अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

| निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् १३३
आभिधार्मिकास्तु षडायतनव्यवस्थानमाहृत्य जीवितेन्द्रियानन्तरं मन-
इन्द्रियं पठन्ति; सालम्बनत्वात् । तत्र धर्मार्ध जीवितेन्द्रियादीन्येकादशेन्द्रियाणि
त्रयाणां च भाग., धर्मधातुप्रदेशत्वात् । द्वादशानामाध्यात्मिकाना चक्षुरादय.
पञ्च स्वनामोक्ताः, सप्त चित्तधातवो मनइन्द्रियं स्त्रीपुरुषेन्द्रिये कायधातुप्रदेश
इति पश्चाद् वक्ष्यति । शेषा. पञ्च धातवो धर्मधातुप्रदेशश्च नेन्द्रियमिति सिद्धम् ॥
अभिधर्मकोशभाष्ये धातुनिर्देशो नाम
प्रथमं कोशस्थान समाप्तमिति

मीन्द्रियम्, आज्ञेन्द्रियम्, आज्ञातावीन्द्रियम्—इतीमानि ब्राह्मण द्वाविंशतिरिन्द्रि-
याणि । इयता इन्द्रियाणामिन्द्रियसंग्रहो भवति । अथ जातिश्रोणो ब्राह्मणो
भगवतो भाषितमभिनन्द्यानुमोद्य भगवतोऽन्तिकात् प्रक्रान्त” ( ) इति ।
धर्मार्ध इति धर्मधात्वेकदेश इत्यर्थ । धर्मार्धमिति नपुंसकनिर्देशेन केचित्
पठन्ति । तेषा पाठे अर्धधर्म इति ममप्रविभाग प्राप्नोति, “अर्धं नपुंसकम्”
( पा० सू० २ २ २) इति लक्षणात्, अर्धपिप्पलीति यथा । अथ नपुंसक-
लिङ्गोऽप्यर्धशब्द एकदेशार्थे वर्तते, तदेवं समास क्रियते—धर्मश्चासावर्धं च
धर्मार्धम्, धर्मे वार्थं धर्मार्धमिति ।
आभिधर्मिकास्तु षडायतनव्यवस्थामनाहृत्येति । चक्षुरायतनं यावत्काया-
यतनं मनआयतनमिति षडायतनमिति षडायतनव्यवस्था युक्तम्पामना-
दृश्य । जीवितेन्द्रियानन्तरं मनइन्द्रियम् पठन्ति, सालम्बनत्वात् । वेदनेन्द्रियादानि
हि सालम्बनानि अनन्तरं पठन्ति । जीवितेन्द्रियादीन्येकादशेति । जीवि-
तेन्द्रियम्, वेदनेन्द्रियाणि पञ्च, श्रद्धादीनि चेति । त्रयाणा च भाग इति ।
आज्ञास्यामीन्द्रियादीना नवद्रव्यात्मकाना मनइन्द्रियं मुक्त्वाव्यान्यष्टौ द्रव्याणि
धर्मधात्वेकदेशः । चक्षुराटयः पञ्च स्वनामोक्ता इति । पञ्च चक्षुरादयो धातव.
पञ्चेन्द्रियाणि । चक्षुरिन्द्रियं यावत् कायेन्द्रियम् । स्त्रीपुरुषेन्द्रिये च कायेन्द्रियैकदेश
एवेति पञ्च चक्षुरादिधातव. सप्तेन्द्रियाणि भवन्ति । सप्त चित्तधातवो मन-
इन्द्रियमिति । एवं द्वादशाध्यात्मिका धातवोऽष्टाविन्द्रियाणि भवन्तीति ।
द्वादशाध्यात्मिका धातव एव धर्मार्ध एव चेन्द्रियमित्युतवधारणात् । पञ्च धातवो
रूपादयः । तदन्यधर्मधातुप्रदेशं नेन्द्रियमिति सिद्धम् ॥ ४८ ॥
आचार्ययशोमित्रकृता स्फुटार्थायामभिधर्मकोशव्याख्यायां
धातुनिर्देशो नाम प्रथमं कोशस्थानम्