अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

[निर्देश.] प्रथमं कोशस्थानम् १२१
केयं प्राप्तिर्नाम ? निरन्तरोत्पत्तिः ।
किं पुनः परमाणव स्पृशन्त्यन्योन्यम् ? आहोस्विन्न ? न स्पृशन्तीति
काश्मीराः। किं कारणम् ? यदि तावत् सर्वात्मना स्पृशेयुर्मिश्रीभवेयुर्द्रव्याणि ।
अथैकदेशेन, सावयवाः प्रसज्येरन् । निरवयवाश्च परमाणव ।
कथं शब्दाभिनिष्पत्तिर्भवति ? अत एव यदि हि स्पृशेयुर्हस्तो हस्तेना-
हत सज्येत, उपलश्चोपले ।
कथं १ चितं प्रत्याहतं न विशीर्यते ? वायुधातुसन्धारित्वात् । कश्चिद्वायु-
धातुर्विकिरणाय प्रवृत्तो यथा संवर्त्तन्याम्, कश्चित् सन्धारणाय यथा विवर्त्तन्यामिति।
कथमिदानीं निरन्तरप्राप्त्या प्राप्तविषयं त्रयमुच्यते ? तदेवैषा निरन्तरत्वं २ यन्मध्ये
नास्ति किञ्चित् । अपि खलु सङ्घाताः सावयवत्वात् स्पृशन्तीत्यदोष ।
एवं च कृत्वा अयमपि ग्रन्थ उपपन्नो भवति विभाषायाम् - "किं नु
स्पृष्टहेतुकं स्पृष्टमुत्पद्यते आहोस्विदस्पृष्टहेतुकम्" इति प्रश्नयित्वा आह - "कारणं
प्रति । कदाचित् स्पृष्टहेतुकमस्पृष्टमुत्पद्यते, यदा विशीर्यते । कदाचिदस्पृष्टहेतुकं
घ्रायते । वायो गन्धान्तरमुत्पन्नमित्यपरे । मिश्रीभवेयुरेकदेशीभवेयु । अथैक-
देशेन । किम् ? स्पृशेयुरिति वर्तते
कथं शब्दाभिनिष्पत्तिरिति । यदि न स्पृशन्ति, अनभिघाते शब्दाभि-
निष्पत्तिर्न प्राप्नोतीत्यभिप्रायः । अत एवेति काश्मीराः । यदि हि स्पृशेयुर्हस्तो
हस्तेऽभ्याहतः सञ्जेत । जतुनीव जत्वन्तरम् । कथं चितं प्रत्याहतं न विशीर्येत
इति । अन्योन्यमस्पृशता परमाणूना सङ्घात प्रत्याहतः पाण्यादिभिः कथं न
विशीर्यते । तदेवैषा निरन्तरत्वं यन्मध्ये नास्ति किञ्चिदिति । आलोकादि मध्ये
नास्तीति निरन्तरत्वमेषा व्यवस्थाप्यते । तदेव च प्राप्तत्वम्, नान्यथेति ।
अपि खल्विति । अपि चेत्यर्थः । सङ्घाताः सावयवत्वात् स्पृशन्तीत्यदोषः । योऽसौ
दोष उक्तः - यदि सर्वात्मना स्पृशेयुर्मिश्रीभवेयुर्द्रव्याणि, अथैकदेशेन सावयवाः
प्रसज्येरन्निति ।
कारणं प्रतीति । यस्य यादृशं कारणं तस्य तत्कारणं स्पृष्टमस्पृष्टं वा प्रति ।
आह-कदाचिदिति । विस्तर - स्पृष्टहेतुकमिति । स्पृष्टमन्योन्यं हेतुरस्य स्पृष्ट-
हेतुकम् । एवमस्पृष्टहेतुकम् । यदा विशीर्यत इति । तद्यथा शुष्का मृच्चूर्णी-
१. कथ तर्हि-का० । २. निरन्तरस्य-का० ।

स्पृष्टम्, यदा चयं गच्छति । कदाचित् स्पृष्टहेतुकं स्पृष्टम्, यदा चयवतां
चयः । कदाचिदस्पृष्टहेतुकमस्पृष्टम्, यदा वातायनरज." इति ।
यदि परमाणवः स्पृशेयुरुत्तरक्षणावस्थानं स्यादिति भदन्तवसुमित्रः ।
न स्पृशन्ति, निरन्तरे तु स्पृष्टसंज्ञेति भदन्तः ।
भदन्तमतं चेष्टव्यम् । अन्यथा हि सान्तराणां परमाणूनां शून्येध्वन्तरेषु
गतिः केन प्रतिबध्येत, यतः सप्रतिघा इष्यन्ते ।
नच परमाणुभ्योऽन्ये सघाता इति । त एव ते संघाता. परमाणवः¹
स्पृश्यन्ते यथा रूप्यन्ते ।
यदि च परमाणोर्दिग्भागभेदः कल्प्येत², स्पृष्टस्यास्पृष्टस्य वा सावयवत्व-
प्रसङ्गः । न³ चेत्, स्पृष्टस्याप्यप्रसङ्गः ॥ ४३ ॥
क्रियमाणा । यदा चय गच्छतीति । तद्यथा हिमम् । तद्धि पूर्वं सूक्ष्मं पश्चान्महद्
भवति । चयवता चय इति । तद्यथा मृत्पिण्डद्वयसन्निपाते ।
उत्तरक्षणावस्थानं स्यादिति । उत्पद्य स्पृष्टियोगात् । निरन्तरे तु स्पृष्टसंज्ञेति
भदन्तः । भदन्तमतं चेष्टव्यमिति । वैभाषिकमतं कस्मान्नेष्टव्यम्, ननु वैभाषिकै-
रप्येवमुक्तम्—'तदेवेषां निरन्तरत्वं यन्मध्ये नास्ति किञ्चिद्' इति ? अस्त्येवम्,
सावकाशं तु तद्वचनम्, यत् 'मध्ये नास्ति किञ्चिद्' इति ब्रुवाणा वैभाषिका मध्य
आलोकादि नेच्छन्ति, अन्यपरमाणुप्रवेशानवकाशं तु न ब्रुवते । अन्यथा हि
सान्तराणा परमाणूना शून्येष्वन्तरषु गतिः केन प्रतिबध्येत । गतिमत इति
वाक्यशेषः ।
अयं चापरो दोष. । न च परमाणुभ्योऽन्ये सङ्घाताः । यथा वैभाषिकाः
कल्पयन्ति । त एव ते सङ्घाताः परमाणवः स्पृश्यन्ते यथा रूप्यन्त इति । सङ्घाता
एव, नैक इत्यर्थः ।
यदि च परमाणोरिति विस्तरः । परमाणुपरिनिष्पत्ति वक्तुकाम आचार्यो
विचारयति—यदि परमाणोरेकस्य पूर्वादिदिग्भागभेद कल्प्येत स्पृष्टस्यान्योन्य-
सम्पृष्टस्य वा सावयवत्वप्रसङ्गः । न चेत् । किम् ? दिग्भागभेद इति वर्तते ।
स्पृष्टस्याप्यप्रसङ्गः । कस्य ? सावयवत्वस्य । अत्र साधनम्—'न निरवयव.
परमाणुर्दिग्भागभेदवत्त्वात्, माषराशिवद्' इति । तदेनद्दिग्भागभेदवत्त्वं नेच्छन्ति
१. सघाते—पाठा० । २. कल्प्यते—का० ।
३. नो—का० ।

