अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१३२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ १.४८-
नुभूता मनोविज्ञानेन विज्ञायन्ते । एवमेते प्रत्येकं द्वाभ्यां विज्ञानाभ्यां विज्ञेया
भवन्ति ।
शेषास्त्रयोदश धातव पञ्चानां विज्ञानकायानामविषयत्वादेकेन मनोविज्ञानेन
विज्ञेया इत्याख्यातं भवति ॥
एषामष्टादशानां धातूनां मध्ये कति नित्याः ? कत्यनित्याः ? न कश्चित्
सकलोऽस्ति नित्यो धातुः, अपि तु—
नित्या धर्मा असंस्कृताः ।
तेन धर्मधात्वेकदेशो नित्यः, शेषा अनित्याः ॥
कतीन्द्रियम्, कति नेन्द्रियम् ?
धर्मार्धं¹ इन्द्रियं ये च द्वादशाध्यात्मिकाः स्मृताः ॥ ४८ ॥
द्वाविंशतिरिन्द्रियाण्युक्तानि सूत्रे—चक्षुरिन्द्रियम्, श्रोत्रेन्द्रियम्, घ्राणे-
न्द्रियम्, जिह्वेन्द्रियम्, कायेन्द्रियम्, मनइन्द्रियम्, स्त्रीन्द्रियम्, पुरुषेन्द्रियम्,
जीवितेन्द्रियम्, सुखेन्द्रियम्, दुःखेन्द्रियम्, सौमनस्येन्द्रियम्, दौर्मनस्येन्द्रियम्,
उपेक्षेन्द्रियम्, श्रद्धेन्द्रियम्, वीर्येन्द्रियम्, स्मृतीन्द्रियम्, समाधीन्द्रियम्, प्रज्ञे-
न्द्रियम्, अनाज्ञातमाज्ञास्यामीन्द्रियम्, आज्ञेन्द्रियम्, आज्ञातावीन्द्रियमिति ।
त्रयोदश धातव एकविज्ञानविज्ञेया इति सिद्धम्, पञ्चविज्ञानकायानामविषयत्वात् ।
“नित्या धर्मा असंस्कृताः” इति । असंस्कृता एव नित्या इत्यवधारणम् ।
अध्वमञ्चाराभावान्नित्याः ।
“धर्मार्धं इन्द्रियं ये च द्वादशाध्यात्मिकाः स्मृताः” इति । धातव इत्यधिकारः ।
द्वाविंशतिरिन्द्रियाण्युक्तानि² सूत्र इति । “अथ जातिश्रोणो ब्राह्मणो येन भगवास्ते-
नोपसंक्रान्तः, उपसंक्रम्य भगवता सार्धं संमुखं संमोदनीं संलक्षनीं विविधां कथां
व्यतिसार्यैकान्ते न्यषीदत् । एकान्तनिषण्णो जातिश्रोणो ब्राह्मणो भगवन्तमिदम-
वोचत्–इन्द्रियाणीन्द्रियाणीति भो गौतम उच्यन्ते, कति भो गौतम इन्द्रियाणि ?
कियता चेन्द्रियाणां संग्रहॊ भवति ? द्वाविंशतिरिमानि ब्राह्मण इन्द्रियाणि ।
कतमानि द्वाविंशति ? चक्षुरिन्द्रियम्, श्रोत्रेन्द्रियम्, घ्राणेन्द्रियम्, जिह्वेन्द्रियम्,
कायेन्द्रियम्, मनइन्द्रियम्, स्त्रीन्द्रियम्, पुरुषेन्द्रियम्, जीवितेन्द्रियम्, सुखेन्द्रि-
यम्, दुःखेन्द्रियम्, सौमनस्येन्द्रियम्, दौर्मनस्येन्द्रियम्, उपेक्षेन्द्रियम्, श्रद्धेन्द्रि-
यम्, वीर्येन्द्रियम्, स्मृतीन्द्रियम्, समाधीन्द्रियम्, प्रज्ञेन्द्रियम्, अनाज्ञातमाज्ञास्या-
१ धर्मार्धम्—का० ।