको रथो देशान्तरप्रापणीयस्येति । तदेवं मार्गः प्रापकोऽस्य, न
जनको हेतुः । प्राप्यं च विसंयोगफलं न जन्यमिति दर्शितं भवति ।
अथासत्यधिपतिफल इति । विस्तरः-असंस्कृतस्य यदि फलं सपादधिपतिफलं
स्यात्; तस्य कारणहेतुत्वेन व्यवस्थापनात् । “नासंस्कृतस्य ते” इति वचनात्
तदप्यस्य निवारितमिति परिच्छिन्ने चोदकः पृच्छति-अथासत्यधिपतिफले
कथमसंस्कृतं कारणहेतुः । उत्पत्त्यनावरणभावेन कारणहेतुः, उत्पत्त्यनावरणभाव-
वचनात् । संस्कृतमेव प्रतीदमसंस्कृतं कारणहेतुर्व्यवस्थाप्यते, नामंस्कृतं प्रतीति
दर्शितं भवति । कस्मादस्य संस्कृतवत् फलं न व्यवस्थाप्यते ? इत्यत आह—
न चास्य फलमस्ति; अध्वविनिर्मुक्तस्य फलप्रतिग्रहणदानासमर्थत्वादिति । अध्व-
संगृहीतस्यैव हि धर्मस्य फलप्रतिग्रहणदानसामर्थ्यमस्ति, नान्यस्य । वक्ष्यति
हि—“वर्त्तमानाः फलं पञ्च गृह्णन्ति द्वौ प्रयच्छतः” ( अभि० को० २.५९ )
इति । उक्तं तु पर्यायेणहेतुरिति । पर्यायेणोक्तम्, न स्वशब्देनेत्यर्थः ।

दसंस्कृतमा-->तस्मादसंस्कृतमा-Line 20:लम्बनप्रत्ययो न प्राप्नोति । उत्पादायेत्यवधारणादिति । ये हेतवो ये प्रत्ययाLine 21:रूपस्योत्पादाय तेऽप्यनित्याः, न तु येऽनुत्पादाय । द्विविधा हि प्रत्ययाः—Line 22:जनकाश्च, अजनकाश्च । आलम्बनप्रत्ययश्चाजनकः; आलम्बनमात्रत्वात् । आल-Line 23:म्बनप्रत्ययो हि निरुध्यमाने धर्मे कारित्रं करोति, वर्त्तमाने हि चित्तचैत्तैर्ग्रहणात् ।Line 24:“निरुध्यमाने कारित्रं द्वौ हेतू कुरुतः” ( अभि० को० २.६३ ) इति वचनात् ।Line 25:ननु च हेतवोऽपीति विस्तरः । हेतुरपि जनकश्चाजनकश्च । तस्मादसंस्कृत-Line 26:स्यानावरणभावमात्रेण अजनकस्यापि कारणहेतुत्वाप्रतिषेधः । उक्त आलम्बन-Line 27:प्रत्ययः सूत्र इति । “चतस्रः प्रत्ययताः” इत्यत्र सूत्रे । न तु प्रतिषिद्धः। धर्मताया`
Line 28

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३२१
“विसंयोगः कतमः ? यः प्रतिसंख्यानिरोधः” इत्युच्यते, तदिदमितरेतराश्रयं
व्याख्यानमसमर्थं तत्स्वभावद्योतने, तस्मादन्यथा तत्स्वभावो वक्तव्यः ?
आर्यैरेव तत्स्वभावः प्रत्यात्मवेद्यः । एतावत् तु शक्यते वक्तुम्—नित्यं
कुशलं चास्ति द्रव्यान्तरम् । तद्विसंयोगश्चोच्यते प्रतिसंख्यानिरोधश्चेति सर्वमेवा-
संस्कृतद्रव्यमिति ।
सौत्रान्तिकाः—न हि तद् रूपवेदनादिवत् भावान्तरमस्ति, किं तर्हि ?