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् १२३
किं पुनरेभिश्चक्षुरादिभिगात्मपरमाणुतुल्यस्यार्थस्य ग्रहणं भवत्याशुवृत्त्या
च पर्वतादीनामलातचक्रादिवद् ? आहोस्वित् तुल्यातुल्यस्य ? यानि तावदेतानि
प्राप्तविषयाण्युक्तानि, एभिः
त्रिभिर्घ्राणादिभिस्तुल्यविषयग्रहणं मतम् ।
यावन्तो हीन्द्रियपरमाणवस्तावन्तो हि विषयपरमाणवः समेत्य विज्ञानं
जनयन्ति । चक्षुःश्रोत्राभ्यां त्वनियमः । कदाचिदल्पीयांसो यदा बालाग्रं पश्यति,
कदाचित् समा यदा द्राक्षाफलं पश्यति, कदाचित् भूयांसो यदा महान्तं पर्वत
पश्यत्युन्मिषितमात्रेण । एवं श्रोत्रेण मशकमेघादिशब्दश्रवणे घोषम् ।
)मनस्त्वमूर्त्तित्वेदेवेति नास्य परिमाणपरिच्छेदः सम्प्रधार्यते ।
' कथं पुनरेषां चक्षुरादीन्द्रियपरमाणूनां सन्निवेशः ?
चक्षुरिन्द्रियपरमाणवस्तावदक्षितारकायामब्जाजीपुष्पवदवस्थिताः । अच्छचर्मा-
वच्छादितास्तु न विकीर्यन्ते । अधरोत्तरैण पिण्डवदवस्थिता इत्यपरे । न
चान्योऽन्यमावृण्वन्ति, स्फटिकवदच्छत्वात् ।
वैभाषिकाः । दिग्भागभेदो हि सङ्घात¯पाणामेव कल्प्यते । एवं च वर्णयन्ति—
“धर्मतैवेयं यत्सप्रतिघाना भिन्नदेशत्वम्, तेना नैन्तर्येणावस्थानादभिन्नदेशत्वं
मा भूदिति सान्तराणामपि सप्रतिघत्वेन गति प्रतिबध्यते” इति ॥ ४३ ।
आशुवृत्त्या च पर्वतादीनामलातचक्रादिवदिति । आत्मपरमाणुतुल्यस्यैवार्थस्य
ग्रहणं इष्यमाणे कथं पर्वतादीना महता सकृदिव ग्रहणं लक्ष्यते, न क्रमेण ?
इत्याशङ्कय युक्ति तथा ग्रहणे कथयति—आशुवृत्त्या चेत्यादि । यथालात-
चक्रादिग्रहणं क्रमेण वर्तमानं सकृदिव लक्ष्यते, तथा पर्वत नदीशब्दादिग्रहणंमाशु-
वृत्त्या भवतीति । आहोस्वित्तुल्यातुल्यस्येति । द्राक्षाफलादिदर्शने तुल्यस्य, वाला-
ग्रपर्वतादिदर्शनेऽतुल्यस्येत्यभिप्रायः । उन्मिषितमात्रेणेति । न क्रमदर्शनन्यायेन ।
एवं श्रोत्रेणेति विस्तर । कदाचिदल्पीयास , यदा मशकशब्दं शृणोति । कदा-
चित् समाः, यदा श्रोत्रपरमाणुसमप्रमाणं कस्यचिच्छब्दं शृणोति । कदाचिद्
भूयांस., यदा मेघशब्दं शृणोतीति ।
अजाजीपुष्पवदवस्थिताः कालजीरकपुष्पवदवस्थिता. । एकतलावस्थिता
इत्यर्थः ।

१२४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [धातु-
श्रोत्रेन्द्रियपरमाणवो भूर्जाभ्यन्तरावस्थिताः ।
घ्राणेन्द्रियपरमाणवो घाटाभ्यन्तरे¹ शलाकावत् ।
आद्यानि त्रीणीन्द्रियाणि मालावदवस्थितानि ।
जिह्वेन्द्रियपरमाणवोऽर्धचन्द्रवत्। वालाग्रमात्रं किल मध्यजिह्वाया जिह्वेन्द्रिय-
परमाणुभिरस्फुटम् ।
कायेन्द्रियपरमाणवः कायवदवस्थिता ।
स्त्रीन्द्रियपरमाणवो भेरीकटाहवत् ।
पुरुषेन्द्रियपरमाणवोऽङ्गुष्ठवत् ।
तत्र चक्षुरिन्द्रियपरमाणवः कदाचित् सर्वे सभागा भवन्ति, कदाचित् तत्स-
भागाः । कदाचिदेके सभागा., एके तत्सभागाः । एवं यावज्जिह्वेन्द्रियपरमाणवः ।
कायेन्द्रियपरमाणवस्तु सर्वे सभागा न भवन्ति । प्रदीप्तनरकाभ्यन्तरावरुद्धानामपि
ह्यपरिमाणा. कायेन्द्रियपरमाणवस्तत्सभागा भवन्ति । स² किल विज्ञानोत्पत्ता-
वाश्रयो विशीर्येत ।
न चैक इन्द्रियपरमाणुर्विषयपरमाणुर्वा विज्ञानं जनयति, सञ्चिताश्रयालम्ब-
नत्वात् पञ्चानां विज्ञानकायानाम् । अत एवानिदर्शनः परमाणुः, अदृश्यत्वात् ॥
य इमे षड्विज्ञानधातव उक्ताश्चक्षुर्विज्ञानं यावन्मनोविज्ञानम्, किमेषां यथा
विषयो वर्त्तमान. पञ्चाना चरमस्य त्रिकाल., एवमाश्रयोऽपि ? नेत्याह । किं तर्हि ?
भूर्जाभ्यन्तरावस्थिता इति । कर्णाभ्यन्तरे यद् भूर्जपत्रवर्णाकारं तद् भूर्जमि-
वेति भूर्जम् । तदभ्यन्तरेऽवस्थिता. श्रोत्रेन्द्रियपरमाणवः । घाटाभ्यन्तरे । घाटा=
नासापुटी । मालावदवस्थितानीति । मण्डलेन समपङ्क्त्यावस्थितानीति ।
वालाग्रमात्रं किलेति । आगमसूचनार्थं, किलशब्द । अस्फुटमव्याप्तम् ।
स किलेति । कर्मसामर्थ्यादेवाविशरणं स्यादिति किलशब्देन अरुचिं
सूचयति ।
सञ्चिताश्रयालम्बनत्वादिति । सञ्चिताश्रयत्वात्, सञ्चितालम्बनत्वाच्च ।
१ घटाभ्यन्तरेण-का० ।
२. सर्वैः - का० ।

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम्
चरमस्याश्रयोऽतीतः पञ्चानां सहजश्च तैः ॥ ४४ ॥
मनोविज्ञानधातोः समनन्तरनिरुद्ध मन आश्रयः ।
अतीतश्चेति चशब्दः । तत्र चक्षुर्विज्ञानस्य चक्षुः सहज आश्रयो यावत्
कायविज्ञानस्य कायः । अतीतः पुनरेषामाश्रयो मन इत्यप्येते पञ्च विज्ञानकाया
इन्द्रियद्वयाश्रयाः । अत एवोच्यते—"यश्चक्षुर्विज्ञानस्याश्रयभावेन समनन्तर-
प्रत्ययभावेनापि स तस्य"—इति चतुष्कोटिक । प्रथमा कोटिश्चक्षुः, द्वितीया
समनन्तरातीतश्चैत्तसिको धर्मधातु, तृतीया समनन्तरातीतं मन, चतुर्थी उक्त-
निर्मुक्ता¹ धर्माः । एवं यावत् कायविज्ञानस्य स्वमिन्द्रियं वक्तव्यम् ।
मनोविज्ञानस्य पूर्वपादक—यस्तावदाश्रयभावेन समनन्तरप्रत्ययभावेनापि
स । स्यात् समनन्तरप्रत्ययभावेन नाश्रियभावेन । ²समनन्तरातीतश्चैत्तसिको धर्म-
धातुरिति ॥ ४४ ॥
"चरमस्याश्रयोऽतीतः" इति । अतीत एवेत्यवधारणम् । अत एवोच्यत इति ।
यस्मात् पञ्चविज्ञानकाया इन्द्रियद्वयाश्रयाः । चक्षुरादीन्द्रियाश्रया, मनइन्द्रिया-
श्रयाश्च । तस्माच्चतुष्कोटिक उत्तिष्ठते । प्रथमा कोटिश्चक्षुरिति । चक्षुर्विज्ञानस्य
चक्षुराश्रयभावेन न समनन्तरप्रत्ययभावेन । न हि चक्षुश्चित्तचेत्तस्वभावम् ।
"चित्तचेत्ता अचरमा उत्पन्ना समनन्तर" ( अभि० को० २.६३ )
इति च समनन्तरप्रत्ययलक्षणम् । द्वितीया कोटि—समनन्तरातीतश्चैत्तसिको
धर्मधातुः । तस्य समनन्तरभावेन नाश्रियभावेन । षडेव ह्याश्रया विज्ञानस्ये-
ष्यन्ते चक्षुरादयो मनःपर्यन्ता, नान्ये । तृतीया समनन्तरातीतं मनः । उभय-
लक्षणयुक्तत्वात् । चतुर्थी उक्तनिर्मुक्ता धर्माः । कोटित्रयमुक्ता विप्रयुक्ता असंस्कृता-
दय । एवं यावत्कायविज्ञानस्य स्वमिन्द्रियं वक्तव्यमिति । य श्रोत्रविज्ञानस्या-
श्रयभावेन समनन्तरप्रत्ययभावेनापि म तस्येति चतुष्कोटिक.—प्रथमा कोटि
श्रोत्रम्, द्वितीया समनन्तरातीतश्चैतसिको धर्मधातु , तृतीया समनन्तरातीतं
मन., चतुर्थी कोटिरुक्तनिर्मुक्ता धर्मा इति । एवमन्यदपि वक्तव्यम् ।
मनोविज्ञानस्य पूर्वपादक इति । यो मनोविज्ञानस्याश्रयभावेन समनन्तर-
प्रत्ययभावेनापि म तस्येति पूर्वपादक । यस्तावदाश्रयभावेन समनन्तरप्रत्यय-
भावेनापि स इति । मनस्तावदवश्यममौ समनन्तरप्रत्यय म्यात् । समनन्तर-
१. कोटिरुक्त०—का० ।
२ समनन्तराभ्यतीत०—का० ।

