अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६३० श्रीमत्स्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ १.४७-
यथा चेदं चक्षुरुक्तं विस्तरेण वेदितव्यम्,
तथा श्रोत्रं
“न कायस्याधरं श्रोत्रमूर्ध्वं शब्दो न च श्रुतेः ।
विज्ञानं चास्य शब्दस्तु कायस्योभे च सर्वतः ॥”
इति विस्तरेण योज्यम् ।
त्रयाणां तु सर्वमेव स्वभूमिकम् ।
घ्राणजिह्वाकायधातूनां कायविषयविज्ञानानि स्वभूमिकान्येव—इत्युत्सर्ग-
विशेषेण कृत्वा पुनर्विशेषणार्थमपवाद आरभ्यते—
कायविज्ञानमधरस्वभूमि,
कायः, कायधातुः, स्प्रष्टव्यं च स्वभूमिकान्येव नित्यं भवन्ति । कायविज्ञानं
तु केषाञ्चित् स्वभूमिकम्, यथा कामधातुप्रथमध्यानेऽपपन्नानाम् । केषाञ्चिदधर-
भूमिकम्, यथा द्वितीयादिध्यानेऽपपन्नानामिति ।
ध्यानभूमिकस्य कायस्य विज्ञानमधरभूमिकमेव । प्रथमध्यानभूमिकमेवेत्यर्थः ।
रूपं तु द्वितीयतृतीयध्यानभूमिकस्य कायस्य स्वोर्ध्वाधरभूमिकम्, यथा—
स्वाश्रयं चक्षुः । चतुर्थध्यानभूमिकस्य कायस्य रूपं स्वाधरभूमिकम्; तत
ऊर्ध्वं रूपाभावात् ॥ ४६ ॥
“तथा श्रोत्रम्” इति । यथा चक्षुरुक्तं तथा श्रोत्रं व्याख्यातव्यम् । कथ-
मिति ? अथ यत्र काये स्थितः श्रोत्रेण शब्दान् शृणोति, किं तानि कायश्रोत्र-
शब्दविज्ञानान्येकभूमिकान्येव भवन्ति ? आहोस्विदन्यभूमिकान्यपि ? आह—
सर्वेषां भेदः । कामधातूपपन्नस्य स्वेन श्रोत्रेण स्वान् शब्दान् शृण्वतः सर्वं
स्वभूमिकं भवतीति विस्तरेणानया दिशा ग्रन्थो वक्तव्यो यावदयं तु नियमः—
न कायस्याधरं श्रोत्रमूर्ध्वं शब्दो न च श्रुतेः ।
विज्ञानं चास्य शब्दस्तु कायस्योभे च सर्वतः ॥
इति विस्तरेण योज्यम् । कथमिति ? न कायस्याधरं श्रोत्रम् । पञ्चभूमिका
हि कायश्रोत्रशब्दाः कामावचरा यावच्चतुर्थध्यानभूमिकाः । द्विभूमिकं श्रोत्र-
विज्ञानम्—कामावचरम्, प्रथमध्यानभूमिकं च । तत्र यद्भूमिकः कायस्तद्-
भूमिकमूर्ध्वभूमिकं वा श्रोत्रं तद्भूमिकोऽधरभूमिको वास्य शब्दो विषयो
भवति । ऊर्ध्वं शब्दो न च श्रुतेः । न हि कदाचिदूर्ध्वभूमिकः शब्दोऽधरभूमिकेन
श्रोत्रेण श्रोतुं शक्यते । विज्ञानं च । ऊर्ध्वं न श्रोत्रस्य शब्दवत् । अस्य शब्दस्तु