स्प्रष्टव्याभावमात्रमाकाशम् । तद्यथा ह्यन्धकारे प्रतिघातमविन्दन्त आकाशमित्याहुः ।
उत्पन्नानुशयजन्मनिरोधे १ प्रतिसंख्याबलेनान्यस्यानुत्पादः प्रतिसंख्यानिरोधः ।
विनैव प्रतिसंख्या प्रत्ययवैकल्यादनुत्पादो यः सोऽप्रतिसंख्यानिरोधः । तद्यथा
निकायसभागाशेषस्यान्तारामरणे ।
सर्वमेवासंस्कृतमिति । न केवलं

निकायान्तरीयाः पुनराहुः - अनुशयानामुत्पत्तौ प्रज्ञायाः सामर्थ्यम्,
अतोऽसौ प्रतिसंख्यानिरोधः।
यस्तु पुनः दुःखस्यानुत्पादः स उत्पादकारणानुशयवैकल्यादेवेति न तस्मिन्
प्रज्ञायाः सामर्थ्यमस्ति, अतोऽसावप्रतिसंख्यानिरोध इति? सोऽपि तु नान्तरेण
प्रतिसंख्यां सिध्यतीति प्रतिसंख्यानिरोध एवासौ।
य एवोत्पन्नस्य पश्चादभावः स एव स्वरसं१ निरोधादप्रतिसंख्यानिरोध
इत्यपरे। अस्यां तु कल्पनायामनित्योऽप्रतिसंख्यानिरोधः प्राप्नोति; अविनष्टे
तदभावात्।
ननु च प्रतिसंख्यानिरोधोऽप्यनित्यः प्राप्नोति; प्रतिसंख्यापूर्वकत्वात्। न
वै स प्रतिसंख्यापूर्वकः, न हि पूर्वं प्रतिसंख्या पश्चादनुत्पन्नस्यानुत्पादः। किं
तर्हि? पूर्वमेव स तेषामनुत्पादोऽस्ति। विना तु प्रतिसंख्यया ये धर्मा उत्पत्स्यन्ते
तदुत्पन्नायां प्रतिसंख्यायां पुनर्नोत्पद्यन्त इति।
एतदत्र प्रतिसंख्यायाः सामर्थ्यं यदुत आयत्यां निबन्धाननुत्पत्तिप्रति-
बन्धभावः।
यदि तर्हि अनुत्पाद एव निर्वाणम्, इदं सूत्रपदं कथं नीयते—"पञ्चे-

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३२३
मानीन्द्रियाणि आसेवितानि भावितानि बहुलीकृतानि अतीतानागतप्रत्युत्पन्नस्य
दुःखस्य प्रहाणाय संवर्तन्ते" इति ? प्रहाणं हि निर्वाणम्, अनागतस्यैव चानुत्पादः,
नातीतप्रत्युत्पन्नस्येति ?
अस्त्येतदेवम् ; किन्तु तदालम्बनक्लेशप्रहाणात् दुःखस्य प्रहाणमुक्तं
भगवता—"यो रूपे च्छन्दरागस्तं प्रजहीतः। च्छन्दरागे प्रहीणे एवं वस्त्रद् रूपं
प्रहीणं भविष्यति परिज्ञातम्, विस्तरेण यावद् विज्ञानम्" ( )
इति । एवं त्रैयध्विकस्यापि दुःखस्य प्रहाणं युज्यते ।
अथाप्यतीतानागतप्रत्युत्पन्नस्य क्लेशस्य प्रहाणायेत्युच्येत ? अत्राप्येष नयः ।
अथ वायमभिप्रायः—भवेदतीतः क्लेशः पौर्वजन्मिकः, प्रत्युत्पन्नः क्लेश ऐह-
जन्मिको यथा तृष्णाविचरितेष्वष्टादश तृष्णाविचरितान्यतीतमध्वानमुपादायेत्यतीतं
स्त्यनुत्पाद इति कथमिदमुक्तं सूत्रे—अतीतानागतप्रत्युत्पन्नस्य दुःखस्य प्रहाणाय
संवर्त्तन्त इति । तत्सूत्रपदं कथं नीयते ? यस्य पुनर्द्रव्यान्तरं निर्वाणं तस्यातीत-
प्रत्युत्पन्नयोरपि तदासेवनादिभिर्निर्वाणं प्राप्यत इति सुनीतपदं सूत्रं भवतीति ।
