अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१४० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
कथं तर्हि १
स्वार्थोपलब्ध्याधिपत्यात् सर्वस्य च षडिन्द्रियम् ।
चक्षुरादीनां पञ्चानां स्वस्य स्वस्यार्थस्योपलब्धावाधिपत्यम्। मनसः पुन
सर्वार्थोपलब्धावाधिपत्यम् । अत एतानि षट् प्रत्येकमिन्द्रियम् । ननु चार्थाना-
मप्यत्राधिपत्यम् २ नाधिपत्यम् । अधिकं हि प्रभुत्वम् = आधिपत्यम् । चक्षुषश्चक्षू-
रूपोपलब्धावधिकमैश्वर्यम्, सर्वरूपोपलब्धौ सामान्यकारणत्वात् तत्पटुमन्दता-
द्यनुविधानाच्चोपलब्धेः । न रूपस्य; तद्विपर्ययात् । एवं यावत् मनसो
धर्मेषु योज्यम् ।
स्त्रीत्वपुंस्त्वाधिपत्यात् कायात् स्त्रीपुरुषेन्द्रिये ॥ २ ॥
कायेन्द्रियादेव स्त्रीपुरुषेन्द्रिये पृथक् व्यवस्थाप्येते; नार्थान्तरभूते ।
कश्चिदसौ कायेन्द्रियभाग उपस्थप्रदेशो यः स्त्रीपुरुषेन्द्रियाख्यां प्रतिलभते;
ग्रहणं च विज्ञानमेवेति नान्यद् भवति । तस्माच्चक्षु श्रोत्रविज्ञानयो. ससम्प्र-
योगयोरुत्पत्तौ यदाधिपत्यमुक्तं तदेव तद् भवति, नान्यत्राधिपत्यमेतदित्यभि-
प्रायः ॥ १ ॥
मनसः पुनः सर्वार्थोपलब्धाविति । 'स्वार्थोपलब्ध्याधिपत्यात्' इत्येव सिद्धे
'मनसः सर्वार्थोपलब्धौ' इति वचनं धर्मधातोस्सर्वधर्मस्वभावत्वात् । व्याख्यातं
चैतत् पुरस्तात् । ननु चार्थानमप्यत्राधिपत्यमिति । "द्वयं प्रतीत्य विज्ञानस्यो-
त्पत्तिः" ( ) इति वचनात् । अधिकं हि प्रभुत्वमाधिपत्यमिति ।
अधिकं प्रभु.=अधिपतिः, तद्भाव आधिपत्यमिति। सर्वरूपोपलब्धौ सामान्य-
कारणत्वादिति । नीलपीतादिसर्वरूपोपलब्धौ एकरूपस्य चक्षुष कारणत्वात् ।
न तु रूपस्यैकरूपस्य नीलपीतादिसर्वरूपोपलब्धौ कारणत्वम् । न हि नीलरूपं
पीतरूपोपलब्धौ कारणं भवति । तत्पटुमन्दताद्यनुविधानाच्चोपलब्धेरिति ।
यस्मादुपलब्धिश्चक्षुरादिपटुमन्दतामनुविधत्ते । तद्यथा-पटुनि चक्षुषि पट्वी
तदुपलब्धि., मन्दे मन्देति । आदिशब्देन अकुशल-कुशल-संवेदना-वेदनानुविधा-
नम् । अकुशले मनसि अकुशलोपलब्धि , कुश` कुशला, सवेदने सवेदना,
अवदेने चावेदनेति । न रूपस्य पटुमन्दताद्यनुविधत्ते उपलब्धिः । तेनाह-
तद्विपर्ययादिति । तस्माच्चक्षुरादीनामधिकमैश्वर्यम्, न रूपादीनाम् ।
"कायात् स्त्रीपुरुषेन्द्रिये" इति । अत्र साधनम्-'कायेन्द्रियस्वभावं स्त्री-
पुरुषेन्द्रियम्, स्प्रष्टव्यविज्ञानजनकत्वात्, अस्त्रीपुरुषेन्द्रियस्वभावकायेन्द्रियवत्,