अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ]        द्वितीयं कोशस्थानम्        २३९
बोधिसत्त्वः शैक्षावस्थायामुत्पादयतीति पाश्चात्त्याः ।
अथ कस्मादेवं नेष्यते, एवं च स्थविरोपगुप्तस्यापीदं नेत्रीपदं प्रामाणिकं
भविष्यति— “निरोधसमापत्तिमुत्पाद्य क्षयज्ञानमुत्पादयतीति वक्तव्यं तथागत”
इति ?
न प्राक्
न हि पूर्वं तस्या उत्पादनं युज्यत इति काश्मीरकाः । किं कारणम् ?
चतुस्त्रिंशत्क्षणाश्रितः ।
चतुस्त्रिंशता किल चित्तक्षणैर्बोधिसत्त्वो बोधिमनुप्राप्तः । सत्याभिसमये षोड-
शभिः, भवाग्रवैराग्ये चाष्टादशभिर्नवप्रकाराणां क्लेशानां प्रहाणाय; नवानन्तर्यविमुक्ति-
मार्गोत्पादनात् । त एते चतुस्त्रिंशत् भवन्ति । आकिञ्चन्यायतनवीतरागस्यास्य
नियमावक्रमणादधोभूमिका न पुनः प्रहेया भवन्ति । अत एतस्मिन्नन्तरे विस-
भागचित्ता सम्भवान्निरोधसमापत्तेरयोग इति ।
विमुक्तो भगवान् सम्मुखीकृतपूर्वायामिव । तस्यां वशित्वलाभात् । तत्सम्मुखी-
कारणसामर्थ्ययोगतः । प्रागेव तामिति । विस्तरः-धर्मतैषा यद् बोधिसत्त्वश्चरम-
भविको भवाग्रलाभी भूत्वा चतुर्थध्यानसन्निश्रयेण दर्शनमार्गमुत्पाद्य ततश्च
व्युत्थाय भवाग्रं समापद्यते, ततो निरोधसमापत्तिं समापद्यते, ततो व्युत्थाय
पुनश्चतुर्थध्यानसन्निश्रयेण भावाग्रिकभावनाप्रहातव्यक्लेशप्रहाणं कृत्वा क्षय-
ज्ञानकालात् प्रभृत्यनुत्तरसम्यक्सम्बुद्धो भवतीत्येवं शैक्षावस्थायां स तामुत्पादय-
तीति पाश्चात्याः । काश्मीरमण्डलात् पश्चाद्भूवाः पाश्चात्याः ।
नेत्रीपदमिति शास्त्रनाम स्थविरोपगुप्तस्य । यत्रेदं वाक्यम्—निरोधसमा-
पत्तिमुत्पाद्य क्षयज्ञानमुत्पादयतीति वक्तव्यं तथागत इति ।
सत्याभिसमये षोडशभिरिति । दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिमारभ्य यावन्मार्गेऽन्वय-
ज्ञानमिति षोडशभिश्चित्तक्षणैः । भवाग्रवैराग्ये चाष्टादशभिरिति । नवप्रकाराणां
क्लेशानां भावाग्रिकाणां भावनाहेयानां प्रहाणाय नवानन्तर्यमार्गा नव च विमुक्ति-
मार्गा इत्यष्टादशभिः । त एते चतुस्त्रिंशद् भवन्ति । षोडश चाष्टादश चेति ।
अधोभूमिका न पुनः प्रहेया भवन्तीति । कामावचरादीनां क्लेशानां लौकिकेन
मार्गेण पृथग्जनत्वावस्थायामेव प्रहीणत्वात् । यद्येष नियमः—प्रहीणक्लेशप्रति-
पक्षोत्पादनं न कर्त्तव्यमिति, अथ किमर्थं प्रहीणेषु कामावचरेषु क्लेशेषु तत्प्रति-
पक्षं धर्मज्ञानपक्षं मार्गमभिसमयकाल उत्पादद्यति ? तन्नान्तरीयकत्वादन्वय-

२४० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [२-इन्द्रिय-
किं पुनः स्याद्—यदि विसभागचित्तमन्तरा सम्मुखीकुर्यात् ? व्युत्थानाशयः
स्याद्, अव्युत्थानाशयाश्च बोधिसत्त्वाः ? सत्यमव्युत्थानाशयाः; न तु आस्रवमार्गा-
व्युत्थानात् ।
कथं तर्हि—"न तावत् भेत्स्यामि पर्यङ्कमप्राप्ते आस्रवक्षये” ( )
इति ? आशयस्याव्युत्थानादेकायन एव सर्वार्थपरिसमाप्तेरिति बहिर्देशकाः ।
पूर्वमेव तु वर्णयन्ति काश्मीराः ।
यद्यप्यनयोर्बहुप्रकारो१ विशेषः ।
कामरूपाश्रये तूभे२
, उभे अपि त्वेते असंज्ञिनिरोधसमापत्ती कामधातौ रूपधातौ चोत्पत्स्येते ।
ये त्वसंज्ञिसमापत्तिं रूपधातौ नेच्छन्ति, तेषामयं ग्रन्थो विरुध्यते—
“स्याद्रूपभवो न चासौ भवः पञ्चव्यवचारः । स्याद्रूपावचराणां संज्ञिनां३ देवानां
ज्ञानपक्षस्य मार्गस्य । न ह्यसत्यां धर्मज्ञानपक्षोत्पत्तावन्वयज्ञानपक्षसम्मुखीभावः
सम्भवति । एतद्धयन्वयज्ञानस्यान्वयज्ञानत्वं यदतः पश्चाद् भवतीति ।
पाश्चात्त्या आहुः—किं पुनः स्यादिति । विस्तरः—को दोषः स्याद् यदि
विसभा गं सास्रवं चित्तमन्तरा सम्मुखीकुर्यात् । वैभाषिका आहुः—व्युत्थानाशयः
स्यादिति । विस्तरः—व्युत्थानाभिप्रायो बोधिसत्त्वः स्यात् । व्युत्थानकुशलः
स्यादित्यपरे । कुशलमूलार्थो ह्याशयार्थः । तदेतदुक्तं भवति—ईदृशानि
कुशलमूलानि बोधिसत्त्वानां यैः सम्मुखीभूतैस्तावन्न व्युत्तिष्ठन्ते यावदेकासन
एवानुत्तरा सम्यक्सम्बोधिः प्राप्तेति । बहिर्देशका आहुः—सत्यमव्युत्थानाशयाः,
न तु यथा भवन्तो वर्णयन्ति इति । पूर्वमेव तु वर्णयन्ति । क्षयज्ञान-
समकालमिति यः पक्षः ।
यद्यप्यनयोर्बहुप्रकारो विशेष इति। एका “ध्यानेऽन्त्ये” (अभि० को० २.४२) ।
अपरा “भवाग्रजा” ( अभि० को० २.४३ ), एकां निःसरणसंज्ञया समापद्यते,
अपरां विहारकामतया—इत्येवमादि बहुप्रकारो विशेषः ।
साम्यं त्वनयोः “कामरूपाश्रये तूभे” इति । स्याद्रूपभवः इति विस्तरः ।
यः क्वचिद् रूपभवः सर्वोऽसौ भवः पञ्चव्यवचार इति । चतुष्कोटिकः ।
स्याद् रूपभवो न चासौ भवः पञ्चव्यवचारः । रूपावचराणां संज्ञिनां देवानां
१. ०नयोः समापत्त्योर्बहु०—का० । २. भूते—का० ।
३. सत्त्वानां संज्ञिनां—का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २४१
विसभागे चित्ते स्थितानामसंज्ञिसमापत्तिं निरोधसमापत्तिं च समापन्नानामसंज्ञिनां
च देवानामासंज्ञिके प्रतिलब्धे यो भवः" इति । अत उभे अप्येते कामरूपाश्रये ।
तत्रापि त्वयं विशेषः—
निरोधाख्यादितो नृषु ॥ ४४ ॥
निरोधसमापत्तिः प्रथमतॊ मनुष्येषूत्पाद्यते, पश्चाद् रूपधातौ परिहीणपूर्वैः ।
किमप्यस्ति¹ परिहाणिः ? अस्तीत्याह । अन्यथा हि उदायिसूत्रं
विरुध्येत—"इहायुष्मन्तो भिक्षुः शीलसम्पन्नश्च भवति, समाधिसम्पन्नश्च प्रज्ञा-
विसभागे चित्ते स्थितानामसंज्ञिसमापत्तिं निरोधसमापत्तिं च समापन्नानामसंज्ञिनां च
देवानामासंज्ञिके प्रतिलब्धे यो भवः । स्याद् भवः पञ्चव्यवचारो न चासौ रूपभवः ।
कामावचराणां सत्त्वानां सभागे चित्ते स्थितानां यो भवः । स्याद् रूपभवः स
च भवः पञ्चव्यवचारः । रूपावचराणां संज्ञिनां देवानां सभागे चित्ते स्थितानां
असंज्ञिनां च देवानामासंज्ञिके प्रतिलब्धे यो भवः । स्यान्नैव रूपभवो न
चासौ भवः पञ्चव्यवचारः । कामावचराणां सत्त्वानां विसभागे चित्ते स्थिता-
नामसंज्ञिसमापत्तिं निरोधसमापत्तिं च समापन्नानां यो भवः । आरूप्यभवश्च ।
तत्र प्रथमा कोटिरुदाहरणम् । रूपभवो रूपावचरं स्कन्धपञ्चकम् । पञ्च-
व्यवचारः पञ्चस्कन्ध इत्यर्थः । व्यवचार इति काश्यपस्य तथागतस्य स्कन्ध-
संज्ञा । विशेषेणावचारो व्यवचारः, अन्यथीभावेन विसंवादनमित्यर्थः । सोऽ-
स्यास्तीति व्यवचारः । "अर्श आदिभ्योऽच्" ( पा० सू० ५.२.१२७) इत्यकारो
मत्वर्थीयः । विसंवादनमित्यर्थः । "फेनपिण्डोपमं रूपं वेदना बुद्बुदोपमा"
( ) इत्यादिना विसंवादनात् । तत्र यदि रूपधातावसंज्ञिसमा-
पत्तिर्नेष्यते, 'असंज्ञिसमापत्तिं निरोधसमापत्तिं समापन्नानाम्' इति नोच्येत ।
नेन रूपावचर्यसंज्ञिसमापत्तिरिति गम्यते ।
तत्रापि त्वयं विशेष इति । तत्र साधर्म्येऽपि विशेषो भवति । पश्चाद्रूप-
धाताविति । य आर्या निरोधसमापत्तिमुत्पाद्य ततः परिहीणा ध्यानं च लब्ध्वा
रूपधातावुत्पद्यन्ते, तैः परिहीणपूर्वैः पूर्वाभ्यासवशाद् रूपधातौ निरोधसमापत्ति-
रुत्पाद्येत, असंज्ञिसमापत्तिस्तु कामरूपधातौ प्रथमतॊऽपि पृथग्जनैरुत्पाद्यत
इत्ययं विशेषः ।
किमप्यस्ति परिहाणिरिति । निर्वाणसदृशीयं समापत्तिः, कथमतः परिहाणि-
रित्यसम्भावयन् पृच्छति । उदायिसूत्रमिति । आर्यशारिपुत्रभाषितमेतत् सूत्रम् ।
१. किमतोऽप्यस्ति—का० ।
अभि० को० १६

