अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

म्बनत्वे एकाालम्बनत्वं? Let's look at line 18: मप्येकालम्बनत्वे एकाालम्बनत्वं चित्तानामित्युच्यते, न पुनरेकालम्बनता`
Wait, look at line 18:
म-प्ये-का-ल-म्ब-न-त्वे (मप्येकालम्बनत्वे)
ए-का-ल-म्ब-न-त्वं (एकालम्बनत्वं)
चि-त्ता-ना-मि-त्यु-च्य-ते, (चित्तानामित्युच्यते,)
न पु-न-रे-का-ल-म्ब-न-ता (न पुनरेकालम्बनता)
Yes!

Line 19:
चित्तचैत्तानामित्युच्यते ? प्राधान्यात् चित्तान्येवैकालम्बनानि समाधिरिति ।

Line 20:
अवस्थाविशेषत्वाच्चित्तगुणभाववत्¹ । वैभाषिक आह-न चित्तान्येव

Line 21:
समाधिः । येन तु तान्येकाग्राणि वर्तन्ते समाहितानि स धर्मः समाधिः । यथा

Line 22:
वैशेषिक-नये शुक्लगुणयोगाच्छुक्लः पटः, स एव गुणोऽस्य शौक्लमित्युच्यते,

चेत् ? सम्प्रयुक्ते समाधिवैयर्थ्यम् । यत एव च कारणात् समाधिः, स्तत
एव कारणात्१ चित्तानामेकालम्बनत्वं किं नेष्यते, महाभूमिकत्वाच्च
समाधेः सर्वचित्तानामेकाग्रताप्रसङ्गः ? न; दुर्बलत्वात्समाधेः ।
चित्तान्येवैकाग्राणि समाधिः । तथा ह्यधिचित्तं शिक्षा चित्तपरिशुद्धि-
प्र...ं च सूत्रे चत्वारि ध्यानान्युक्तानीत्यपरे ।
ध्यानमिति कोऽर्थः ? ध्यायन्त्यनेनेति । प्रजानन्तीत्यर्थः । समाहित-
चित्तस्य यथाभूतप्रज्ञानात् । चिन्तनार्थो ह्येष धातुः । चिन्तनं च प्रज्ञेति
लम्बने न विक्षेपः ? अस्मिन्नालम्बने न विक्षेप इति । सम्प्रयुक्ते समाधि-
वैयर्थ्यम् । यत् प्रथमं चित्तं समाधिसम्प्रयुक्तम्, तस्मिन् सम्प्रयुक्ते समाधि-
वैयर्थ्यम् । तत्र कारित्रं समाधिर्न करोति, द्वितीये करोतीति कृत्वा । किञ्च
यत एव च कारणात् समाधिरेकाग्रतालक्षणोऽभिप्रेतः । तत एव च
कारणात् चित्तानामेकालम्बनत्वं किं नेष्यते । किं समाधिना अर्थान्तरभूतेनेति
अभिप्रायः ।
न; दुर्बलत्वात् समाधेः । न; महाभूमिकत्वात् समाधेः सद्भावात्
सर्वस्य चित्तस्यैकाग्रताप्रसङ्गः२ । यच्चित्तं दुर्बलेन समाधिना सम्प्रयुज्यते, न
तदेकाग्रं भवति । यत् पुनर्बलवता, तच्चित्तमेकाग्रमिति सत्यपि महा-
भूमिकत्वे समाधेर्न सर्वचित्तानामेकाग्रताप्रसङ्गः ।
चित्तान्येवेति विस्तरः । चित्तान्येवैकाग्राणि समाधिः । नार्थान्तरभूत
इति । तथा हि अधिचित्तं शिक्षेति । “अधिचित्तं शिक्षा कतमा ? चत्वारि
ध्यानानि” इति सर्वम् । तथा चित्तपरिशुद्धिप्रधानं चत्वार्येव ध्यानानि इत्यु-
क्तानि । लिखितमिदं सूत्रम्— “ऋद्धिपादा समाधयः” (अभि० को० ६.६९)
इत्यत्र । यथा ह्यधिशीलं शिक्षा शीलमेव, न तस्मादन्या । अधिप्रज्ञं च शिक्षा
प्रज्ञैव, न तस्या अन्या । एवमधिचित्तं शिक्षा चित्तमेव, न तस्मादन्या । न
चित्तव्यतिरिक्तसमाधिरस्तीत्यर्थः । अधिचित्तं हि शिक्षा समाधिरिष्यते ।
यथा चास्मिन्नेव सूत्रे शीलपरिशुद्धिप्रधानं विमुक्तिपरिशुद्धिप्रधानमित्युक्ते न
शीलपरिशुद्धिः शीलादन्या । एवं दृष्टिपरिशुद्धिः, विमुक्तिपरिशुद्धिश्च । तथैव
चित्तपरिशुद्धिरपि न चित्तादन्या । चित्तपरिशुद्धिर्हि चतुर्ध्यानलक्षणा-
समाधिरिति ।
१. का० पुस्तके नास्ति । २. ०काग्रता०—जा० ।
अभि० को० ४ : ७