तदालम्बनक्लेशप्रहाणादिति । अतीतप्रत्युत्पन्नदुःखालम्बनक्लेशप्रहाणादित्यर्थः ।
यो रूपे छन्दराग इति । छन्दोऽनागतेऽर्थे प्रार्थना, रागस्तु प्राप्तेऽर्थेऽध्यवसानम् ।
विस्तरेण यावद् विज्ञानमिति । यो वेदनायां, संज्ञायां संस्कारेषु विज्ञाने छन्द-
रागस्तं प्रजहीत । छन्दरागे प्रहीणे एवं वस्त्रद्विज्ञानं प्रहीणं भविष्यति ।
एवं त्रैयध्विकस्यापि दुःखस्येति । छन्दरागप्रहाणमेव रूपादिदुःखप्रहाणम्, तस्य
चानागतस्य च्छन्दरागस्यानुत्पादो भवति । अतस्त्रैयध्विकस्यापि दुःखस्य
प्रहाणं युज्यत इति दर्शयति । एष एव नय इति । 'यद्यतीतानागतप्रत्युत्पन्नस्य
क्लेशस्य प्रहाणाय' इति पाठः, तत्राप्येष एव नय इति । यः क्लेशे रागे द्वेषे
वा च्छन्दरागस्तं प्रजहीतेति विस्तरः । तदालम्बनक्लेशप्रहाणादपि क्लेशस्य
प्रहाणम्, न स्वभावत एवेति त्रैयध्विकस्यापि क्लेशस्य प्रहाणं युज्यत इत्यर्थः ।
अथ वेति । विस्तरः—पूर्वजन्मनि भवः पौर्वजन्मिकः । इह जन्मनि भव ऐह-
जन्मिकः । तदेवमेकक्षणिकः क्लेश पर्युदस्तो भवति । कथमेतत् प्रत्येत्तव्यम्–पौर्व-
जन्मिकः सर्वक्लेशः सम्बध्यते ऐहजन्मिकश्च, न पुनरेकक्षणिकः ? इत्यत आह—
अन्यत्राप्येवन्दर्शनादेवं१ प्रत्येत्तव्यम्१ । यथा तृष्णाविचरितेष्विति । विस्तरः ।
अष्टादश तृष्णाविचरितानि कथमतीतेऽध्वन्येकस्मिन् क्षणे योज्यन्त इत्यतोऽतीतं
१-१. अयं पाठो जा० पुस्तके एव दृश्यते ।

३२४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
जन्माधिकृत्योक्तम्, एवं यावत् प्रत्युत्पन्नम् । तेन च क्लेशद्वयेनास्यां सन्ततौ बीज-
भाव आहितोऽनागतेऽस्योत्पत्तये¹ । तस्य प्रहाणात् तदपि प्रहीणं भवति, यथा
विपाकक्षयात् कर्म क्षीणं भवति ।
अनागतस्य पुनर्दुःखस्य क्लेशस्य वा बीजाभावात् अत्यन्तमनुत्पादः
प्रहाणम्; अन्यथा ह्यतीतप्रत्युत्पन्नस्य किं प्रहातव्यम् । न हि निरुद्धे निरोधाभि-
मुखे च यत्नः सार्थको भवतीति ।
यद्यसंस्कृतं नास्त्येव यदुक्तं भगवता—"केचिद्धर्माः संस्कृताथासंस्कृता²
वा, विरागस्तेषामग्र आख्यायते" इति, कथमसतामसन्नग्रो भवितुमर्हति ?
न वै नास्त्येवासंस्कृतमिति ब्रूमः । एतत्तु तदीदृशं यथाऽस्माभिरुक्तम् ।
तद्यथा—'अस्ति शब्दस्य प्रागभावः', 'अस्ति पश्चादभावः' इत्युच्यते । अथ च
जन्माधिकृत्योक्तम्—"अष्टादश तृष्णाविचरितानि । अस्मीति भिक्षवः सतीत्यम-
स्मीति भवति, एवमस्मीत्यन्यथास्मीति सदस्मीत्यसदस्मीति भवति । भविष्यामी-
त्यस्य भवति, न भविष्यामीत्यं भविष्याम्येवं भविष्याम्यन्यथा भविष्यामीत्यस्य
भवति । स्यामित्यस्य भवति, इत्थं स्यामेवं स्यामन्यथा स्यामित्यस्य भवति ।