१२६ भाष्यस्फुटार्थाम्सहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
किं पुन: कारणमुभयाधीनाया विज्ञानोत्पत्तौ चक्षुरादय एवाश्रया उच्यन्ते,
न रूपादयः ?
तद्विकारविकारित्वादाश्रयाश्चक्षुरादयः
धातव इत्यधिकृतं । चक्षुरादीना हि विकारेण तद्विज्ञानानां विकारो भवति,
अनुग्रहोपघातपटुमन्दतानुविधानात्, न तु रूपादीना विकारेण तद्विकारः ।
तस्मात् साधीय - - तदधीनत्वात् न एवाश्रया , न रूपादयः ।
किं पुनः कारणम् रूपादयश्च तैर्विज्ञायन्ते चक्षुर्विज्ञानं चोच्यते
यावन्मनोविज्ञानम्, न पुन रूपविज्ञानं यावद्धर्मविज्ञानमिति ? य एते चक्षुरादय
आश्रयाः, एषाम्—

प्रत्ययभावेन, नाश्रयभावेन । समनन्तरातीतश्चैतसिको धर्मधातु., अचक्षुराद्या-
श्रयपटुस्वभावत्वात् ॥ ४४ ॥
[L1

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् १२७
अतोऽसाधारणत्वाच्च¹ विज्ञानं तैर्निरुच्यते ॥ ४५ ॥
कथमसाधारणत्वम् ? न हि चक्षुरन्यस्य विज्ञानस्याश्रयीभवितुमुत्सहते ।
रूपं तु मनोविज्ञानस्यालम्बनीभवत्यन्यचक्षुर्विज्ञानस्यापीति । एव यावत् काया-
वेदितव्य । तस्मादाश्रयभावादसाधारणत्वाच्च विज्ञान तैरेव² निर्दिश्यते, न
रूपादिभिः । यथा भेरीशब्दो यवाङ्कुर इति ॥
अथ यत्र काये स्थितश्चक्षुषा रूपाणि पश्यति, किं तानि कायचक्षूरूप-
विज्ञानान्येकभूमिकान्येव भवन्ति ? आहोस्विदन्यभूमिकान्यपि ?
आह—सर्वेषां भेदः । कामधातूपपन्नस्य स्वेन चक्षुषा स्वानि रूपाणि
पश्यतः सर्व स्वभूमिकं भवति । तस्यैव स्वानि रूपाणि प्रथमध्यानचक्षुषा पश्यतः
“अतोऽसाधारणत्वाच्च” इति । अत आश्रयभावात्, असाधारणत्वाच्च ।
आश्रयभावो व्याख्यात इति न तं प्रत्याद्रियते । असाधारणत्वमेव तु व्या-
चक्षाण आह—कथमसाधारणत्वमित्यादि । अन्यचक्षुर्विज्ञानस्यापीति । अन्य-
सन्तानविज्ञानस्यापीत्यर्थः । तैरेव निर्दिश्यत इति चक्षुरादिभिः । चक्षुर्विज्ञानं
यावन्मनोविज्ञानम् । न रूपादिभिः । रूपविज्ञानं यावद्धर्मविज्ञानम् । यथा भेरी-
शब्दो यवाङ्कुर इति । असाधारणत्वात् ताभ्या भेरीयवाभ्याम् । यथा निर्देशो
लोके भेरीशब्दो यवाङ्कुर इति । न तु दण्डशब्द क्षेत्राङ्कुर इति वा । दण्डो
' हि पटहादिशब्दस्यापि कारणीभवेत्, क्षेत्रं च शालिगोधूमाङ्कुरस्यापि—इति
साधारणत्वान्न ताभ्या निर्देश क्रियते । असाधारणाभ्या तु भेरीयवाभ्या
निर्देशः । तद्वदिहापि द्रष्टव्यम् ।
अपि खलु चक्षुरिव विज्ञानम्, उभयो सत्त्वसंख्यातत्वात् , रूपं त्वसत्त्व-
संख्यातमपि । चक्षुषा विज्ञानम् चक्षुर्विज्ञानम्, तस्य कारणभावात् । चक्षुषे
विज्ञानं चक्षुर्विज्ञानम्, सुखदु खवेदनासम्प्रयुक्तस्य विज्ञानस्य चक्षुरनुग्रहोपघात-
प्रवृत्तत्वात् । चक्षुषो विज्ञानं चक्षुर्विज्ञानम्; असाधारणत्वेन तत प्रवृत्तेः ।
चक्षुषो विज्ञानं चक्षुर्विज्ञानम्, सत्त्वसंख्यातस्यैव स्वामिभावात् । चक्षुषि
विज्ञानं चक्षुर्विज्ञानम्, तत्सम्प्रयोगिण्या सुख्वाया दुःखायो वा वेदनाया
चक्षुष्येव परिच्छिद्यमानत्वात् । एवं श्रोत्रादिषु योज्यम् । तदेवं चक्षुरादिभि-
रेव विज्ञाननिर्देशो युज्यते, न रूपादिभि ।
१ ०धारणत्वाद्वि—का० ।
२. तेनैव—का० ।