२४२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
सम्पन्नश्च। सोऽभीक्ष्णं संज्ञावेदितनिरोधं¹ समापद्यते च व्युत्तिष्ठते च, अस्ति चैतत्
उदायी तु तत्र विबन्धक इति उदायीसूत्रम्' इत्युच्यते । कथमिति ? “श्रावस्त्यां
निदानम् । तत्रायुष्मान् शारिपुत्रो भिक्षूनामन्त्रयते स्म - 'इहायुष्मन्तो भिक्षुः
शीलसम्पन्नश्च भवति समाधिसम्पन्नश्च प्रज्ञासम्पन्नश्च । सोऽभीक्ष्णं संज्ञावेदित-
निरोधं समापद्यते च, व्युत्तिष्ठते च। अस्ति चैतत् स्थानमिति यथाभूतं प्रजानाति।
स न हैव दृष्ट एव धर्मे प्रतिपद्येवाज्ञामागराघयति। नापि मरणकालसमये ।
भेदाच्च कायस्यातिक्रम्य देवान् कवडीकारभक्षानन्यतमस्मिन् दिव्ये मनोमये
काय उपपद्यते, स तत्रोपपन्नोऽभीक्ष्णं संज्ञावेदितनिरोधं समापद्यते च व्युत्तिष्ठते
च । अस्ति चैतत् स्थानमिति यथाभूतं प्रजानाति' । तेन खलु पुनः समये-
नायुष्मानुदायी तस्यामेव पर्षदि सन्निषण्णोऽभूत् सन्निपतितः । अथायुष्मानु-
दाय्यायुष्मन्तं शारिपुत्रमिदवोचत् - 'अस्थानमेतदायुष्मञ्छारिपुत्रानवकाशो
यद्भिक्षुरन्यतमस्मिन् दिव्ये मनोमये काय उपपन्नोऽभीक्ष्णं संज्ञावेदितनिरोधं
समापद्यते च व्युत्तिष्ठते च, अस्ति चैतत् स्थानमिति यथाभूतं प्रजानाति' ।
द्विरपि त्रिरप्यायुष्मानुदाय्यायुष्मन्तं शारिपुत्रमिदवोचत् - 'अस्थानमेतदायु-
ष्मन्' इति पूर्ववत् । अथायुष्मतः शारिपुत्रस्यैतदभवत् - 'यावत् त्रिरपि मेऽयं
भिक्षुर्भाषितं प्रतिवहति प्रतिक्रोशति, न च मे कश्चित् सब्रह्मचारी भाषितम-
भ्यनुमोदते, न्वहं येन भगवांस्तेनोपसंक्रामेयम्' । अथायुष्मान् शारिपुत्रो येन
भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते
निषण्णः । एकान्ते निषण्णश्चायुष्माञ्छारिपुत्रो भिक्षूनामन्त्रयते स्म - 'इहा-
युष्मन्तो भिक्षुः शीलसम्पन्नश्च भवति' पूर्ववत् । तेन खलु समयेनायुष्मानुदायी
पूर्ववत् । एवं द्विरपि त्रिरप्यायुष्मानुदाय्यायुष्मन्तं शारिपुत्रमिदमवोचत्,
पूर्ववत् । अथायुष्मतः शारिपुत्रस्यैतदभवत् - 'शास्तुरपि मे पुरस्तादयं भिक्षु-
र्यावत् त्रिरपि भाषितं प्रतिवहति प्रतिक्रोशति । न च मे कश्चित् सब्रह्मचारी
भाषितमभ्यनुमोदते, यन्नवहं तूष्णीं स्याम्' । अथायुष्मान् शारिपुत्रस्तूष्णीमभूत् ।
तत्र भगवानायुष्मन्तमुदायिनमामन्त्रयते स्म - 'कं पुनस्त्वमुदायिन्नन्यतमं दिव्यं
मनोमयं कायं सञ्जानीषे' ? 'ननु यावदेवारूपिणं संज्ञाम

