अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३२३
मानीन्द्रियाणि आसेवितानि भावितानि बहुलीकृतानि अतीतानागतप्रत्युत्पन्नस्य
दुःखस्य प्रहाणाय संवर्तन्ते" इति ? प्रहाणं हि निर्वाणम्, अनागतस्यैव चानुत्पादः,
नातीतप्रत्युत्पन्नस्येति ?
अस्त्येतदेवम् ; किन्तु तदालम्बनक्लेशप्रहाणात् दुःखस्य प्रहाणमुक्तं
भगवता—"यो रूपे च्छन्दरागस्तं प्रजहीतः। च्छन्दरागे प्रहीणे एवं वस्त्रद् रूपं
प्रहीणं भविष्यति परिज्ञातम्, विस्तरेण यावद् विज्ञानम्" ( )
इति । एवं त्रैयध्विकस्यापि दुःखस्य प्रहाणं युज्यते ।
अथाप्यतीतानागतप्रत्युत्पन्नस्य क्लेशस्य प्रहाणायेत्युच्येत ? अत्राप्येष नयः ।
अथ वायमभिप्रायः—भवेदतीतः क्लेशः पौर्वजन्मिकः, प्रत्युत्पन्नः क्लेश ऐह-
जन्मिको यथा तृष्णाविचरितेष्वष्टादश तृष्णाविचरितान्यतीतमध्वानमुपादायेत्यतीतं
स्त्यनुत्पाद इति कथमिदमुक्तं सूत्रे—अतीतानागतप्रत्युत्पन्नस्य दुःखस्य प्रहाणाय
संवर्त्तन्त इति । तत्सूत्रपदं कथं नीयते ? यस्य पुनर्द्रव्यान्तरं निर्वाणं तस्यातीत-
प्रत्युत्पन्नयोरपि तदासेवनादिभिर्निर्वाणं प्राप्यत इति सुनीतपदं सूत्रं भवतीति ।
तदालम्बनक्लेशप्रहाणादिति । अतीतप्रत्युत्पन्नदुःखालम्बनक्लेशप्रहाणादित्यर्थः ।
यो रूपे छन्दराग इति । छन्दोऽनागतेऽर्थे प्रार्थना, रागस्तु प्राप्तेऽर्थेऽध्यवसानम् ।
विस्तरेण यावद् विज्ञानमिति । यो वेदनायां, संज्ञायां संस्कारेषु विज्ञाने छन्द-
रागस्तं प्रजहीत । छन्दरागे प्रहीणे एवं वस्त्रद्विज्ञानं प्रहीणं भविष्यति ।
एवं त्रैयध्विकस्यापि दुःखस्येति । छन्दरागप्रहाणमेव रूपादिदुःखप्रहाणम्, तस्य
चानागतस्य च्छन्दरागस्यानुत्पादो भवति । अतस्त्रैयध्विकस्यापि दुःखस्य
प्रहाणं युज्यत इति दर्शयति । एष एव नय इति । 'यद्यतीतानागतप्रत्युत्पन्नस्य
क्लेशस्य प्रहाणाय' इति पाठः, तत्राप्येष एव नय इति । यः क्लेशे रागे द्वेषे
वा च्छन्दरागस्तं प्रजहीतेति विस्तरः । तदालम्बनक्लेशप्रहाणादपि क्लेशस्य
प्रहाणम्, न स्वभावत एवेति त्रैयध्विकस्यापि क्लेशस्य प्रहाणं युज्यत इत्यर्थः ।
अथ वेति । विस्तरः—पूर्वजन्मनि भवः पौर्वजन्मिकः । इह जन्मनि भव ऐह-
जन्मिकः । तदेवमेकक्षणिकः क्लेश पर्युदस्तो भवति । कथमेतत् प्रत्येत्तव्यम्–पौर्व-
जन्मिकः सर्वक्लेशः सम्बध्यते ऐहजन्मिकश्च, न पुनरेकक्षणिकः ? इत्यत आह—
अन्यत्राप्येवन्दर्शनादेवं१ प्रत्येत्तव्यम्१ । यथा तृष्णाविचरितेष्विति । विस्तरः ।
अष्टादश तृष्णाविचरितानि कथमतीतेऽध्वन्येकस्मिन् क्षणे योज्यन्त इत्यतोऽतीतं
१-१. अयं पाठो जा० पुस्तके एव दृश्यते ।