अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देश ] द्वितीयं कोशस्थानम् १३०
दीनामाधिपत्यमित्यपरे । "यस्मात् सुखितस्य चित्तं समाधीयते" (
) इत्युक्तं सूत्रे १ ।
दुःखोपनिपच्छ्रद्धाषण्णैष्क्रम्याश्रिताः सौमनस्यादय इति वैभाषिकाः ।
अपरे पुनराहुः—नैवम्; चक्षुःश्रोत्राभ्यामात्मभावपरिकर्षणं विज्ञाय विषम-
परिहारात् । विज्ञाने तु तयोराधिपत्यम् । नापि विज्ञानादन्यरूपदर्शनं शब्दश्रवणं
वाऽस्ति; यतस्तयोरसाधारणकारणत्वे पृथगाधिपत्यं युज्येत । तस्मान्नैवमेषा-
मिन्द्रियत्वम् ॥ १ ॥
द्वेष, अदुःखासुखाया मोहः" ( ) इति । तैर्हि व्यवदायत
इति । तैर्विशुध्यतीत्यर्थः । तदेवं क्लेशविशुद्धावस्था श्रद्धादीनामाधिपत्यमुक्तं
भवति । व्यवदानेऽपि सुखादीनामाधिपत्यमित्यपरे इति । न केवलं संक्लेश सुखा-
दीनामाधिपत्यम्, किं तर्हि ? व्यवदानेऽपि—इति अपिशब्दस्यार्थः । आभिधार्मिकाः
केचिदेवमाहुः । "व्यवदानेऽपि तेषामाधिपत्यमस्ति" ( ) इत्या-
गममानयन्ति । यस्मात् 'सुखितस्य चित्तं समाधीयते' इत्युक्तं सूत्रे । दुःखोपनिप-
च्छ्रद्धा । दुःखमुपनिषदस्याः । सेयं श्रद्धा दुःखोपनिषद्, दुःखहेतुकेत्यर्थः । दुःखे
सति कस्यचिद् धर्मे रत्नत्रये वा श्रद्धा जायते, प्रव्रज्या वाभिलषति । षण्णैष्क-
म्याश्रिताः सौमनस्यादय इति । षण्णैष्क्रम्याश्रितानि सौमनस्यानि, षण्णैष्क्रम्या-
श्रितानि दौर्मनस्यानि, षण्णैष्क्रम्याश्रिता उपेक्षा । नैष्क्रम्यम्—सास्रवः, अना-
स्रवो मार्गः । धातोः संसाराद् वा निष्क्रमणं वैराग्यमित्यपरे । यथोक्तं
सूत्रे—"चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणि प्रतीत्योत्पद्यते सौमनस्यं नैष्क्रम्याश्रितम्"
( ) । नैष्क्रम्यालम्बनमित्यर्थः । नैष्क्रम्यानुकूलमिति वा । एवं
"यावन्मनः प्रतीत्य धर्मांश्चोत्पद्यते सौमनस्यं नैष्क्रम्याश्रितम्" ( )
इति । तथा "चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणि प्रतीत्योत्पद्यते दौर्मनस्यं नैष्क्रम्याश्रितम्" ।
एवं यावन्मनः । तथा "चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणि प्रतीत्योत्पद्यते उपेक्षा नैष्क्रम्या-
श्रिता ।" एवं यावन्मनः । 'नैष्क्रम्यं प्राप्स्यामि' इति कस्यचित् सौमनस्यम्, 'न
नैष्क्रम्याय मया यत्न क्रियते' इति कस्यचिद् दौर्मनस्यम् । कस्यचित् प्रति-
संख्यायोपेक्षा तेषु रूपादिषु भवति ।
अपरे पुनराहुरिति सौत्रान्तिकाः । विज्ञाय विषमपरिहारादिति । विज्ञानेन
विषमपरिहारः क्रियते, न चक्षुःश्रोत्रेणेत्यभिप्रायः । नापि विज्ञानादन्यद् रूप-
दर्शनं शब्दश्रवणं वास्तीति । न रूपदर्शनं ग्रहणव्यतिरिक्तं विचार्यमाणं लभ्यते ।

१-१. का० पुस्तके नास्ति ।