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २४३
स्थानमिति यथाभूतं प्रजानाति । स न हैव दृष्ट एव धर्मे प्रतिपद्येवाज्ञामाराग-
यति¹ । नापि मरणकालसमये भेदाच्च । कायस्यातिक्रम्य देवान् ²कवडीकारभक्षा-
नन्यतरस्मिन् दिव्ये मनोमये काय उपपद्यते । स तत्रोपपन्नोऽभीक्ष्णं संज्ञावेदित-
निरोधं समापद्यते च व्युत्तिष्ठते च, अस्ति चैतत् स्थानमिति यथाभूतं प्रजानाति"
( ) इति । अत्र हि दिव्यो मनोमयः कायो रूपावचर उक्तो
भगवता ।
इयं च समापत्तिर्भावाग्रिकी । तत् कथमपरिहीणस्य तल्लाभिनो रूपधातौ
स्यादुपपत्तिः ? चतुर्थध्यानभूमिकामपि निरोधसमापत्तिं निकायान्तरीया इच्छन्ति ।
तेषां विनापि परिहाण्या सिध्यत्येतत् । एतदेव तु न सिध्यति—चतुर्थध्यान-
भूमिकाप्यसावस्तीति । किं कारणम् ? "नवानुपूर्वसमापत्तयः" इति सूत्रे वचनात् ।
इति । तत्र भगवानायुष्मन्तमुदायिनमायुष्मन्तं चानन्दं सम्मुखमवसाद्य
भिक्षूनामन्त्रयते स्म—'इह भिक्षवो भिक्षुः शीलसम्पन्नश्च भवति समाधि-
संम्पन्नश्च, विस्तरेण यावदस्ति चैतत् स्थानमिति यथाभूतं प्रजानाति' इति ।
उक्त्वा भगवानुत्थायासनाद् विहारं प्राविक्षत् प्रतिसंलयनाय" इति ।
अत्रायुष्मानुदायी 'आरूप्यावचरोऽयं मनोमयः काय उक्तः' इति मनसि
कृत्वा प्रतिबन्धमकार्षीत् । तत्र हि रूपं नास्ति, मन एव तु ससम्प्रयोगमस्ति,
तस्मान्मनोमयः कायः । तत्र चेयं समापत्तिर्न समापद्यत इति तस्याभिप्रायः ।
आर्यशारिपुत्रस्य तु रूपावचरो दिव्यो मनोमयः कायोऽभिप्रेतः; शुक्रशोणित-
मनुत्राप्य प्रादुर्भावात् । अत एव चासावायुष्मानुदायी भगवता पृष्टः—'किं
पुनस्त्वमुदायिन्नन्यतमं दिव्यं मनोमयं कायं संजानीषे, ननु यावदेवारूपिणं
संज्ञामयम्' इति। तेनापि 'एवं भदन्त' इति प्रतिपन्नम् । भगवानपि रूपावचरमेव
दिव्यं मनोमयं कायमनिप्रेत्यार्यशारिपुत्रस्य मतं समर्थयन् तमायुष्मन्तमुदायिन-
मवसादयति स्म—'त्वं तावन्मोहपुरुषान्ध एव सन्नचक्षुश्चक्षुष्मता शारिपुत्रेण
भिक्षुणा सार्धमभिधर्मेऽभिविनये संल्लपितव्यं मन्यसे' इति ।
अस्ति चैतत् स्थानमिति । यदेतन्निरोधसमापत्तेः समापदनं व्युत्थानं
चेति, एतत् स्थानम् यथाभूतं प्रजानाति । प्रतिपद्येवेति । पूर्वमेवेत्यर्थः । आज्ञामा-
रागयतीत्यर्हत्त्वं प्राप्नोतीत्यर्थः ।
इयञ्च समापत्तिर्भावाग्रिकीति । विस्तरः—निरोधसमापत्तिर्भावाग्रिकी ।
यश्च तल्लाभी तस्य भवाग्र एवोपपत्तिः स्यात्, न रूपधातौ । उक्तं च सूत्रे—
१. प्रतिपत्त्ये०—का० । २. कवड़ीकाराहार०-का० ।

२४४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
यद्येष नियमः, कथं व्युत्क्रान्तसमापत्तयो भवन्ति ? प्राथमकल्पिकं प्रत्येव
नियमः । प्राप्तप्रकामवशित्वात् तु सन्तो विलङ्घ्यापि समापद्यन्ते ।
एवमनयोः समापत्त्योर्भूमितोऽपि विशेषः; चतुर्थध्यानतयाऽग्रभूमिकत्वात् ।
प्रयोगतोऽपि, निःसरणविहारसंज्ञापूर्वकमनसिकारप्रयोगात् ।
सन्तानतोऽपि, पृथग्जनार्यसन्तानत्वात् ।
फलतोऽपि, आसंज्ञिकभवाग्रफलत्वात् ।
वेदनीयतोऽपि, नियतोभयथावेदनीयत्वात्¹ ।
प्रथमोत्पादनतोऽपि, द्विधातुमनुष्योत्पादनात् ।
“स तत्र रूपधातावुत्पन्नोऽभीक्ष्णं संज्ञावेदितनिरोधं समापद्यते च व्युत्तिष्ठते
च” ( ) इति । तस्मादस्त्यतः परिहाणिरिति गम्यते ।
युज्यत एवैतद् वैभाषिकाणाम् । सौत्रान्तिकानान्तु कथमेतत् । आर्य एव हि
निरोधसमापत्तिलाभी, न चार्यमार्गादस्ति परिहाणिरिति सौत्रान्तिकसिद्धान्तः ।
तस्यार्यस्य कथमुपरिभूमिकादार्यमार्गात् परिहाणिरितीष्यते ? तेषामप्येतत् सूत्रं
न विरुध्यते । कथम् ? यो हि कश्चित् भवाग्रलाभी नियामवक्रामति सोऽनागामी
सन्निरोधसमापत्तिमुत्पादयेत्, स भवाग्रात् निरोधसमापत्तेश्च परिहीयेत, न तु
मार्गात्; ऊर्ध्वभूमिकस्यार्यमार्गस्य कदाचिदनुत्पादित्वात् । स परिहीणो भूत्वा
ध्यानमुत्पाद्य रूपधातावुत्पद्येत । तस्मादस्त्यतः परिहाणिः, न चार्यमार्गात्
परिहाणिरिति न स्वसिद्धान्तविरोधः । नवानुपूर्वसमापत्तय इति । चत्वारि
ध्यानानि चत्वार आरूप्या निरोधसमापत्तिश्च । प्राथमकल्पिकं प्रतीति । आदितः
समापत्तिविधायकं प्रतीत्यर्थः ।
नियतोभयथावेदनीयत्वादिति । नियतवेदनीयासंज्ञिसमापत्तिरुपपद्यवेदनीय-
त्वात् । उभयथा वेदनीया निरोधसमापत्तिर्नियता नियतवेदनीयेत्यर्थः । नियत-
वेदनीया अनागामिनः; अनियतवेदनीया अर्हतः, इहैव परिनिर्वाणात् ।
प्रथमोत्पादनतोऽपीति । असंज्ञिसमापत्ति कश्चित् प्रथमं मनुष्येषूत्पादयति,
कश्चित् रूपधातौ; निरोधसमापत्ति तु मनुष्येष्वेवोत्पादयति, परिहीणस्तु
रूपधातौ । अथ कस्मान्मनुष्येष्वेवैनामुत्पादयति ? संज्ञावेदनाद्वारेण वितर्क-
विचारादिचेत्तप्रचारपरिखिन्नोऽनागामी तां तेन विहारेण सुखं विहरेयमिति
निरोधसमापत्तिमुत्पादयति । रूपधातुपपन्नस्त्वनागामी रूपधातोः शान्तत्वान्न
तथा तत्रत्यचैतसिकप्रवृत्त्या पीड्यत इति न प्रथमतस्तत्रोत्पादयति, परिहीणस्तु
१. नियतानियतोपपद्योभयथा०--का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २४५
कस्मात् पुनरेते चित्तचैत्तनिरोधस्वभावे सत्याप्यसंज्ञिसमापत्तिः, संज्ञावेदित-
निरोधसमापत्तिश्चोच्येते ? तत्प्रातिकूल्येन तत्समापत्तिप्रयोगात्, वेदनादिज्ञानेऽपि
परचित्तज्ञानवचनवत् ।
कथमिदानीं बहुकालनिरुद्धाच्चित्तात्¹ पुनरपि चित्तं जायते ? अतीतस्या-
प्यस्तित्वाद् इष्यते वैभाषिकैः समनन्तरप्रत्ययत्वम् ।
पूर्वाभ्यासस्तस्तामुत्पादयति । आरूप्यधातुपपन्नोऽप्यत एव शान्तत्वाच्चैवासंज्ञाना-
संज्ञायतनोपपन्नो नोत्पादयति । निरुपधिशेषनिर्वाणप्रसङ्गाद्वा, तत्र हि रूपं नास्ति ।
चित्तचेत्ता यदि निरुध्येरन् परिनिर्वाणमेवास्य स्यात् । चित्तविप्रयुक्तानां केवला-
नामवस्थानासामर्थ्यान्नियतवेदनीयस्य च कर्मणोऽपरिसमाप्तफलस्य विघ्नभावे-
नावस्थानान्न परिनिर्वाणसम्भवः । असंज्ञिसमापत्ति तु मोक्षसंज्ञया निःसरण-
संज्ञापूर्वकेण मनसिकारेण समापद्यत इति रूपधातावपि प्रथमत समापद्यते ।
कस्मात् पुनरेते इति । विस्तरः-सर्वचित्तचैत्तनिरोधस्वभावत्वात्, उभे
अप्येते समापत्ती चित्तचैत्तनिरोधे इति वक्तव्ये इत्यभिप्रायः । तत्प्रातिकूल्येन
तत्समापत्तिप्रयोगादिति । संज्ञावेदनाप्रतिकूल्येन तयोः समापत्त्योः प्रयोगात् ।
संज्ञाप्रातिकूल्येनासंज्ञिसमापत्तिप्रयोगः संज्ञारोगः संज्ञाशल्यः संज्ञागण्डः एतच्छा-
न्तमेतत् प्रणीतमिति विस्तरः । संज्ञावेदितप्रातिकूल्येन निरोधसमापत्तिप्रयोगः ।
परचित्तज्ञानवचनवदिति । यथा परचित्तज्ञानवचनं न च परचित्तज्ञानेन चैत्ता न
ज्ञायन्ते कदाचित्, अथ च 'परस्य चित्तं ज्ञास्यामि' इत्येवं प्रथमतः प्रयोगात्
परचित्तज्ञानमित्युच्यते, न परचित्तचैत्तज्ञानमिति; तद्वदिहाप्यनयोः समा-
पत्त्योस्तथा वचनम् ।
तत्राचित्तकान्येव निरोधासंज्ञिसमापत्त्यासंज्ञिकानीति वैभाषिकादयः, अपरि-
स्फुटमनोविज्ञानसचित्तकानीति स्थविरवसुमित्रादयः, आलयविज्ञानसचित्तका-
नीति योगाचाराः-इति सिद्धान्तभेदः । तस्मादिदमुपन्यस्यते-कथमिदानी बहु-
कालनिरुद्धादिति । विस्तरः-बहुकालनिरुद्धग्रहणं समनन्तरनिरुद्धनिरासार्थम् ।
समनन्तरनिरुद्धादिदानीं कथं भवति ? यदि समनन्तरनिरुद्धमस्तीत्यभ्युपगतम्,
बहुकालनिरुद्धमप्यस्तीति किं नाभ्युपगम्यत इति वैभाषिकाः । न समनन्तर-
निरुद्धस्यास्तित्वं ब्रूमः, अपि तु वर्त्तमानं चित्तमात्मनोऽन्यचित्तहेतुभावं
व्यवस्थाप्य निरुध्यते, अन्यच्चोत्पद्यते, तुलादण्डनामोन्नामवत् । तच्च निरुद्धम-
परं च चित्तमुत्पन्नं भवतीत्यनन्तरनिरुद्धाच्चित्ताच्चित्तान्तरमुत्पद्यत इत्युच्यते ।
“वर्त्तमानसामीप्ये वर्त्तमानवद्” (पा० सू० ३.३.१३१) इति कृत्वा ।
१. बहुकालं निरु०—का० ।