अपि स्यामित्यस्य भवति, अपीत्थं स्यामप्येवं स्यामप्यन्यथा स्यामित्यस्य
भवति । एवं यावत् प्रत्युत्पन्नम् । तथेहापि पौर्वजन्मिकः कृत्स्नः क्लेशप्रवाह
ऐहजन्मिकश्च सम्वध्यते नैकक्षणिक इति । तदेवं प्रसाध्यताभिप्रायं ब्रवीति । तेन
च क्लेशद्वयेनेति । विस्तरः—पौर्वजन्मिकेनैहजन्मिकेन चेति क्लेशद्वयेनास्यां
सन्ततौ प्रत्युत्पन्नायां बीजभावो वासनालक्षणं सामर्थ्यमाहितोऽनागतेऽस्योत्पत्तये ।
तस्य बीजभावस्य प्रहाणात् तदपि क्लेशद्वयं प्रहीणं भवति । यथा विपाकक्षयाद्
विपाकोपभोगात्तु कर्म क्षीणं भवतीत्युपचर्यते, तद्वत् ।
अनागतस्य तर्हि कथं प्रहाणं व्यवस्थाप्यते, न हि तेन सन्ततौ बीजभाव
आहितो यस्य प्रहाणात् प्रहाणं भवेत् ? इत्यत आह—अनागतस्य पुनर्दुःखस्य
क्लेशस्य वा बीजाभावादत्यन्तमनुत्पादः प्रहाणमिति । बीजभावश्च प्रतिसंख्याबलेन
भवति । न हि निरुद्धेऽतीते निरोधाभिमुखे च प्रत्युत्पन्ने यत्नः प्रतिपक्षोत्पादने
यत्नः सार्थकः सप्रयोजनमित्यर्थः ।
विरागस्तेषामग्र इति । रागक्षयो विरागः प्रतिसंख्यानिरोध इत्यर्थः ।
कथमसतामसन्नग्रो भवितुमर्हतीति । कथमसतामाकाशादीनामसंस्कृता-
१. गतस्योत्पत्तये—का० । २. संस्कृता वा०—का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३२५
पुनर्नाभावो भावः सिध्यति। एवमसंस्कृतमपि द्रष्टव्यम्।
अभावोऽपि¹ कश्चित् प्रशस्यतमो भवति यः सकलस्योपद्रवस्यात्यन्तमभाव
इत्यन्येषां सोऽग्न इति प्रशंसां लब्धुमर्हति, विनेयानां तस्मिन्नुपच्छन्दनार्थम्।
यद्यप्यसंस्कृतमभावमात्रं स्यात्, निरोध आर्यसत्यं न स्यात्। न हि तत्
किञ्चिदस्तीति ?
कस्तावदयं सत्यार्थः ? ननु चाविपरीतार्थः। उभयमपि चैतद्विपरीतं दृष्टमा-
र्यैर्यदुत दुःखं दुःखमेवेति, दुःखाभावश्चाभाव एवेति कोऽस्यार्यसत्यत्वे विरोधः।
कथमभावश्च नाम तृतीयं चार्यसत्यं स्यात् ? उक्तं यथार्थसत्यं द्वितीयस्य
चानन्तरं² दृष्टमुद्दिष्टं³ चेति तृतीयं भवति।
यद्यसंस्कृतमभावमात्रं स्याद्, आकाशनिर्वाणालम्बनविज्ञानमसद्धालम्बनं
स्यात्। एतदतीतानागतस्यास्तित्वचिन्तायां चिन्तयिष्यामः।
यदि पुनर्द्रव्यमेवासंस्कृतमिष्येत, किं स्यात् ? किं च पुनः स्यात् ? वैभा-
षिकपक्षः पालितः स्यात्। देवता एनं पालयिष्यन्ति पालनीयं चेत् मंस्यते।
अभूतं तु परिकल्पितं स्यात्। किं कारणम् ? न हि तस्य रूपवेदनादिवत् स्वभाव
उपलभ्यते, न चापि चक्षुरादिवत् कर्म।
'अमुष्य च वस्तुनोऽयं निरोधः' इति षष्ठीव्यवस्था कथं प्रकल्प्यते, नहि
तस्य तेन सार्धं कश्चित् सम्बन्धः, हेतुफलादिभावासम्भवात्; प्रतिषेधमात्रं तु
युज्यते-अमुष्याभाव इति ?

