अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देश १ ] द्वितीयं कोशस्थानम् १३७
संक्लेशव्यवदानयोरित्यपरे । तथा हि—तद्वियुक्तविकलान१ षण्ढपण्डको-
भयव्यञ्जनानामसंवरानन्तर्यकुशलमूलसमुच्छेदा न भवन्ति, संवरफलप्राप्ति-
वैराग्याणि चेति ।
संक्लेशव्यवदानयोरित्यपर इति पूर्वाचार्यः, न सत्त्वभेदविकल्पयो., अन्तरेणापि
पुरुषेन्द्रियं रूपावचराणां विकल्पसिद्धे । विकल्पकृतश्च सत्त्वभेद इत्यभिप्राय ।
तद्वियुक्तविकलानामिति । वियुक्ताश्च ते विकलाश्च वियुक्तविकला, ताभ्या
स्त्रीपुरुषेन्द्रियाभ्यां वियुक्तविकला. तद्वियुक्तविकला । के ? षण्ढपण्डकोभय-
व्यञ्जना २ । तद्वियुक्ता षण्ढपण्डका., तेषा स्त्रीपुरुषेन्द्रियाभावात् । षण्ढ-
पण्डकाना गुण क.विशेष. ? षण्ढका स्वभावतो नि.स्त्रीपुरुषेन्द्रिया., पण्डका
उपक्रमेणोपहतेन्द्रियाः । विनये तु पण्डका एव पञ्च पठ्यन्ते—१ प्रकृति-
पण्डक , २ ईर्ष्यापण्डक , ३ पक्षपण्डक., ४ आसेकपण्डक , ५ लूनपण्डक-
श्चेति । तत्र प्रकृतिपण्डक षण्ढ इहाभिप्रेतः । यस्य हि प्रकृत्या व्यञ्जनं नास्ति
स प्रकृतिपण्डक । शेषा इह पण्डका इष्यन्ते । लूनपण्डवो हि तावदिन्द्रिय-
च्छेदादिन्द्रियविकल इति स्फुट एष. । पक्षपण्डकादयस्त्विन्द्रियाकर्मण्यत्वेन
तद्विकला एव । इन्द्रियकर्मण्यत्वकालेऽपि तद्विकला इति व्यवस्थाप्यन्त एव,
तदिन्द्रियकर्मण्यत्वस्य पुरुषसुखविशेषाजनकत्वात्, प्रसवाजनकत्वाच्च । इन्द्रिय-
सद्भावाशङ्कानिवृत्त्यर्थमेव चेह षण्ढपण्डका इति पृथक् पाठ, अन्यथा हि
विनयवदिहाप्यभिधर्मे 'पण्डका' इत्येव पठ्येरन् । उभयव्यञ्जनास्तद्विकला ,
स्थानभ्रंशवैकल्याद्, अल्पसुखहेतुत्ववैकल्याच्च ।
अपरे व्याचक्षते—'तद्वियुक्ता षण्ढा , तद्विकला पण्डका., उपक्रम-
वैकल्यात् । उभयव्यञ्जनाश्च तद्विकला , स्थानभ्रंशवैकल्याद्, अल्पसुखहेतुत्व-
वैकल्याच्च' इति ।
तेषामसंवरादीनि न भवन्ति, "नृणामसंवरो हित्वा षण्ढपण्डद्विधाकृतीन् '
( अभि० ४४४ ) । आनन्तर्यं षण्ढादीना तु नेष्यते, "अल्पोपकारालज्जित्वात्"
अभि. ४.९८), "छिनत्ति स्त्रीपुमान् दृष्टिचरित" ( अभि० ४८१ ) इति
वचनात् । स्त्रीपुरुषाणा तु तानि भवन्ति । अत संक्लेशे आधिपत्यं स्त्रीपुरुषे-
न्द्रिययो । संवरफलप्राप्तिवैराग्याणि चेति । संवरस्त्रिविध.—प्रातिमोक्षसंवर ,
ध्यानसंवर , अनास्रवसंवरश्चेति । तेषामेकोऽपि संवरो न भवति, किमङ्ग सर्व.,
"संवरोऽशेषम्' (४ ४४, इति वचनात् । अत एव च स्रोतआपत्त्यादिफल-
१ तद्विप्रयुक्तविकल्पाना—का० । २. ०षण्ठ०—इति मुद्रित पाठ सर्वत्र ।
३. इत्येव—मुद्रित पाठ ।