२४६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
अपरे पुनराहुः—कथं तावदारूप्योपपन्नानां चिरनिरुद्धेऽपि रूपे पुनरपि
रूपं जायते ? चित्तादेव हि तज्जायते, न रूपात्। एवं चित्तमप्यस्मादेव सेन्द्रि-
यात् कायात् जायते, न चित्तात् ।
अन्योन्यबीजकं ह्येतदुभयं यदुत चित्तं च सेन्द्रियश्च काय इति पूर्वाचार्याः ।
भदन्तवसुमित्रस्त्वाह परिपृच्छायाम्— “यस्याचित्तिका निरोधसमा-
पत्तिस्तस्यैष दोषः, मम तु सचित्तिका समापत्तिः” इति ।
भदन्तघोषक आह—तदिदं नोपपद्यते; “सति हि विज्ञाने त्रयाणां
सन्निपातः, स्पर्शप्रत्यया च वेदना संज्ञा चेतना” ( ) इत्युक्तं
भगवता । अतः संज्ञावेदनयोरप्यत्र निरोधो न स्यात् ।
अथापि स्यात् ? यथा “वेदनाप्रत्यया तृष्णा” ( ) इत्युक्तम् ।
सत्यामपि तु वेदनायामर्हतो न तृष्णोत्पत्तिः, एवं सत्यपि स्पर्शे वेदनादयो न
स्युरिति ? तस्याविशेषितत्वात् । “अविद्यासंस्पर्शजं हि वेदितं प्रतीत्योत्पन्ना
तृष्णा” इत्युक्तम्, न तु वेदनोत्पत्तौ स्पर्शो विशेषित इत्यसमानमेतत् ।
तस्मादचित्तिका निरोधसमापत्तिरिति वैभाषिकाः ।
अपरे पुनराहुरिति । सौत्रान्तिकाः। कथं तावदारूप्योपपन्नानामिति । विस्तरः—
तावच्छब्दः क्रमार्थः । इदमेव तावद् दृष्टान्तार्थं वक्तव्यमित्यर्थः । रूपस्य
हि समनन्तरप्रत्ययो नेष्यते, तत् कथमुत्पद्यते ? तस्माच्चित्तादेव तज्जायते न
रूपाद्दिति ब्रूमः। अन्योन्यबीजकं ह्येतदुभयमिति । चित्तेऽपि सेन्द्रियस्य कायस्य
बीजमस्ति, काये च सेन्द्रिये चित्तस्येति ।
परिपृच्छायामिति । 'परिपृच्छा' नाम शास्त्रम्, कृतिः स्थविरवसुमित्रस्य ।
स तस्यामाह। पञ्चवस्तुकादीन्यपि हि तस्य सन्ति शास्त्राणि, तस्माद् विशिनष्टि ।
तस्यैव दोषः इति । कतमः स दोषः ? कथमिदानीं बहुकालानिरुद्धाच्चित्तादिति
य उक्तः । त्रयाणां सन्निपात इति । इन्द्रियविषयविज्ञानानाम् । संज्ञावेदनयोरप्यत्र
निरोधो न स्यादिति । भदन्तवसुमित्रस्यैतन्मतम् । सचित्तकत्वेऽपि तस्या निरोध-
समापत्तेः संज्ञावेदनयोस्तत्र निरोध इति । तस्माद् भदन्तघोषक एवं प्रसङ्गं करोति ।
अविद्यासंस्पर्शजमिति । अविद्यासहितः संस्पर्शोऽविद्यासंस्पर्शः, तस्माज्जातम्
अविद्यासंस्पर्शजम् । न तु वेदनोत्पत्ताविति । न तु वेदनोत्पत्तौ स्पर्शो विशेषितः—
ईदृशः स्पर्शो वेदनाप्रत्यय इति । स एव भदन्तघोषक उपसंहरति—
तस्मादचित्तिकेति ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २६७
कथमचित्तिकायाः समापत्तित्वम् ! महाभूतसमतापादनात् । समापत्ति-
चित्तेन च तां समापद्यन्ते = समागच्छन्तीति समापत्तिः ।
किं पुनरेते समापत्ती द्रव्यतः स्तः ? उताहो प्रज्ञप्तितः ? द्रव्यत इत्याह ।
चित्तोत्पत्तिप्रतिबन्धनात् ? न; समापत्तिचित्तेनैव तत्प्रतिबन्धनात् ।
समापत्तिचित्तमेव हि तच्चित्तान्तरविरुद्धमुत्पद्यते, येन कालान्तरं चित्तस्या-
प्रवृत्तिमात्रं भवति; तद्विरुद्धाश्रयापादनात् । यासौ समापत्तिरिति प्रज्ञप्यते,
तच्चाप्रवृत्तिमात्रं न पूर्वमासीत्, न पश्चाद् भवति व्युत्थितस्येति संस्कृतासौ
समापत्तिः प्रज्ञप्यते ।
अथ वा—आश्रयस्यैव तथा समापादनं समापत्तिः ।
कथमचित्तिकायाः समापत्तित्वमिति । ध्यानादिसमापत्तित्वमर्हति । समा-
धिना