१२८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
कायरूपे स्वभूमिके विज्ञानचक्षुषी तद्भूमिके । प्रथमध्यानभूमीनि पश्यतो रूपाणि
त्रीण्यपि तद्भूमिकानि । द्वितीयध्यानचक्षुषा स्वानि रूपाणि पश्यतः कायरूपे स्व-
भूमिके चक्षुस्तद्भूमिकं विज्ञानं प्रथमध्यानभूमिकम् । प्रथमध्यानभूमीनि पश्यतो विज्ञा-
नरूपे तद्भूमिके काय कामावचारश्चक्षुर्द्वितीयध्यानभूमिकम् । द्वितीयध्यानभूमीनि
पश्यतश्चक्षूरूपे तद्भूमिके काय कामावचरो विज्ञानं प्रथमभूमिकम् । एवं तृतीय-
चतुर्थध्यानभूमिकेन चक्षुषा तद्भूमिकोधरभूमिकानि रूपाणि पश्यतो योजयितव्यम् ।
प्रथमध्यानेपपन्नस्य स्वेन चक्षुषा स्वानि रूपाणि पश्यतः सर्वं स्वभूमिकम-
धराणि पश्यतः त्रय स्वभूमिकम् । द्वितीयध्यानचक्षुषा स्वानि रूपाणि पश्यतस्त्रयं
स्वभूमिकं चक्षुस्तद्भूमिकम् । कामावचराणि पश्यतः कायविज्ञाने स्वभूमिके
रूपाण्यधराणि चक्षुस्तद्भूमिकम् । द्वितीयध्यानभूमीनि पश्यतश्चक्षूरूपे तद्भूमिके ।
शेषं स्वभूमिकम् ।
एव तृतीयादिध्यानचक्षुषा¹ योज्यम् । द्वितीयादिध्यानेपपन्नस्य स्वपर-
चक्षुर्भ्यां स्वपरभूमिकानि रूपाणि पश्यतो यथायोगं योजयितव्यम् ॥ ४५ ॥
अयं तु नियमः—
न कायस्याधरं चक्षुः,
पञ्चभूमिकानि हि कायचक्षूरूपाणि कामावचराणि यावच्चतुर्थध्यानभूमिकानि ।
द्विभूमिकं चक्षुर्विज्ञानम्—कामावचरम्, प्रथमध्यानभूमिकं च । तत्र यद्भूमिक.
एवं तृतीयचतुर्थध्यानभूमिकेन चक्षुषा तद्भूमिकोधरभूमिकानि रूपाणि पश्यतो
योजयितव्यमिति । तस्यैव कामधातावुपपन्नस्य योजयितव्यम् । एवं तृतीयादिध्यान-
चक्षुषा योज्यमिति । तस्यैव प्रथमध्यानेपपन्नस्य तृतीयचतुर्थध्यानचक्षुषा पश्यतो
योज्यम् ॥ ४५ ॥
“न कायस्याधरं चक्षुः” इति । अधरभूमिकमित्यर्थः । स्वभूमिकमूर्ध्वभूमिकं
चाभ्यनुज्ञातं भवति । पञ्चभूमिकानि हि कायचक्षूरूपाणि । कायः = शरीरम् ।
एतानि कायादीनि पञ्चभूमिकानि । कामावचराणि प्रथमध्यानभूमिकानि
यावच्चतुर्थ्यानभूमिकानि । आरूप्यधातावभावात् । द्विभूमिकं चक्षुर्विज्ञानमिति ।
कामावचरं प्रथमध्यानभूमिकं च । तयोर्वितर्कविचारसद्भावात्, चक्षुर्विज्ञानस्य
चावश्यं सवितर्कविचारत्वात् ।
१ तृतीयध्यान०—का० ।

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् १२९
कायस्तद्भूमिकं चक्षुः, ऊर्ध्वभूमिक वा चक्षुर्भवति न त्वधरभूमिकम् । यद्भूमिक
चक्षुस्तद्भूमिकम्, अधरभूमिक वा रूपं विषयो भवति ।
ऊर्ध्वं रूपं न चक्षुषः ।
न हि कदाचिदूर्ध्वभूमिकं रूपमधोभूमिकेन चक्षुषा द्रष्टुं शक्यते ।
विज्ञानं च,
ऊर्ध्वं न चक्षुषो रूपवत् ।
अस्य रूपं तु कायस्योऽभे च सर्वतः ॥ ४६ ॥
अस्येत्यनन्तरोक्तस्य चक्षुर्विज्ञानस्य रूपं सर्वतो विषयः—ऊर्ध्वम्, अधः,
स्वभूमौ च । कायस्य चोभे रूपविज्ञाने सर्वतो भवतः ॥ ४६ ॥
“ऊर्ध्वं रूपं न चक्षुषः” इति । नोर्ध्वभूमिकं रूपं चक्षुषो विषयो भवति,
ऊर्ध्वभूमिकस्य रूपस्य सूक्ष्मत्वात् । स्वभूमिकमधरभूमिकं चाभ्यनुज्ञातं भवति ।
“विज्ञानं च”। किम् ? ऊर्ध्वं न चक्षुष इति प्रकृतम्। कामावचरस्य चक्षुषो-
र्ध्वभूमिकस्य प्रथमध्यानभूमिकं चक्षुर्विज्ञानं न भवति । स्वभूमिकमधरभूमिकं
वाभ्यनुज्ञातं भवति । कामावचरस्य चक्षुष स्वभूमिकं कामावचरमेव चक्षु-
र्विज्ञानं भवति । प्रथमध्यानभूमिकस्य चक्षुष, प्रथमध्यानभूमिकमेव चक्षुर्विज्ञानं
भवति, कामावचरं तु चक्षुर्विज्ञानमस्य न भवति । ननु चोक्तम्—अधरभूमि-
कमभ्यनुज्ञातमिति ? सत्यमुक्तमेतत्, किन्तु असत्यात्मीयेऽधरभूमिकमिष्यते,
न सतीति । द्वितीयतृतीयचतुर्थध्यानचक्षुषो ह्यसति आत्मिये प्रथमध्यान-
भूमिकमेवाधरं चक्षुर्विज्ञानं भवति, न तु कामावचरम्, परमहीनत्वात् ।
सम्भवतस्त्वेवमुक्तम्—अधरभूमिकमभ्यनुज्ञातमिति ।
अस्येत्यनन्तरोक्तस्य चक्षुर्विज्ञानस्येति । चक्षुर्विज्ञानजाते. । रूपं सर्वतो
विषयः। सम्भवतस्तु योज्यम् । कामावचरस्य चक्षुर्विज्ञानस्य स्वभूमिकमेव रूपम्,
प्रथमध्यानभूमिकस्य तु प्रथमध्यानभूमिकचक्षुराश्रयस्य चक्षुर्विज्ञानस्य स्वभूमि-
कमधरभूमिकमूर्ध्वभूमिकं च रूपं विषय., चतुर्थध्यानभूमिकचक्षुराश्रयस्य तु
चतुर्थध्यानभूमिकं रूपम्, ततश्चाधरभूमिकं सर्व विषय. । एवं यावद् द्वितीय-
ध्यानभूमिकचक्षुराश्रयस्य द्वितीयध्यानभूमिकम्, ततश्चाधरभूमिकं रूपं विषय ।
एवं चक्षुर्विज्ञानजातेरूर्ध्वमध. स्वभूमौ च रूपं विषयो भवति । कायस्य चोभे
रूपविज्ञाने सर्वतो भवत इति । कामावचरस्य कायस्य शरीरस्य स्वभूमिकोर्ध्व-
भूमिके रूपविज्ञाने भवत. । प्रथमध्यानभूमिकस्य कायस्य प्रथमध्यानभूमिकमेव
विज्ञानम् । रूपं तु स्वोध्वाधरभूमिकम्, यथा—स्वाश्रयं चक्षु. । द्वितीयादि-
अभि० को० ९