नामसन्नसंस्कृतो विरागोऽग्रो भवितुमर्हतीति ? अस्योत्तरं ब्रवीति—अभावोऽपि
कश्चिदिति विस्तरः। द्वितीयस्य चेति। द्वितीयस्य समुदयसत्यस्यानन्तरं दृष्टं
स्वयं प्रज्ञया उद्दिष्टं परेभ्यो देश नया त्रयाणां पूरणं तृतीयं भवति। किं स्यादिति।
को दोषः स्यादित्यर्थः। किञ्च पुनः स्यादिति। को गुणः स्यादित्यर्थः। किञ्च
पुनः स्यादिति गुणपरिपश्न आह—वैभाषिकपक्षः पालितः स्यादिति। यत् तूक्तं—
किं स्यात् को दोषः स्यादित्यत्रोच्यते—अभूतं तु परिकल्पितं स्यादिति। दोषः
स्यादित्यर्थः। रूपवेदनादिवदिति। प्रत्यक्षतः। चक्षुरादिवदिति। कर्मतोऽनु-
मानतः इत्यर्थः। असकृद् व्याख्यातमेतत्। वस्तुन इति। रागादिवस्तुनः।
हेतुफलादिभावसम्भवादिति। आदिशब्देन स्वस्वाम्यवयवावयविसम्बन्धादयो
१. ०पि च—का०। २. अनन्तरं—का०। ३. मुद्दिष्टं—का०।

३२६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
भावान्तरत्वेऽपि यस्य क्लेशस्य प्राप्तिविच्छेदाद् य निरोधः प्राप्यते स
तस्येति व्यपदिश्यते ।
तस्यैतर्हि १ प्राप्तिनियमे को हेतुः ? “दृष्टधर्मनिर्वाणप्राप्तो भिक्षुः” इत्युक्तं
सूत्रे । तत्र कथमभावस्य प्राप्तिः स्यात् ? प्रतिपक्षलाभेन क्लेशपुनर्भवो-
त्पादात्यन्तविरुद्धाश्रयलाभात् प्राप्तं निर्वाणमित्युच्यते ।
आगमश्चाप्यभावमात्रं द्योतयति । एवं ह्याह— “यत् खल्वस्य दुःखस्या-
शेषप्रहाणं प्रतिनिःसर्गो व्यन्तीभावः क्षयो विरागो निरोधो व्युपशमोऽस्तङ्गमः
अन्यस्य च दुःखस्याप्रतिसन्धिरनुत्पादोऽप्रादुर्भावः । एतत् कान्तमेतत् प्रणीतं
यदुत सर्वोपाधिप्रतिनिःसर्गस्तृष्णाक्षयो विरागो निरोधो निर्वाणम्” इति ।
किमेवं नेष्यते—नास्मिन् प्रादुर्भाव २ इत्यतोऽप्रादुर्भाव इति ? असमर्थामेतां
सप्तमीं पश्यामः । किमुक्तं भवति ? नास्मिन् प्रादुर्भवतीति यदि सतीत्यभिसम्बध्यते,
नित्यमेवाप्रादुर्भावप्रसङ्गः; निर्वाणस्य नित्यत्वात् ।
अथ प्राप्त इत्यभिसम्बध्यते; यत एव तत्प्राप्तिः परिकल्प्यते तस्मिन्नेव
गृह्यन्ते । न हि वस्तुनो निरोधे हेतुः फलमवयवावयवीत्येवमादि ।'
तस्यैतर्हि प्राप्तिनियम इति । विस्तरः—तस्य निरोधस्य योऽयं प्राप्तिनियमः—
अस्यैव निरोधस्य प्राप्तिर्नान्यस्येति, तस्मिन् प्राप्तिनियमे को हेतुः ? न हि
निरोधस्य प्राप्त्या सार्धं कश्चित् सम्बन्धोऽस्ति; हेतुफलादिभावासम्भवात् ।
दृष्टधर्मनिर्वाणं प्राप्त इति । प्रत्यक्षे जन्मनि निर्वाणप्राप्तः सोपधिशेषनिर्वा-
णस्थ इत्यर्थः । यद्यभावः कथमस्य प्राप्तिः स्यात्, प्रतिपक्षलाभेनेति । विस्तरः—
आर्यमार्गलाभेन क्लेशस्य पुनर्भवस्य चोत्पादेऽत्यन्तविरुद्धस्याश्रयस्य लाभात् प्राप्तं
निर्वाणमित्युच्यते । अभावमात्रत्वमिति । मात्रशब्दो द्रव्यान्तरत्वनिवृत्त्यर्थः । यत्
खल्वस्येति । विस्तरः—प्रहाणं यावदप्रादुर्भाव
इत्येतत् स्फुटमित्युदाहरणमुक्तम् ।
नास्मिन् प्रादुर्भाव इत्यतोऽप्रादुर्भाव इत्यधिकरणसाधनमिति दर्शयन्ति, न तु
अप्रादुर्भूतिरप्रादुर्भाव इति भावसाधनमित्यर्थः । यत एव तत्प्राप्तिः परिकल्प्यते
१. तस्य तर्हि—का० ।
२-२. प्रादुर्भवतीत्यतो—का० ।