२७८ भाष्यस्फुटार्थासहितोऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
एवमासंज्ञिकमपि द्रष्टव्यम्। चित्तमेवासौ तत्र चित्तप्रवृत्तिविरुद्धं लभते,
तच्चाप्रवृत्तिमात्रमासंज्ञिकं प्रज्ञप्यत इति तदेतन्न वर्णयन्ति ॥ ४४ ॥
व्याख्याते समापत्ती ॥
जीवितं कतमत् ?
आयुर्जीवितम्
एवं ह्युक्तमभिधर्मे—"जीवितेन्द्रियं कतमत् ? त्रैधातुकमायुः"
( ) इति । एतच्चैव न ज्ञायते—आयुर्नाम क एष धर्म इति ?
आधार ऊष्मविज्ञानयोर्हि यः ।
इदमुक्तं भगवता—
“आयुरूष्माथ विज्ञानं यदा कायं जहत्यमी ।
अपविद्धस्तदा शेते यथा काष्ठमचेतनः” ॥ ( ) इति ।
तद् य ऊष्मणो विज्ञानस्य चाधारभूतो धर्मः स्थितिहेतुः, तद् ‘आयुः’।
तस्येदानीमायुषः क आधारभूतः ? ते एवोष्मविज्ञाने ।
एवं तर्हि परस्परापेक्ष्यवृत्तित्वादेषां कः पूर्वं निवर्तिष्यते, यद्भ्रंशादितरौ
निवर्तिष्येते इति नित्यानिवृत्तिप्रसङ्गः ? आयुषस्तर्हि कर्माधारभूतं यावदाक्षिप्तम्,
कर्मणा तावदनुवर्त्तनात् ।
ऊष्मविज्ञानयोरपि किमर्थं कर्मैवाधारभूतं नेष्यते ? मा भूत् सर्वं विज्ञान-
मामरणाद् विपाक इति ।
ऊष्मणस्तर्हि कर्माधारभूतं भविष्यति, ऊष्मा च विज्ञानस्य ? एवमप्या-
रूप्येष्वनाधारं विज्ञानं स्याद्; ऊष्माभावात् । तस्य पुनः कर्माधारो भविष्यति ?
संस्कृतावस्थाविशेषत्वादस्याः समापत्तेः संस्कृतत्वं सिध्यतीत्यर्थः । एवमासंज्ञिक-
मिति विस्तरः । चित्तमेवासौ योगी तत्रासंज्ञिषु चित्तप्रवृत्तिविरुद्धं लभते, तच्चा-
प्रवृत्तिमात्रम् । चित्तचेत्तानामिति वाक्यशेषः । असंज्ञिकमिति प्रज्ञप्यते, न
तु द्रव्यतोऽस्तीत्यभिप्रायः ॥ ४४ ॥
य ऊष्मणः इति विस्तरः । ऊष्मणो विज्ञानस्य च जीवितप्रतिबद्धा प्रवृत्तिः ।
तस्माज्जीवितमूष्मणो विज्ञानस्य चाधार उच्यते स्थितिहेतुस्तयोरेव । नित्यानि-
वृत्तिप्रसङ्ग इति । नित्यमेषां स्रोतः प्रसज्येत ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २७९
न वै लभ्यते कामचारो यत् क्वचिदेवोष्मा विज्ञानस्याधारो भविष्यति, क्वचिदेव
कर्मेति । उक्तं चात्र । किमुक्तम् ? "मा भूत् सर्वं विज्ञानमामरणाद् विपाकः"
इति । तस्मादस्त्येव तयोराधारभूतमायुः ।
न हि नास्तीति ब्रूमः, न तु द्रव्यान्तरम् । किं तर्हि ? त्रैधातुकेन कर्मणा
निकायसभागस्य स्थितिकालावेधः । यावद्धि कर्मणा निकायसभागस्यावेधः कृतो
भवति—'एतावन्तं कालमवस्थातव्यम्' इति, तावत् सोऽवतिष्ठते, तद् 'आयुः'
इत्युच्यते । सस्यानां पाककालावधिवत्, क्षिप्तेषुस्थितिकालावेधवच्च ।
यस्तु मन्यते—संस्कारो नाम कश्चिद् गुणविशेष इषौ जायते, यद्वशाद्
गमनमिषोरापतनाद् भवतीति ? तस्य तदेकत्वात् प्रतिबन्धाभावाच्च देशान्तरैः शीघ्र-
निकायसभागस्य स्थितिकालावेध इति । निकायसभागो व्याख्यातः । त
एव तथाभूताः संस्कारा रूपादिस्कन्धस्वभावा इति । तेषां स्थितिः, प्रबन्धः,
तस्या कालो यावत् तेन स्थातव्यम्, त एव तावन्तः संस्कारक्षणाः, तस्या-
वेधः प्रतिसन्धिक्षणे पूर्वजन्मकर्मणो हेतुभावव्यवस्थानम् । कः पुनरसौ हेतुः ?
सामर्थ्यविशेषः । स हि स्कन्धप्रबन्धलक्षणायाः स्थितेः क्षणपरम्परया कारणं
भवति । अत एव स्थितिकालावेध उच्यते; तावत्कालं प्रवाहाक्षेपलक्षणत्वात् ।
तावत् सोऽवतिष्ठत इति । स निकायसभागः । सस्यानां पाककालावधिवत् । यथा
सस्यानां पाककालावधः सामर्थ्यविशेषस्वभावो बीजेनाङ्कुर एवाधीयते, य
क्षणपरम्परया आ पाककालात् सस्यसन्तानहेतुर्भवति, तद्वदेतत् । क्षिप्तेषुस्थिति-
कालावधिवच्च । यथा क्षिप्तस्येषोः शरस्य स्थितिः = आकाशदेशान्तरोत्पत्तिः
सन्तानानुवृत्तिः, तस्याः कालः = मर्यादा यतः परेण सा न भवति, तस्यावेधो
हेतुव्यवस्थानम् । कः पुनरसौ हेतुः ? प्रयत्नभूतातिशयनिर्वृत्तवायुधातुजनित-
सामर्थ्यविशेषः । तद्यथा क्षिप्तेषुस्थितिकालावेधो न द्रव्यान्तरम्, तद्वदयमायु-
र्लक्षणमावेधो द्रष्टव्यः ।
यस्तु मन्यत इति । वैशेषिकः । संस्कारो नाम गुणविशेष इति । पृथिव्यादीनां
वैशेषिको गुणः संस्कारो नाम कर्मजः कर्महेतुश्च वेगद्वितीयेनामा इषौ जायते ।
यद्वशात् यस्य गुणस्य वशात्, गमनमिषोरापतनाद् भवतीति तं प्रत्यदृष्टान्त एषः ।
यथा हि संस्कारो नाम भावान्तरमस्ति, एवमायुरपि स्यादिति, तेन तन्मतं
दूषयत्याचार्यः—तन्मतेति । विस्तरः—तस्य वैशेषिकस्य तदेकत्वात् संस्कारै-
कत्वात् । प्रतिबन्धाभावाच्च । प्रतिबन्धस्य काष्ठप्रघातादिलक्षणस्याभावाच्च ।
१ प्रतिपक्षाभावाच्च—का० ।

२५० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
तरतमप्राप्तिकालभेदानुपपत्तिः, पतनानुपपत्तिश्च । वायुना तत्प्रतिबन्ध इति चेत् ?
अर्वाक्पतनप्रसङ्गो न वा कदाचिद् वायोरविशेषात् । एवं तु वर्णयन्ति—
द्रव्यान्तरमेवायुरस्तीति ।
अथ किमायुःक्षयादेव मरणं भवति ? आहोस्विदन्यथापि ? प्रज्ञाप्तावुक्तम्—
“आयुःक्षयान्मरणम्, न पुण्यक्षयात्” ( ) इति । चतुष्कोटिः ।
प्रथमा कोटिः—आयुर्विपाकस्य कर्मणः पर्यादानात् । द्वितीया—भोगविपाकस्य ।
तृतीया—उभयोः । चतुर्थी—विषमापरिहारेण ।
आयुरुत्सर्गाच्चेति वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । आयुःक्षयादेव तन्मरणम्;
प्रथमाकोट्यन्तर्गमात् । क्षीणे त्वायुषि पुण्यक्षयस्य मरणे नास्ति सामर्थ्यम् ।
तस्माद् ‘उभयक्षये सति मरणमायुःक्षयाद्’ इत्युक्तम् ।
ज्ञानप्रस्थानेऽप्युक्तम्—“आयुः सन्तत्युपनिबद्धं वर्तत इति वक्तव्यम् ।
सकृदुत्पन्नं तिष्ठतीति वक्तव्यम् ? आह—कामावचराणां सत्त्वानामसंज्ञिसमापत्तिं
निरोधसमापत्तिं च समापन्नानां सन्तत्युपनिबद्धं वर्तत इति वक्तव्यम् ।
समापन्नानां रूपारूप्यावचराणां च सत्त्वानां सकृदुत्पन्नं तिष्ठतीति वक्तव्यम्”
( ) ।
किम् ? देशान्तरे शीघ्रतरतमप्राप्तिकालभेदानुपपत्तिः । शीघ्रा, शीघ्रतरा, शीघ्रतमा
प्राप्तिः शीघ्रतरतमप्राप्तिः । कैः ? सह देशान्तरैराकाशदेशादिभिः, तस्याः कालः,
तस्य भेदः, तस्यानुपपत्तिः । शीघ्रा, शीघ्रतरा, शीघ्रतमा देशान्तरैः सह प्राप्तिर्नो-
पपद्यते । पूर्वोक्तादस्मात् कारणद्वयात् संस्कारस्याविशिष्टत्वात् पतनानुपपत्तिश्च ।
पतनं चेषोर्नोपपद्यते । सति संस्कारे न ह्येतदिष्टम्—सति कारणे कार्यं न भव-
तीति । वायुना तत्प्रतिबन्ध इति चेत् ? स्यान्मतम्—वायुरत्र प्रतिबन्धः, प्रति-
बन्धविशेषाच्छीघ्रतरतमप्राप्तिकालभेदः पतनं चोपपद्यत इति स्पर्शवद् द्रव्य-
संयोगादभावः कर्मणः इति वचनात् । अत्रोच्यते—अर्वाक्पतनप्रसङ्गः । ज्यावि-
भागानन्तरमेवार्वाग्वरत एव वायुसंयोगात् स इषुः पतेत् । अथ प्रतिबध्यमा-
नोऽपि वायुना नार्वाक् पतेत्, न वा कदाचित् पतेत्, न पश्चादपि पतेदित्यर्थः ।
किं कारणम् ? वायोरविशेषात् । यथा हि समीपे वायुः, एवं दूरेऽपीति ।
'चतुर्थी विषमापरिहारेणेति । अत्यशनादेर्विषमस्यापरिहारेण । क्षीणे त्वायुषि
पुण्यक्षयस्य मरणे नास्ति सामर्थ्यम् । तेन तृतीया कोटिर्न प्राप्नोति । तस्मादुभय-
क्षये सति मरणमुभयक्षयादिति । उभयक्षये सतीति योऽर्थः सोऽर्थ उभयक्षयादि-