६३० श्रीमत्स्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ १.४७-
यथा चेदं चक्षुरुक्तं विस्तरेण वेदितव्यम्,
तथा श्रोत्रं
“न कायस्याधरं श्रोत्रमूर्ध्वं शब्दो न च श्रुतेः ।
विज्ञानं चास्य शब्दस्तु कायस्योभे च सर्वतः ॥”
इति विस्तरेण योज्यम् ।
त्रयाणां तु सर्वमेव स्वभूमिकम् ।
घ्राणजिह्वाकायधातूनां कायविषयविज्ञानानि स्वभूमिकान्येव—इत्युत्सर्ग-
विशेषेण कृत्वा पुनर्विशेषणार्थमपवाद आरभ्यते—
कायविज्ञानमधरस्वभूमि,
कायः, कायधातुः, स्प्रष्टव्यं च स्वभूमिकान्येव नित्यं भवन्ति । कायविज्ञानं
तु केषाञ्चित् स्वभूमिकम्, यथा कामधातुप्रथमध्यानेऽपपन्नानाम् । केषाञ्चिदधर-
भूमिकम्, यथा द्वितीयादिध्यानेऽपपन्नानामिति ।
ध्यानभूमिकस्य कायस्य विज्ञानमधरभूमिकमेव । प्रथमध्यानभूमिकमेवेत्यर्थः ।
रूपं तु द्वितीयतृतीयध्यानभूमिकस्य कायस्य स्वोर्ध्वाधरभूमिकम्, यथा—
स्वाश्रयं चक्षुः । चतुर्थध्यानभूमिकस्य कायस्य रूपं स्वाधरभूमिकम्; तत
ऊर्ध्वं रूपाभावात् ॥ ४६ ॥
“तथा श्रोत्रम्” इति । यथा चक्षुरुक्तं तथा श्रोत्रं व्याख्यातव्यम् । कथ-
मिति ? अथ यत्र काये स्थितः श्रोत्रेण शब्दान् शृणोति, किं तानि कायश्रोत्र-
शब्दविज्ञानान्येकभूमिकान्येव भवन्ति ? आहोस्विदन्यभूमिकान्यपि ? आह—
सर्वेषां भेदः । कामधातूपपन्नस्य स्वेन श्रोत्रेण स्वान् शब्दान् शृण्वतः सर्वं
स्वभूमिकं भवतीति विस्तरेणानया दिशा ग्रन्थो वक्तव्यो यावदयं तु नियमः—
न कायस्याधरं श्रोत्रमूर्ध्वं शब्दो न च श्रुतेः ।
विज्ञानं चास्य शब्दस्तु कायस्योभे च सर्वतः ॥
इति विस्तरेण योज्यम् । कथमिति ? न कायस्याधरं श्रोत्रम् । पञ्चभूमिका
हि कायश्रोत्रशब्दाः कामावचरा यावच्चतुर्थध्यानभूमिकाः । द्विभूमिकं श्रोत्र-
विज्ञानम्—कामावचरम्, प्रथमध्यानभूमिकं च । तत्र यद्भूमिकः कायस्तद्-
भूमिकमूर्ध्वभूमिकं वा श्रोत्रं तद्भूमिकोऽधरभूमिको वास्य शब्दो विषयो
भवति । ऊर्ध्वं शब्दो न च श्रुतेः । न हि कदाचिदूर्ध्वभूमिकः शब्दोऽधरभूमिकेन
श्रोत्रेण श्रोतुं शक्यते । विज्ञानं च । ऊर्ध्वं न श्रोत्रस्य शब्दवत् । अस्य शब्दस्तु

निर्देशः ] प्रथम कोशस्थानम् १३१
अनियतं मनः ॥ ४७ ॥
कदाचित् कायमनोविज्ञानधर्मैः समानभूमिकं मनो भवति, कदाचिदूर्ध्वाधो-
भूमिकम् । पञ्चभूमिकेऽपि काये¹ सर्वभूमिकानि मनआदीनि भवन्ति उप-
पत्तिकाले² समापत्तिकाले² यथायोगमिति विस्तरेण समापत्तिनिर्देशे
कोशस्थान एतदाख्यायिष्यते । अतिबहुग्रन्थभारपरिहारार्थं तु नेदानीं पुनरा-
ख्यायते, अल्पं च प्रयोजनम्, महांश्च श्रम इति ॥ ४७ ॥
समाप्त आनुषङ्गिकः प्रसङ्ग ॥
इदमिदानीं विचार्यते—अष्टादशानां धातूनां षण्णां च विज्ञानानां कः केन
विज्ञेय. ? आह—
पञ्च बाह्या द्विविज्ञेयाः,'
रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यधातवो यथासंख्यं चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायविज्ञानैर-
कायस्योभे च सर्वत. । अस्येत्यनन्तरोक्तस्य श्रोत्रविज्ञानस्य शब्दः सर्वतो
विषय.—ऊर्ध्वम्, अध., स्वभूमौ च । कायस्य चोभे शब्दविज्ञाने सर्वतो
भवत इति ।
“अनियतं मनः” इति । यथा चक्षु, श्रोत्रं वा नियमितम्—‘न कायस्या-
धरं चक्षु श्रोत्रं वा’ इत्येवमादिना, नैवं नियमितं मन. । अत एवाह—पञ्च-
भूमिकेऽपि काये सर्वभूमिकानि मनआदीनि भवन्तीति । मनोधर्ममनोविज्ञानानि
सर्वभूमिकानि कामावचराणि यावद्भवाग्रिकाणि । तद्यथा—कामधातूपपन्नो
यदि कामावचरान्मनसोऽनन्तरं कामावचरमेव कामावचरधर्मालम्बनं मनो-
विज्ञानमुत्पादयति, सर्वाणि कामावचराणि । यदि प्रथमध्यानभूमिकाद् याव-
द्भवाग्रभूमिकायुपपत्तिकाले समापत्तिकाले वा सम्भवत, कामावचरं तथैव मनो
विज्ञानमुत्पादयति, मनस्ततस्त्यम्, शेषाणि कामावचराणि । अथ तत्रे
तद्विज्ञानमुत्पादयति धर्मांस्त्वालम्बनं प्रथमध्यानभूमिका यावद्भवाग्रभूमिका,
धर्मास्ततस्त्या. । शेषाणि पूर्ववत् । एवं प्रथमध्यानापपन्नो यावद्भवाग्रोपपन्नो
यथायोगं वक्तव्य. ।
समाप्त आनुषङ्गिकः प्रसङ्ग इति । “चक्षुश्च धर्मधातोरश्च प्रदेशो दृष्टि.” अभि०
को० १.४१ ) इत्येतदाधिकारिकम् । अथ “यत्र काये स्थितश्चक्षुषा रूपाणि
पश्यति” इत्येवमादिरयमानुषङ्गिकः प्रसङ्ग; दर्शनसम्बन्धादागतत्वात् ॥ ४७ ॥
“पञ्च बाह्या द्विविज्ञेयाः” इति । पञ्चग्रहणं धर्मधातुनिराकरणार्थम् ।
बाह्यग्रहणं चक्षुरादिनिरासार्थम् । बाह्या एव पञ्च द्विविज्ञेया इत्यवधारणादन्ये
१. हि काये—का० । २-२. समापत्त्युपपत्तिकाले—का० ।

१३२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ १.४८-
नुभूता मनोविज्ञानेन विज्ञायन्ते । एवमेते प्रत्येकं द्वाभ्यां विज्ञानाभ्यां विज्ञेया
भवन्ति ।
शेषास्त्रयोदश धातव पञ्चानां विज्ञानकायानामविषयत्वादेकेन मनोविज्ञानेन
विज्ञेया इत्याख्यातं भवति ॥
एषामष्टादशानां धातूनां मध्ये कति नित्याः ? कत्यनित्याः ? न कश्चित्
सकलोऽस्ति नित्यो धातुः, अपि तु—
नित्या धर्मा असंस्कृताः ।
तेन धर्मधात्वेकदेशो नित्यः, शेषा अनित्याः ॥
कतीन्द्रियम्, कति नेन्द्रियम् ?
धर्मार्धं¹ इन्द्रियं ये च द्वादशाध्यात्मिकाः स्मृताः ॥ ४८ ॥
द्वाविंशतिरिन्द्रियाण्युक्तानि सूत्रे—चक्षुरिन्द्रियम्, श्रोत्रेन्द्रियम्, घ्राणे-
न्द्रियम्, जिह्वेन्द्रियम्, कायेन्द्रियम्, मनइन्द्रियम्, स्त्रीन्द्रियम्, पुरुषेन्द्रियम्,
जीवितेन्द्रियम्, सुखेन्द्रियम्, दुःखेन्द्रियम्, सौमनस्येन्द्रियम्, दौर्मनस्येन्द्रियम्,
उपेक्षेन्द्रियम्, श्रद्धेन्द्रियम्, वीर्येन्द्रियम्, स्मृतीन्द्रियम्, समाधीन्द्रियम्, प्रज्ञे-
न्द्रियम्, अनाज्ञातमाज्ञास्यामीन्द्रियम्, आज्ञेन्द्रियम्, आज्ञातावीन्द्रियमिति ।
त्रयोदश धातव एकविज्ञानविज्ञेया इति सिद्धम्, पञ्चविज्ञानकायानामविषयत्वात् ।
“नित्या धर्मा असंस्कृताः” इति । असंस्कृता एव नित्या इत्यवधारणम् ।
अध्वमञ्चाराभावान्नित्याः ।
“धर्मार्धं इन्द्रियं ये च द्वादशाध्यात्मिकाः स्मृताः” इति । धातव इत्यधिकारः ।
द्वाविंशतिरिन्द्रियाण्युक्तानि² सूत्र इति । “अथ जातिश्रोणो ब्राह्मणो येन भगवास्ते-
नोपसंक्रान्तः, उपसंक्रम्य भगवता सार्धं संमुखं संमोदनीं संलक्षनीं विविधां कथां
व्यतिसार्यैकान्ते न्यषीदत् । एकान्तनिषण्णो जातिश्रोणो ब्राह्मणो भगवन्तमिदम-
वोचत्–इन्द्रियाणीन्द्रियाणीति भो गौतम उच्यन्ते, कति भो गौतम इन्द्रियाणि ?
कियता चेन्द्रियाणां संग्रहॊ भवति ? द्वाविंशतिरिमानि ब्राह्मण इन्द्रियाणि ।
कतमानि द्वाविंशति ? चक्षुरिन्द्रियम्, श्रोत्रेन्द्रियम्, घ्राणेन्द्रियम्, जिह्वेन्द्रियम्,
कायेन्द्रियम्, मनइन्द्रियम्, स्त्रीन्द्रियम्, पुरुषेन्द्रियम्, जीवितेन्द्रियम्, सुखेन्द्रि-
यम्, दुःखेन्द्रियम्, सौमनस्येन्द्रियम्, दौर्मनस्येन्द्रियम्, उपेक्षेन्द्रियम्, श्रद्धेन्द्रि-
यम्, वीर्येन्द्रियम्, स्मृतीन्द्रियम्, समाधीन्द्रियम्, प्रज्ञेन्द्रियम्, अनाज्ञातमाज्ञास्या-
१ धर्मार्धम्—का० ।

| निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् १३३
आभिधार्मिकास्तु षडायतनव्यवस्थानमाहृत्य जीवितेन्द्रियानन्तरं मन-
इन्द्रियं पठन्ति; सालम्बनत्वात् । तत्र धर्मार्ध जीवितेन्द्रियादीन्येकादशेन्द्रियाणि
त्रयाणां च भाग., धर्मधातुप्रदेशत्वात् । द्वादशानामाध्यात्मिकाना चक्षुरादय.
पञ्च स्वनामोक्ताः, सप्त चित्तधातवो मनइन्द्रियं स्त्रीपुरुषेन्द्रिये कायधातुप्रदेश
इति पश्चाद् वक्ष्यति । शेषा. पञ्च धातवो धर्मधातुप्रदेशश्च नेन्द्रियमिति सिद्धम् ॥
अभिधर्मकोशभाष्ये धातुनिर्देशो नाम
प्रथमं कोशस्थान समाप्तमिति

मीन्द्रियम्, आज्ञेन्द्रियम्, आज्ञातावीन्द्रियम्—इतीमानि ब्राह्मण द्वाविंशतिरिन्द्रि-
याणि । इयता इन्द्रियाणामिन्द्रियसंग्रहो भवति । अथ जातिश्रोणो ब्राह्मणो
भगवतो भाषितमभिनन्द्यानुमोद्य भगवतोऽन्तिकात् प्रक्रान्त” ( ) इति ।
धर्मार्ध इति धर्मधात्वेकदेश इत्यर्थ । धर्मार्धमिति नपुंसकनिर्देशेन केचित्
पठन्ति । तेषा पाठे अर्धधर्म इति ममप्रविभाग प्राप्नोति, “अर्धं नपुंसकम्”
( पा० सू० २ २ २) इति लक्षणात्, अर्धपिप्पलीति यथा । अथ नपुंसक-
लिङ्गोऽप्यर्धशब्द एकदेशार्थे वर्तते, तदेवं समास क्रियते—धर्मश्चासावर्धं च
धर्मार्धम्, धर्मे वार्थं धर्मार्धमिति ।
आभिधर्मिकास्तु षडायतनव्यवस्थामनाहृत्येति । चक्षुरायतनं यावत्काया-
यतनं मनआयतनमिति षडायतनमिति षडायतनव्यवस्था युक्तम्पामना-
दृश्य । जीवितेन्द्रियानन्तरं मनइन्द्रियम् पठन्ति, सालम्बनत्वात् । वेदनेन्द्रियादानि
हि सालम्बनानि अनन्तरं पठन्ति । जीवितेन्द्रियादीन्येकादशेति । जीवि-
तेन्द्रियम्, वेदनेन्द्रियाणि पञ्च, श्रद्धादीनि चेति । त्रयाणा च भाग इति ।
आज्ञास्यामीन्द्रियादीना नवद्रव्यात्मकाना मनइन्द्रियं मुक्त्वाव्यान्यष्टौ द्रव्याणि
धर्मधात्वेकदेशः । चक्षुराटयः पञ्च स्वनामोक्ता इति । पञ्च चक्षुरादयो धातव.
पञ्चेन्द्रियाणि । चक्षुरिन्द्रियं यावत् कायेन्द्रियम् । स्त्रीपुरुषेन्द्रिये च कायेन्द्रियैकदेश
एवेति पञ्च चक्षुरादिधातव. सप्तेन्द्रियाणि भवन्ति । सप्त चित्तधातवो मन-
इन्द्रियमिति । एवं द्वादशाध्यात्मिका धातवोऽष्टाविन्द्रियाणि भवन्तीति ।
द्वादशाध्यात्मिका धातव एव धर्मार्ध एव चेन्द्रियमित्युतवधारणात् । पञ्च धातवो
रूपादयः । तदन्यधर्मधातुप्रदेशं नेन्द्रियमिति सिद्धम् ॥ ४८ ॥
आचार्ययशोमित्रकृता स्फुटार्थायामभिधर्मकोशव्याख्यायां
धातुनिर्देशो नाम प्रथमं कोशस्थानम्

ये धर्मा हेतुप्रभवा हेतुं तेषां तथागतो ह्यवदत् ।
तेषां च यो निरोध एवंवादी महाश्रमणः ।'

तीत्यस्य शब्दस्य इन्द्रियमित्यादेशः ।->इन्दतीत्यस्यYes:इन्दन्तीतीन्द्रियाणीति । तस्मात् इन्दतीत्यस्य शब्दस्य इन्द्रियमित्यादेशः ।`

Let's check line 20:
कथम् ? अवर्णस्य रभावः, तिशब्दस्य चेयादेशः । तेन नैरुक्तेन विधानेनेन्द्रियम्’

Let's check line 21:
इति भवति । तद् यथा—कुञ्जर इति । वैयाकरणैर्हि कुञ्जोऽस्यास्तीति

Let's check line 22:
कुञ्जर इति मत्वर्थीयेन कुञ्जरशब्दो व्युत्पाद्यते । नैरुक्तैस्तु तदनादृत्य “कुञ्जरः

Let's check line 23:
कुञ्जचारित्वात्” ( ) इति नैरुक्तेन न्यायेन साध्यते । तद्वदिहापि

Let's check line 24:
द्रष्टव्यम् । यदि वैयाकरणनयेन ( पा० ५.२.९३ ) ‘इन्द्रियस्य लिङ्गमिन्द्रिय-

Let's check line 25:
`मिति व्युत्पाद्येत, आधिपत्यार्थ इन्द्रियार्थो हीयेत । आधिपत्यार्थश्चेष

१३६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
न्धबधिरयोरकान्तरूपत्वात् । आत्मभावपरिकर्षणे दृष्ट्वा श्रुत्वा च विषमपरिवर्जनात् ।
चक्षुःश्रोत्रविज्ञानयो संसम्प्रयोगयोरुत्पत्तौ । रूपदर्शनशब्दश्रवणयोश्चासाधा-
रणकारणत्वे ।
घ्राणजिह्वाकायानामात्मभावशोभाया पूर्ववत्, आत्मभावपरिकर्षणे तै
कवलीकाराहारपरिभोगात् । घ्राणादिविज्ञानाना ससम्प्रयोगाणामुत्पत्तौ ।
गन्धघ्राणरसास्वादनस्प्रष्टव्यस्पर्शनानां चासाधारणकारणत्व इति ।
द्वयोः किल ।
चतुर्णां,
स्त्री-पुरुष-जीवित-मनइन्द्रियाणां द्वयोरर्थयोः प्रत्येकमधिपत्यम् । स्त्रीपुरुषे-
न्द्रिययोस्तावत् सत्त्वभेदविकल्पयोः । तत्र सत्त्वभेदः—स्त्री, पुरुष इति ।
सत्त्वविकल्पः स्तनादिसंस्थानस्वराचारान्यथात्वम् ।
दृष्ट्वा श्रुत्वा च

