अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३२४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
जन्माधिकृत्योक्तम्, एवं यावत् प्रत्युत्पन्नम् । तेन च क्लेशद्वयेनास्यां सन्ततौ बीज-
भाव आहितोऽनागतेऽस्योत्पत्तये¹ । तस्य प्रहाणात् तदपि प्रहीणं भवति, यथा
विपाकक्षयात् कर्म क्षीणं भवति ।
अनागतस्य पुनर्दुःखस्य क्लेशस्य वा बीजाभावात् अत्यन्तमनुत्पादः
प्रहाणम्; अन्यथा ह्यतीतप्रत्युत्पन्नस्य किं प्रहातव्यम् । न हि निरुद्धे निरोधाभि-
मुखे च यत्नः सार्थको भवतीति ।
यद्यसंस्कृतं नास्त्येव यदुक्तं भगवता—"केचिद्धर्माः संस्कृताथासंस्कृता²
वा, विरागस्तेषामग्र आख्यायते" इति, कथमसतामसन्नग्रो भवितुमर्हति ?
न वै नास्त्येवासंस्कृतमिति ब्रूमः । एतत्तु तदीदृशं यथाऽस्माभिरुक्तम् ।
तद्यथा—'अस्ति शब्दस्य प्रागभावः', 'अस्ति पश्चादभावः' इत्युच्यते । अथ च
जन्माधिकृत्योक्तम्—"अष्टादश तृष्णाविचरितानि । अस्मीति भिक्षवः सतीत्यम-
स्मीति भवति, एवमस्मीत्यन्यथास्मीति सदस्मीत्यसदस्मीति भवति । भविष्यामी-
त्यस्य भवति, न भविष्यामीत्यं भविष्याम्येवं भविष्याम्यन्यथा भविष्यामीत्यस्य
भवति । स्यामित्यस्य भवति, इत्थं स्यामेवं स्यामन्यथा स्यामित्यस्य भवति ।
अपि स्यामित्यस्य भवति, अपीत्थं स्यामप्येवं स्यामप्यन्यथा स्यामित्यस्य
भवति । एवं यावत् प्रत्युत्पन्नम् । तथेहापि पौर्वजन्मिकः कृत्स्नः क्लेशप्रवाह
ऐहजन्मिकश्च सम्वध्यते नैकक्षणिक इति । तदेवं प्रसाध्यताभिप्रायं ब्रवीति । तेन
च क्लेशद्वयेनेति । विस्तरः—पौर्वजन्मिकेनैहजन्मिकेन चेति क्लेशद्वयेनास्यां
सन्ततौ प्रत्युत्पन्नायां बीजभावो वासनालक्षणं सामर्थ्यमाहितोऽनागतेऽस्योत्पत्तये ।
तस्य बीजभावस्य प्रहाणात् तदपि क्लेशद्वयं प्रहीणं भवति । यथा विपाकक्षयाद्
विपाकोपभोगात्तु कर्म क्षीणं भवतीत्युपचर्यते, तद्वत् ।
अनागतस्य तर्हि कथं प्रहाणं व्यवस्थाप्यते, न हि तेन सन्ततौ बीजभाव
आहितो यस्य प्रहाणात् प्रहाणं भवेत् ? इत्यत आह—अनागतस्य पुनर्दुःखस्य
क्लेशस्य वा बीजाभावादत्यन्तमनुत्पादः प्रहाणमिति । बीजभावश्च प्रतिसंख्याबलेन
भवति । न हि निरुद्धेऽतीते निरोधाभिमुखे च प्रत्युत्पन्ने यत्नः प्रतिपक्षोत्पादने
यत्नः सार्थकः सप्रयोजनमित्यर्थः ।
विरागस्तेषामग्र इति । रागक्षयो विरागः प्रतिसंख्यानिरोध इत्यर्थः ।
कथमसतामसन्नग्रो भवितुमर्हतीति । कथमसतामाकाशादीनामसंस्कृता-
१. गतस्योत्पत्तये—का० । २. संस्कृता वा०—का० ।