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २५१
कोऽस्य भाषितस्यार्थः ? यस्याश्रयोपघाताद् उपघातस्तत्सन्तत्यधीनत्वात्
प्रथमम्। यस्य त्वाश्रयोपघात एव नास्ति तद्यथोत्पन्नावस्थानाद् द्वितीयम् ।
सान्तरायं प्रथमं, निरन्तरायं द्वितीयमिति काश्मीरगः ।
तस्मादस्त्यकालमृत्युः ।
सूत्रेऽप्युक्तम्— “चत्वार आत्मभावप्रतिलम्भाः । अस्त्यात्मभावप्रतिलम्भो
यत्रात्मसञ्चेतना क्रमते; न परसञ्चेतना” इति । चतुष्कोटिकः — १. आत्मसञ्चेतनैव
क्रमते कामधातौ क्रीडाप्रमोषकाणां देवानाम्, मनःप्रदूषकाणां च । तेषां हि
प्रहर्षमनःप्रदोषाभ्यां तस्मात् स्थानाच्च्युतिर्भवति, नान्यथा । बुद्धानां चेति वक्तव्यम् ;
स्वयम्मृत्युत्वात् । २. परसञ्चेतनैव क्रमते गर्भाण्डगतानाम् । ३. उभयमप्येषां
कामावचराणां प्रायेण । ४.

is there a 'v' in 'कचिद्'? Let's look at line 23:
"कचिदन्यत्राप्येवं" -> It is spelled "कचिद्" (without va) or "क्वचिद्"?
Wait, look at the letter 'क':
Does it have a 'va' below? No, it's just 'क'!
Wait, let's look at line 10:
"कचिदादिसम्प्रत्ययः, कचिदादिना पर्यन्तोऽपि"
Wait, look at line 21:
"कचिदादिसम्प्रत्यय इति" -> wait, line 20:
"पर्यन्तग्रहणात् तर्हीति । तदर्थान्तरविवक्षायां निपातः । तदादिसम्प्रत्यय इति ।"
Line 23:
"दिसम्प्रत्ययः । अस्ति कचिदन्यत्राप्येवं दृष्टमिति ? अस्तीत्याह-कचिदादिना पर्यन्त"
Wait, in line 23: "कचिदन्यत्राप्येवं" - look at the first letter: is it 'क' or 'क्व'?
It is 'क'! The typesetter consistently used 'कचिद्' or the 'v' is faint? No, it's 'कचिद्' (Prakritic/scribe spelling common in some Buddhist Sanskrit prints).
Wait, let's look at line 10 again:
"कचिदादिसम्

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २५३
प्रतीयते, यदाह— “तद्यथा देवा ब्रह्मकायिकाः । इयं प्रथमा सुखोपपत्तिः”
इति । क्वचित् पर्यन्तेनादिरपि प्रतीयते, यदाह— “तद्यथा देवा आभास्वराः ।
इयं द्वितीया सुखोपपत्तिः” इति ।
अयमत्र 'तद्यथा' शब्दो दृष्टान्तवाचक इति युक्त एतस्माच्छेषसम्प्रत्ययः ।
एष हि दृष्टान्तधर्मो यदेकमपि तज्जातीयकं दृश्यते । स चेह तद्यथा-
शब्दो नास्तीत्यनुपसंहार एषः ।
यद्ययं तद्यथाशब्दो दृष्टान्तवाचकः स्याद्, इह न प्राप्नुयात्—सन्ति
सत्त्वा नानात्वकाया नानात्वसंज्ञिनः, तद्यथा मनुष्यस्तदेकत्याश्च देवा इति ? तस्मा-
दुपदर्शनार्थ एवायं द्रष्टव्य इत्यलमप्रसङ्गेन ॥
उक्तं जीवितम् ॥
लक्षणानि पुनर्जातिर्जरा स्थितिरनित्यता ॥ ४५ ॥
एतानि हि संस्कृतस्य चत्वारि लक्षणानि । यत्रैतानि भवन्ति स धर्मः-
संस्कृतो लक्ष्यते । विपर्ययादसंस्कृतः ।
इत्यादि । तद् यथा देवा ब्रह्मकायिका इति । देवा ब्रह्मकायिकाः, तत्पर्यन्तग्रहणाच्च
ब्रह्मपुरोहिता महाब्रह्माणश्च । प्रथमा सुखोपपत्तिः । तद्यथा देवा आभास्वरा इति ।
आभास्वराः, तदादिग्रहणाच्च परीत्ताभाः, अप्रमाणाभाश्च । द्वितीया सुखोप-
पत्तिरिति । तिस्र एव हि सुखोपपत्तय इष्यन्ते ।
“सुखोपपत्तयस्तिस्रो नव त्रिध्यानभूमयः” (अभि० को० ३.७१) इति वच-
नात् । एष हि दृष्टान्तधर्म इति । एतद्दृष्टान्तचरितं यदेकमपि तत्प्रकारं निर्दि-
शते, न सर्वम्, शेषसम्प्रत्ययश्च भवति । तद्यथा—'अनित्यः शब्दः कृतकत्वात्,
यथा घटः' इति घटादीन्यपि हि गृह्यन्ते, 'तद्यथा'शब्दस्य दृष्टान्तवाचकत्वात् ।
अनुपसंहार एष इति । अदृष्टान्त इत्यर्थः । मनुष्यस्तदेकत्याश्च देवा इति । तदेके
देवाः षट् कामावचरा देवाः, प्रथमाभिनिर्वृत्तवर्ज्याश्च प्रथमध्यानोपपन्ना
देवा इत्येतावन्त एव नानात्वकाया नानात्मसंज्ञिनः सत्त्वाः, नैतद्व्यतिरिक्ताः
सन्तीति । नायं तद्यथाशब्दो दृष्टान्तवाचकः । तस्मादुपदर्शनार्थ एवायं द्रष्टव्यः ।
उपदर्शनार्थत्वे च सति तदेव स्थितमेतत्—पर्यन्तग्रहणात् तदादिसम्प्रत्यय इति ॥
विपर्ययादसंस्कृत इति । यत्रैतानि न भवन्ति सोऽसंस्कृत इति । ननु च
स्थितिरसंस्कृतलक्षणमस्ति, नासंस्कृतस्य स्थितिर्द्रव्यान्तररूपास्ति । द्रव्यान्तर-
रूपाणि चेह संस्कृतलक्षणानीष्यन्त इत्यचोद्यमेतत् ।