निर्देश १ ] द्वितीयं कोशस्थानम् १३७
संक्लेशव्यवदानयोरित्यपरे । तथा हि—तद्वियुक्तविकलान१ षण्ढपण्डको-
भयव्यञ्जनानामसंवरानन्तर्यकुशलमूलसमुच्छेदा न भवन्ति, संवरफलप्राप्ति-
वैराग्याणि चेति ।
संक्लेशव्यवदानयोरित्यपर इति पूर्वाचार्यः, न सत्त्वभेदविकल्पयो., अन्तरेणापि
पुरुषेन्द्रियं रूपावचराणां विकल्पसिद्धे । विकल्पकृतश्च सत्त्वभेद इत्यभिप्राय ।
तद्वियुक्तविकलानामिति । वियुक्ताश्च ते विकलाश्च वियुक्तविकला, ताभ्या
स्त्रीपुरुषेन्द्रियाभ्यां वियुक्तविकला. तद्वियुक्तविकला । के ? षण्ढपण्डकोभय-
व्यञ्जना २ । तद्वियुक्ता षण्ढपण्डका., तेषा स्त्रीपुरुषेन्द्रियाभावात् । षण्ढ-
पण्डकाना गुण क.विशेष. ? षण्ढका स्वभावतो नि.स्त्रीपुरुषेन्द्रिया., पण्डका
उपक्रमेणोपहतेन्द्रियाः । विनये तु पण्डका एव पञ्च पठ्यन्ते—१ प्रकृति-
पण्डक , २ ईर्ष्यापण्डक , ३ पक्षपण्डक., ४ आसेकपण्डक , ५ लूनपण्डक-
श्चेति । तत्र प्रकृतिपण्डक षण्ढ इहाभिप्रेतः । यस्य हि प्रकृत्या व्यञ्जनं नास्ति
स प्रकृतिपण्डक । शेषा इह पण्डका इष्यन्ते । लूनपण्डवो हि तावदिन्द्रिय-
च्छेदादिन्द्रियविकल इति स्फुट एष. । पक्षपण्डकादयस्त्विन्द्रियाकर्मण्यत्वेन
तद्विकला एव । इन्द्रियकर्मण्यत्वकालेऽपि तद्विकला इति व्यवस्थाप्यन्त एव,
तदिन्द्रियकर्मण्यत्वस्य पुरुषसुखविशेषाजनकत्वात्, प्रसवाजनकत्वाच्च । इन्द्रिय-
सद्भावाशङ्कानिवृत्त्यर्थमेव चेह षण्ढपण्डका इति पृथक् पाठ, अन्यथा हि
विनयवदिहाप्यभिधर्मे 'पण्डका' इत्येव पठ्येरन् । उभयव्यञ्जनास्तद्विकला ,
स्थानभ्रंशवैकल्याद्, अल्पसुखहेतुत्ववैकल्याच्च ।
अपरे व्याचक्षते—'तद्वियुक्ता षण्ढा , तद्विकला पण्डका., उपक्रम-
वैकल्यात् । उभयव्यञ्जनाश्च तद्विकला , स्थानभ्रंशवैकल्याद्, अल्पसुखहेतुत्व-
वैकल्याच्च' इति ।
तेषामसंवरादीनि न भवन्ति, "नृणामसंवरो हित्वा षण्ढपण्डद्विधाकृतीन् '
( अभि० ४४४ ) । आनन्तर्यं षण्ढादीना तु नेष्यते, "अल्पोपकारालज्जित्वात्"
अभि. ४.९८), "छिनत्ति स्त्रीपुमान् दृष्टिचरित" ( अभि० ४८१ ) इति
वचनात् । स्त्रीपुरुषाणा तु तानि भवन्ति । अत संक्लेशे आधिपत्यं स्त्रीपुरुषे-
न्द्रिययो । संवरफलप्राप्तिवैराग्याणि चेति । संवरस्त्रिविध.—प्रातिमोक्षसंवर ,
ध्यानसंवर , अनास्रवसंवरश्चेति । तेषामेकोऽपि संवरो न भवति, किमङ्ग सर्व.,
"संवरोऽशेषम्' (४ ४४, इति वचनात् । अत एव च स्रोतआपत्त्यादिफल-
१ तद्विप्रयुक्तविकल्पाना—का० । २. ०षण्ठ०—इति मुद्रित पाठ सर्वत्र ।
३. इत्येव—मुद्रित पाठ ।

१३८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
जीवितेन्द्रियस्य निकायसभागसम्बन्धसाधारणयोः ।
मनइन्द्रियस्य पुनर्भवसम्बन्धवशिभावानुवर्त्तनयोः ।
तत्र पुनर्भवसम्बन्धे यथोक्तम्- “गन्धर्वस्य तस्मिन् समये द्वयोश्चित्त-
योरन्यतरान्यतरचित्तं सम्मुखीभूतं भवति— अनुनयसहगतं वा, प्रतिघसहगतं वा”
( ) इति ।
वशिभावानुवर्त्तने यथोक्तम्— “चित्तेनायं लोको नीयते” ( )
इति विस्तरः ।
यत् पुनः सुखादीन्द्रियपञ्चकम्, यानि चाष्टौ श्रद्धादीनि, तेषां
पञ्चकाष्टानां संक्लेशव्यवदानयोः । ९ ।।
आधिपत्यं यथाक्रमं पञ्चाना सुखादीना संक्लेशे; रागादीनां तऽनुशा-
यित्वात् । श्रद्धादीना व्यवदाने । तैर्हि१ व्यवदायते' । व्यवदानेऽपि सुखा-
प्राप्तिः । कामादिवैराग्यं च तेषा न सम्भवति । स्त्रीपुरुषाणा तु भवतीति,
अतो व्यवदानेऽपि स्त्रीपुरुषेन्द्रिययोराधिपत्यमिति ।
निकायसभागसम्बन्धसन्धारणयोरिति । जीवितेन्द्रियस्य निकायसभागोत्पत्तौ
निकायसभागसम्बन्धे तस्याधिपत्यं व्यवस्थाप्यते, ' निकायसभागसन्धारणे
चाधिपत्यम्, जीवितेन्द्रियवशेन तदूर्ध्वमवस्थानात् । मनइन्द्रियस्य पुनर्भवसम्बन्ध
इति । क्लिष्टेन पुनर्भवसम्बन्धात् । जीवितेन्द्रियादस्य को विशेष ? जीविते-
न्द्रियस्य अन्तराभव एव सम्बन्धनम्, मन इन्द्रियस्य तूपपत्तिभवेऽपि ।
समानकालं च जीवितेन्द्रियं निकायसभागेन तत्सम्बन्धनं करोति, मनइन्द्रियं
तु भिन्नकालमपि पुनर्भवे तत्सम्बन्धनं करोति । वशिभावानुवर्तन इति । चित्तस्य
वशिभावमनुवर्तते लोको धर्मो वा । यथोक्तम्—'चित्तेनायं लोको नीयते' इति
विस्तरः । गाथायामप्युक्तम्—
“चित्तेन नीयते लोकः, चित्तेन परिकृष्यते । –
एकधर्मस्य चित्तस्य सर्वधर्मा वशानुगाः ॥”
( सं० नि० १.२.७ ) इति ।
रागादीनां तदनुशायित्वादिति । तेषु सुखादिषु अनुशयितुं शीलमेषाम्—
आलम्बनतः, सम्प्रयोगतो वा । त इमे तदनुशायिनो रागादयः, तद्भावस्तदनु-
शायित्वम्, तस्मादिति । यथोक्तम्—"सुखाया वेदनाया रागोऽनुशेते, दुःखाया
१-१. तैर्व्यवदायत—का० ।

