अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३२५
पुनर्नाभावो भावः सिध्यति। एवमसंस्कृतमपि द्रष्टव्यम्।
अभावोऽपि¹ कश्चित् प्रशस्यतमो भवति यः सकलस्योपद्रवस्यात्यन्तमभाव
इत्यन्येषां सोऽग्न इति प्रशंसां लब्धुमर्हति, विनेयानां तस्मिन्नुपच्छन्दनार्थम्।
यद्यप्यसंस्कृतमभावमात्रं स्यात्, निरोध आर्यसत्यं न स्यात्। न हि तत्
किञ्चिदस्तीति ?
कस्तावदयं सत्यार्थः ? ननु चाविपरीतार्थः। उभयमपि चैतद्विपरीतं दृष्टमा-
र्यैर्यदुत दुःखं दुःखमेवेति, दुःखाभावश्चाभाव एवेति कोऽस्यार्यसत्यत्वे विरोधः।
कथमभावश्च नाम तृतीयं चार्यसत्यं स्यात् ? उक्तं यथार्थसत्यं द्वितीयस्य
चानन्तरं² दृष्टमुद्दिष्टं³ चेति तृतीयं भवति।
यद्यसंस्कृतमभावमात्रं स्याद्, आकाशनिर्वाणालम्बनविज्ञानमसद्धालम्बनं
स्यात्। एतदतीतानागतस्यास्तित्वचिन्तायां चिन्तयिष्यामः।
यदि पुनर्द्रव्यमेवासंस्कृतमिष्येत, किं स्यात् ? किं च पुनः स्यात् ? वैभा-
षिकपक्षः पालितः स्यात्। देवता एनं पालयिष्यन्ति पालनीयं चेत् मंस्यते।
अभूतं तु परिकल्पितं स्यात्। किं कारणम् ? न हि तस्य रूपवेदनादिवत् स्वभाव
उपलभ्यते, न चापि चक्षुरादिवत् कर्म।
'अमुष्य च वस्तुनोऽयं निरोधः' इति षष्ठीव्यवस्था कथं प्रकल्प्यते, नहि
तस्य तेन सार्धं कश्चित् सम्बन्धः, हेतुफलादिभावासम्भवात्; प्रतिषेधमात्रं तु
युज्यते-अमुष्याभाव इति ?

नामसन्नसंस्कृतो विरागोऽग्रो भवितुमर्हतीति ? अस्योत्तरं ब्रवीति—अभावोऽपि
कश्चिदिति विस्तरः। द्वितीयस्य चेति। द्वितीयस्य समुदयसत्यस्यानन्तरं दृष्टं
स्वयं प्रज्ञया उद्दिष्टं परेभ्यो देश नया त्रयाणां पूरणं तृतीयं भवति। किं स्यादिति।
को दोषः स्यादित्यर्थः। किञ्च पुनः स्यादिति। को गुणः स्यादित्यर्थः। किञ्च
पुनः स्यादिति गुणपरिपश्न आह—वैभाषिकपक्षः पालितः स्यादिति। यत् तूक्तं—
किं स्यात् को दोषः स्यादित्यत्रोच्यते—अभूतं तु परिकल्पितं स्यादिति। दोषः
स्यादित्यर्थः। रूपवेदनादिवदिति। प्रत्यक्षतः। चक्षुरादिवदिति। कर्मतोऽनु-
मानतः इत्यर्थः। असकृद् व्याख्यातमेतत्। वस्तुन इति। रागादिवस्तुनः।
हेतुफलादिभावसम्भवादिति। आदिशब्देन स्वस्वाम्यवयवावयविसम्बन्धादयो
१. ०पि च—का०। २. अनन्तरं—का०। ३. मुद्दिष्टं—का०।