२५४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
तत्र जातिस्तं धर्मं जनयति, स्थितिः स्थापयति, जरा जरयति, अनित्यता
विनाशयति ।
ननु “त्रीणीमानि संस्कृतलक्षणानि” इति सूत्र उक्तम्, चतुर्थमप्यत्र
वक्तव्यं स्यात्, किं चात्र नोक्तम् ? आह—स्थितिः । यत् तर्हि “इदं स्थित्यन्य-
थात्वम्” इति ? जराया एष पर्यायः; तद्यथा जातेरुत्पाद इति, अनित्यतायाश्च
व्ययः इति ।
ये हि धर्माः संस्काराणामध्वसञ्चाराय प्रवृत्ताः, त एव सूत्रे लक्षणान्युक्तान्यु-
द्वेजनार्थम् । जातिर्हि या संस्कारानागतादध्वनः प्रत्युत्पन्नमध्वानं सञ्चारयति ।
जराऽनित्यते पुनः प्रत्युत्पन्नादतीतं दुर्बलीकृत्य विघातात्¹ । तद्यथा किल गहन-
प्रविष्टस्य पुरुषस्य त्रयः शत्रवः—तत एक एनं गहनादाकर्षेत्, द्वौ पुनर्जीवि-
ताद् व्यपरोपयेताम्, तद्वदिति । स्थितिस्तु तान् संस्कारानुपगुह्य तिष्ठत्यवियोगमि-
ननु च त्रीणीमानीति विस्तरः । कथम् ? सूत्रे—“त्रीणीमानि भिक्षवः
संस्कृतस्य संस्कृतलक्षणानि । कतमानि त्रीणि ? संस्कृतस्य भिक्षवः उत्पादोऽपि
प्रज्ञायते, व्ययोऽपि प्रज्ञायते, स्थित्यन्यथात्वमपि” ( ) इति ।
चतुर्थमप्यत्र वक्तव्यं स्यादिति वैभाषिकाः । किञ्चात्र नोक्तमिति चोदकः । स्थिति-
रिति वैभाषिकाः। यत्तर्हीदं स्थित्यन्यथात्वमपीति । स्थितिशब्दोऽत्र श्रूयते कथमिव-
मुच्यते—स्थितिनोक्तेति चोदकाभिप्रायः । जराया एष पर्याय इति । जरेयमुक्ता,
स्थितेरन्यथात्वं स्थित्यन्यथात्वमिति । तद् यथा जातेरुत्पाद इति पर्यायः ।
अनित्यतायाश्च व्ययः । तथा जरायाः स्थित्यन्यथात्वं पर्याय इति ।
कस्मात् पुनर्लक्षणचतुष्ट्वे सति भगवता त्रीण्येवोक्तानीति ? अत आह—ये
हि धर्मा इति । विस्तरः--उद्वेजनार्थं विनेयानाम् । जातिजरानित्यता इति धर्माणां
लक्षणान्युक्तानि । आभिप्रायिको हि सूत्रनिर्देशः, न लाक्षणिकः, यथाभिधर्मः ।
जरानित्यते पुनः प्रत्युत्पन्नादतीतमिति । सञ्चारयत इत्यधिकारोऽनुवर्त्तते । जरा-
नित्यते प्रत्युत्पन्नादध्वनोऽतीतमध्वानं सञ्चारयतः । कस्मात् ? दुर्बलीकृत्य
विघातात् । जरा दुर्बलीकरोति । अनित्यता निहन्तीति कृत्वा । ननु चानित्यतैव
धर्मं प्रत्युत्पन्नादध्वनोऽतीतमध्वानं सञ्चारयति; न जरा; जरा हि केवलं धर्मं
दुर्बलीकरोति, कस्मादेवमुच्यते—जरानित्यते प्रत्युत्पन्नादतीतं सञ्चारयत इति ?
आह—दुर्बलीकरणमपि तदध्वसञ्चारायैव वर्त्तते । न ह्यदुर्बलीकृतस्याध्वसञ्चा-
१. प्रतिघातात्—का० ।

निर्देश: ] द्वितीय कोशस्थानम् २५५

वेच्छन्ती। अतोऽसौ संस्कृतलक्षणं न व्यवस्थापिता। असंस्कृतस्यापि च
स्वलक्षणस्थितिभावात्¹ ।
अन्ये पुनः कल्पयन्ति—स्थितिं जरां चाभिसमस्य स्थित्यन्यथात्वमित्येकं
लक्षणमुक्तं सूत्रे । किं प्रयोजनम् ? एषा ह्येषु सङ्गास्पदम्, अतः श्रियमिवैनां
कालकर्णीसहितां दर्शयामास तस्यामनासङ्गार्थमिति ।
अतश्चत्वार्येव संस्कृतलक्षणानि ॥ ४५ ॥
तेषामपि नामजात्यादीनां संस्कृतत्वादन्त्यैर्जात्यादिभिर्भवितव्यम् ? भवन्त्येव ।
जातिजात्यादयस्तेषां
रोऽस्तीति जरापि तत्सञ्चारे व्यवस्थाप्यते । असंस्कृतस्यापि च स्वलक्षणस्थिति-
भावादिति । स्वलक्षणे स्थितिः, स्थित्या भावः, तस्मात् स्थितिभावात् । असौ
स्थितिः संस्कृतलक्षणं न व्यवस्थापिता । स्थितिर्ह्यसंस्कृतावस्थाविशेषलक्षणया
स्थित्या सदृशीति तस्यासंस्कृतस्य संस्कृतत्वप्रसङ्गपरिजिहीर्षया न लक्षणमुक्त-
मित्यभिप्रायो भगवतो धर्मस्वामिनः ।
अन्ये पुनः कल्पयन्तीति । सूत्रेऽपि स्थितिरुक्तेति कथयन्ति । स्थिति जरां
चाभिसमस्य । स्थितिश्च स्थित्यन्यथात्वं च स्थित्यन्यथात्वमित्यभिसमस्यैकं
लक्षणमुक्तं सूत्रे, न विभागशः । कस्मात् ? “त्रीणीमानि संस्कृतलक्षणानि”
इति वचनविरोधप्रसङ्गात् । किमत्र प्रयोजनम् ? इत्यत आह—एषा ह्येषु सङ्ग-
स्पदमिति । विस्तरः-एषा हि स्थितिरेषु जात्यादिषु सङ्गास्पदं सङ्गस्थानम्,
धर्मोऽनया तिष्ठतीति । अतः श्रियमिवैनां स्थितिं कालकर्णीसहितामलक्ष्मीसहितां
दर्शयामास भगवान् तस्यां स्थित्यामनासङ्गार्थम् । 'नास्यामासङ्गः कर्त्तव्यः, यस्मा-
दियमनित्यतयानुबद्धा लक्ष्मीरिवालक्ष्म्या' इति तदेकीयं व्याख्यानम् । अपरे तु
व्याचक्षते—'नास्यामासंक्तव्यम्, यस्मादियं जरयानुबद्धा लक्ष्मीरिवालक्ष्म्या'
इति । जरया ह्यन्यथात्वलक्षणयास्या एकीकरणम्, नानित्यतयेति ।
अतश्चत्वार्येव संस्कृतलक्षणानीति । उभयोरपि पक्षयोरयमुपसंहारः ॥ ४५ ॥
अन्त्यैर्जात्यादिभिर्भवितव्यमिति । जातिसामर्थ्यात् कश्चित् संस्कृतो धर्मा
जायते, जातिरपि संस्कृता, तस्मात् तस्या अप्यन्यया जात्या भवितव्यम्,
स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् । "सर्वं संस्कृतलक्षणैः" ( अभि० को० २.२४ ) इति
च सिद्धान्तात् । एवं जरादयोऽपि योज्याः ।
“जातिजात्यादयस्तेषाम्” इति । जातिजात्यादयश्च तेषामिति चशब्दो
लुप्तनिर्दिष्टो द्रष्टव्यः ।
१. स्वलक्षणे स्थिति०-का० ।

२५६ भाष्यस्फुटार्थसहितोऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
तेषामपि चत्वार्यनुलक्षणानि भवन्ति—जातिजातिः, स्थितिस्थितिः,
जराजरा, अनित्यताऽनित्यता इति ।
ननु चैकस्यैकस्य चतुलक्षणी प्राप्नोति अपर्यवसानदोषश्च, तेषां पुनरन्य-
जात्यादिप्रसङ्गात् ? न प्राप्नोति; यस्मात्
तेऽष्टधर्मैकवृत्तयः ।
तेषां जात्यादीनामष्टासु धर्मेषु वृत्तिः । किमिदं वृत्तिरिति ? कारित्रं
पुरुषकारः । जातिजात्यादीनां चैकत्र धर्मे कथं कृत्वा आत्मना नवमो हि धर्म
उत्पद्यते ? सार्धं लक्षणानुलक्षणैरष्टाभिः । तत्र जातिरात्मानं विरहय्यान्यानष्टौ
धर्मान् जनयति । जातिजातिस्तु तामेव जातिम् । तद्यथा किल काचित् कुक्कुटी
बहून्यपत्यानि प्रजायते, काचिदल्पानि; तद्वत् स्थितिरप्यात्मानं वर्जयित्वाऽन्यानष्टौ
धर्म