निर्देश ] द्वितीयं कोशस्थानम् १३०
दीनामाधिपत्यमित्यपरे । "यस्मात् सुखितस्य चित्तं समाधीयते" (
) इत्युक्तं सूत्रे १ ।
दुःखोपनिपच्छ्रद्धाषण्णैष्क्रम्याश्रिताः सौमनस्यादय इति वैभाषिकाः ।
अपरे पुनराहुः—नैवम्; चक्षुःश्रोत्राभ्यामात्मभावपरिकर्षणं विज्ञाय विषम-
परिहारात् । विज्ञाने तु तयोराधिपत्यम् । नापि विज्ञानादन्यरूपदर्शनं शब्दश्रवणं
वाऽस्ति; यतस्तयोरसाधारणकारणत्वे पृथगाधिपत्यं युज्येत । तस्मान्नैवमेषा-
मिन्द्रियत्वम् ॥ १ ॥
द्वेष, अदुःखासुखाया मोहः" ( ) इति । तैर्हि व्यवदायत
इति । तैर्विशुध्यतीत्यर्थः । तदेवं क्लेशविशुद्धावस्था श्रद्धादीनामाधिपत्यमुक्तं
भवति । व्यवदानेऽपि सुखादीनामाधिपत्यमित्यपरे इति । न केवलं संक्लेश सुखा-
दीनामाधिपत्यम्, किं तर्हि ? व्यवदानेऽपि—इति अपिशब्दस्यार्थः । आभिधार्मिकाः
केचिदेवमाहुः । "व्यवदानेऽपि तेषामाधिपत्यमस्ति" ( ) इत्या-
गममानयन्ति । यस्मात् 'सुखितस्य चित्तं समाधीयते' इत्युक्तं सूत्रे । दुःखोपनिप-
च्छ्रद्धा । दुःखमुपनिषदस्याः । सेयं श्रद्धा दुःखोपनिषद्, दुःखहेतुकेत्यर्थः । दुःखे
सति कस्यचिद् धर्मे रत्नत्रये वा श्रद्धा जायते, प्रव्रज्या वाभिलषति । षण्णैष्क-
म्याश्रिताः सौमनस्यादय इति । षण्णैष्क्रम्याश्रितानि सौमनस्यानि, षण्णैष्क्रम्या-
श्रितानि दौर्मनस्यानि, षण्णैष्क्रम्याश्रिता उपेक्षा । नैष्क्रम्यम्—सास्रवः, अना-
स्रवो मार्गः । धातोः संसाराद् वा निष्क्रमणं वैराग्यमित्यपरे । यथोक्तं
सूत्रे—"चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणि प्रतीत्योत्पद्यते सौमनस्यं नैष्क्रम्याश्रितम्"
( ) । नैष्क्रम्यालम्बनमित्यर्थः । नैष्क्रम्यानुकूलमिति वा । एवं
"यावन्मनः प्रतीत्य धर्मांश्चोत्पद्यते सौमनस्यं नैष्क्रम्याश्रितम्" ( )
इति । तथा "चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणि प्रतीत्योत्पद्यते दौर्मनस्यं नैष्क्रम्याश्रितम्" ।
एवं यावन्मनः । तथा "चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणि प्रतीत्योत्पद्यते उपेक्षा नैष्क्रम्या-
श्रिता ।" एवं यावन्मनः । 'नैष्क्रम्यं प्राप्स्यामि' इति कस्यचित् सौमनस्यम्, 'न
नैष्क्रम्याय मया यत्न क्रियते' इति कस्यचिद् दौर्मनस्यम् । कस्यचित् प्रति-
संख्यायोपेक्षा तेषु रूपादिषु भवति ।
अपरे पुनराहुरिति सौत्रान्तिकाः । विज्ञाय विषमपरिहारादिति । विज्ञानेन
विषमपरिहारः क्रियते, न चक्षुःश्रोत्रेणेत्यभिप्रायः । नापि विज्ञानादन्यद् रूप-
दर्शनं शब्दश्रवणं वास्तीति । न रूपदर्शनं ग्रहणव्यतिरिक्तं विचार्यमाणं लभ्यते ।

१-१. का० पुस्तके नास्ति ।

१४० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
कथं तर्हि १
स्वार्थोपलब्ध्याधिपत्यात् सर्वस्य च षडिन्द्रियम् ।
चक्षुरादीनां पञ्चानां स्वस्य स्वस्यार्थस्योपलब्धावाधिपत्यम्। मनसः पुन
सर्वार्थोपलब्धावाधिपत्यम् । अत एतानि षट् प्रत्येकमिन्द्रियम् । ननु चार्थाना-
मप्यत्राधिपत्यम् २ नाधिपत्यम् । अधिकं हि प्रभुत्वम् = आधिपत्यम् । चक्षुषश्चक्षू-
रूपोपलब्धावधिकमैश्वर्यम्, सर्वरूपोपलब्धौ सामान्यकारणत्वात् तत्पटुमन्दता-
द्यनुविधानाच्चोपलब्धेः । न रूपस्य; तद्विपर्ययात् । एवं यावत् मनसो
धर्मेषु योज्यम् ।
स्त्रीत्वपुंस्त्वाधिपत्यात् कायात् स्त्रीपुरुषेन्द्रिये ॥ २ ॥
कायेन्द्रियादेव स्त्रीपुरुषेन्द्रिये पृथक् व्यवस्थाप्येते; नार्थान्तरभूते ।
कश्चिदसौ कायेन्द्रियभाग उपस्थप्रदेशो यः स्त्रीपुरुषेन्द्रियाख्यां प्रतिलभते;
ग्रहणं च विज्ञानमेवेति नान्यद् भवति । तस्माच्चक्षु श्रोत्रविज्ञानयो. ससम्प्र-
योगयोरुत्पत्तौ यदाधिपत्यमुक्तं तदेव तद् भवति, नान्यत्राधिपत्यमेतदित्यभि-
प्रायः ॥ १ ॥
मनसः पुनः सर्वार्थोपलब्धाविति । 'स्वार्थोपलब्ध्याधिपत्यात्' इत्येव सिद्धे
'मनसः सर्वार्थोपलब्धौ' इति वचनं धर्मधातोस्सर्वधर्मस्वभावत्वात् । व्याख्यातं
चैतत् पुरस्तात् । ननु चार्थानमप्यत्राधिपत्यमिति । "द्वयं प्रतीत्य विज्ञानस्यो-
त्पत्तिः" ( ) इति वचनात् । अधिकं हि प्रभुत्वमाधिपत्यमिति ।
अधिकं प्रभु.=अधिपतिः, तद्भाव आधिपत्यमिति। सर्वरूपोपलब्धौ सामान्य-
कारणत्वादिति । नीलपीतादिसर्वरूपोपलब्धौ एकरूपस्य चक्षुष कारणत्वात् ।
न तु रूपस्यैकरूपस्य नीलपीतादिसर्वरूपोपलब्धौ कारणत्वम् । न हि नीलरूपं
पीतरूपोपलब्धौ कारणं भवति । तत्पटुमन्दताद्यनुविधानाच्चोपलब्धेरिति ।
यस्मादुपलब्धिश्चक्षुरादिपटुमन्दतामनुविधत्ते । तद्यथा-पटुनि चक्षुषि पट्वी
तदुपलब्धि., मन्दे मन्देति । आदिशब्देन अकुशल-कुशल-संवेदना-वेदनानुविधा-
नम् । अकुशले मनसि अकुशलोपलब्धि , कुश` कुशला, सवेदने सवेदना,
अवदेने चावेदनेति । न रूपस्य पटुमन्दताद्यनुविधत्ते उपलब्धिः । तेनाह-
तद्विपर्ययादिति । तस्माच्चक्षुरादीनामधिकमैश्वर्यम्, न रूपादीनाम् ।
"कायात् स्त्रीपुरुषेन्द्रिये" इति । अत्र साधनम्-'कायेन्द्रियस्वभावं स्त्री-
पुरुषेन्द्रियम्, स्प्रष्टव्यविज्ञानजनकत्वात्, अस्त्रीपुरुषेन्द्रियस्वभावकायेन्द्रियवत्,