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २५७
तदेतदाकाशं पाट्यत इति सौत्रान्तिकाः । न ह्येते जात्यादयो धर्मा
द्रव्यतः संविद्यन्ते यथा विभज्यन्ते१ । किं कारणम् ? प्रमाणाभावात् । न ह्येषां
द्रव्यतोऽस्तित्वे किञ्चिदपि प्रमाणमस्ति—प्रत्यक्षमनुमानमाप्तगमो वा, यथा
रूपादीनां धर्माणामिति ।
यत्तर्हि सूत्र उक्तम्—"संस्कृतस्योत्पादोऽपि प्रज्ञायते, व्ययोऽपि, स्थित्य-
न्यथात्वमपि” ( ) इति ?
ग्रन्थज्ञो देवानां प्रियो न त्वर्थज्ञः । अर्थश्च प्रतिसरणमुक्तं२ भगवता ।
अनित्यतात्मानं विरहय्याष्टौ धर्मान् विनाशयति, अनित्यता:नित्यता पुनस्ता-
मेवानित्यतामिति ।
तदेतदाकाशं पाट्यत इति । विभिद्यत इत्यभिप्रायः । सप्रतिघद्रव्याभावमात्र-
माकाशम् । नाकाशं नाम किञ्चिदस्ति । तद् विभक्तं यथा न शक्यते न युज्यते
वा, एवमिमे जात्यादयोऽसन्तो धर्मा विभक्तुं न शक्यन्ते, न युज्यन्ते वा । तत
आह—न ह्येत इति । विस्तरः—नह्येते द्रव्यतः स्वलक्षणतः संविद्यन्ते यथा विभ-
ज्यन्ते, जातिरात्मानं विरहय्याष्टौ धर्मान् जनयतीत्येवं विस्तरेण विभज्यन्ते । यथा
रूपादीनां धर्माणामिति । अत्रादिशब्देन शब्दादिवेदनादिचक्षुरादीनां ग्रहणम् ।
तत्र रूपशब्दादि तावत् प्रत्यक्षेण चक्षुर्विज्ञानादिलक्षणेन प्रमाणेनोपलभ्यते ।
वेदनाद्यपि प्रत्यक्षेणैवोपलभ्यते; स्वसंवेद्यत्वात् । चक्षुरादि तु चक्षुर्विज्ञानादिना-
नुमानेनानुमीयते । चक्षुर्विज्ञानादिसन्निश्चयो रूपप्रसादश्चक्षुरादीनि, तद्भावा-
भावयोस्तद्भावाभावात् । आगमोऽपि चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वेति विस्तरः । एवं
श्रोत्रेण शब्दाञ्छ्रुत्वेति विस्तरेण । एवं गन्धादिष्वपि योज्यम् । तथा यत्किञ्चिद्
रूपमतीतानागतप्रत्युत्पन्नमिति विस्तरः । एवं वेदनादिष्वपि योज्यम् । पारसा-
न्तानिकानां त्वरूपिणां वेदनादीनामस्तित्वानुमानमात्मीयवच्छरीरविकारं दृष्ट्वा
तत्सम्प्रतिपत्तेः । आगमोऽपि—चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यन्ते चक्षुर्विज्ञानं सह-
जाता वेदना संज्ञा चेतनेति विस्तरः । जात्यादयस्तु न चक्षुरिन्द्रियादिप्रत्यक्षा
भवन्ति । न चैषामस्तित्वे समर्थमनुमानमस्ति, न चाप्यागमो द्रव्यतोऽस्तित्वे ।
यत्तर्हि सूत्र उक्तमिति विस्तरः । ननु चायमागमोऽस्ति—संस्कृतस्योत्पादोऽपि
प्रज्ञायत इति विस्तरः । अर्थश्च प्रतिसरणमुक्तं भगवतेति । "चत्वारीमानि
भिक्षवः प्रतिसरणानि । कतमानि चत्वारि ? धर्मं प्रतिसरणं न पुद्गलः, अर्थः
प्रतिसरणं न व्यञ्जनम्, नीतार्थसूत्रं प्रतिसरणं न नेयार्थम्, ज्ञानं प्रतिसरणं न
विज्ञानम्” ( ) इति । तथार्थप्रतिसरणो भवति न व्यञ्जनप्रतिसरण इति ।
१. अभिव्यज्यन्ते—का० । २. प्रतिशरण०—का० ।
अभि० को० १७

कः पुनरस्यार्थः ? अविद्यान्धा हि बालाः संस्कारप्रबन्धमात्मत¹ आत्मीयत-
श्चाधिमुक्ताः कृतरुचयोऽभिष्वजन्ते² । तस्य मिथ्याधिमोक्षस्य व्यावर्तनार्थं
भगवांस्तस्य संस्कारप्रवाहस्य संस्कृतत्वं प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वं³ द्योतयितुकाम
इदमाह— “त्रीणीमानि संस्कृतस्य संस्कृतलक्षणानि” । न तु क्षणस्य । न हि
क्षणस्योत्पादादयः प्रज्ञायन्ते । न चाप्रज्ञायमाना एते लक्षणं भवितुमर्हन्ति । अत
एवात्र सूत्रे— “संस्कृतस्योत्पादोऽपि प्रज्ञायते” इत्युक्तम् ।
पुनः संस्कृतग्रहणं संस्कृतत्वे लक्षणानीति यथा विज्ञायेत ? मैवं विज्ञायि;
संस्कृतस्य वस्तुनोऽस्तित्वे लक्षणानि जलबलाकावत्, साध्वसाधुत्वे वा कन्या-
लक्षणवदिति ।
कः पुनरस्यार्थ इति । अन्योपन्यस्तस्य संस्कृतलक्षणसूत्रस्य । तमर्थमाह—
अविद्यान्धा हि बाला इति । विस्तरः—संस्कारप्रबन्धमात्मत आत्मीयतश्चाधिमुक्तः
कृतरुचयोऽभिष्वजन्त इत्यर्थः । संस्कृतत्वं प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वमिति पर्यायावेतौ ।
समेत्य सम्भूय प्रत्ययैः कृतम् संस्कृतम्, तं तं प्रत्ययं प्रतीत्य समुत्पन्नं प्रतीत्य-
समुत्पन्नमिति । न तु क्षणस्येति । प्रवाहस्यैव संस्कृतत्वं द्योतयितुकाम इदमाह-
न तु क्षणस्य संस्कृतत्वम् । न हि क्षणस्योत्पादादय उत्पादव्ययस्थित्यन्यथात्व-
लक्षणा धर्माः प्रज्ञायन्ते; क्षणस्य दुरवधारत्वात् । ब्रूयास्त्वम्—अप्रज्ञायमाना
अप्येते लक्षणं भवितुमर्हन्तीति ? अत आह—न चाप्रज्ञायमाना एते लक्षणं
भवितुमर्हन्तीति । प्रज्ञायमानमेव हि लक्षणं भवति, तद्यथा—जलस्य बलाकेति ।
अत एवात्रेति । अत एवात्र सूत्रे 'प्रज्ञायते' इति पदग्रहणम् ; अन्यथा हि
'संस्कृतस्योत्पादोऽपि व्ययोऽपि स्थित्यन्यथात्वमपि' इत्येवावक्ष्यत् ।
संस्कृतत्वे लक्षणानीति । संस्कृतमिति लक्षणानीत्यर्थप्रतिग्रहार्थं पुनः संस्कृत-
ग्रहणम् । जलबलाकावदिति । वैधर्म्यदृष्टान्तोऽयम् । यथा बलाका जलास्तित्वे
लक्षणम्, न पुनर्जलस्य जलत्वे लक्षणम् । मैवं विज्ञायि । किम् ? संस्कृतस्य
वस्तुनोऽस्तित्वेऽमूनि लक्षणानि । साध्वसाधुत्वे वा कन्यालक्षणवदिति । यथा
कन्यायाः शुभाशुभानि लक्षणानि यथाक्रमं साध्वसाधुत्वे लक्षणानीति । यदि
ह्यमूनि तथा संस्कृतस्य वस्तुनोऽस्तित्वे साध्वसाधुत्वे लक्षणानीष्येरन्, 'त्रीणीमानि
संस्कृतलक्षणानि' इत्युच्येत, संस्कृतस्य संस्कृतलक्षणानीति न क्रियेत, कृतं च,
तेन ज्ञायते—संस्कृतत्वे लक्षणानीति । कथं पुनरविद्यमाना जात्यादयः प्रवाहे
१. ॰प्रवाहमा०—का० । २. श्चाधिमुक्ता अभि०—का० ।
३. ॰समुत्पन्नतां—का० ।