"?
The letter is 'नि' or 'वि'?
It has a loop at bottom left: 'नि'!
Wait, could it be "मिथ्यानिध्यानादित्यर्थः"? No, look at the repha on 'र्णा'!
Wait, "नितीर्णात्"? No, 'ती' + 'र्णा' = तीर्णा!
Wait, "मिथ्या नितीर्णादित्यर्थः" (or "मिथ्यानितीर्णादित्यर्थः").
Let's look at the letters:
म + ि = मि
थ + य + ा = थ्या
न + ि = नि
त + ी + र् = तीर्
ण + ा = णा
द + ि = दि
त + य + ः = त्यर्थः
Yes, "मिथ्यानितीर्णादित्यर्थः ।" (meaning: incorrectly deliberated/decided, from ni + tṝ / nitīrṇa).

Line 23:
"कामरागपर्यवस्थितेनापि चेतसा मिथ्योपनिध्यानात् तत्प्रसङ्गः । न; तत्प्रति-"
Wait, is there a semicolon after 'न'?
Yes: "न; तत्प्रति-"

Line 24:
"रूप एवेति विस्तरः । नैतदेवमतिप्रसङ्ग इति । तत्प्रतिरूप एव हि नाति-"

Line 25:
"बहुविलक्षणे क्लिष्टे ध्यानमिति संज्ञासन्निवेशः

निर्देशः ] अष्टमं कोशस्थानम् ११२६
कीदृशं पुनः कुशलमेकाग्र्यं प्रथमं ध्यानम्, कीदृशं यावच्चतुर्थम् ?
प्रथमं तावत्—
विचारप्रीतिसुखवत्,
विचारप्रीतिसुखसंयुक्तं कुशलमेकाग्र्यं तत् प्रथमं ध्यानम् । विचार-
वचनाद् वितर्कोऽप्युक्तो भवति; साहचर्याद् धूमाग्निवत् । न हि प्रीतिसुखवान्
विचारो विना वितर्केणास्ति ।
शेषं पुनर्ध्यानत्रयम्
पूर्वपूर्वाङ्गवर्जितम् ।
‘शुभैकाग्र्यम्’ वर्तते । विचारविवर्जितं प्रीतिसुखवत् द्वितीयम्,
विचारप्रीतिवर्जितं तृतीयम्, विचारप्रीतिसुखवर्जितं चतुर्थमिति ।
अनेन कामरागादिपर्यवस्थानस्यापि ध्यानत्वे सति न दोष इति
दर्शयति--धूमाग्निवदिति । यथा ‘धूमोऽत्र’ इति धूमवचनेनाग्निरप्युक्तो
भवति; साहचर्यात् । न विनाग्निना धूमो भवतीति । अनेनैव चाविना-
भावित्वेन धूमस्याभ्यर्हितत्वम्—यत्र हि धूमस्तत्राग्निः, न तु यत्राग्निस्तत्र
धूमः । तथा हि—अयोगुडाङ्गारादिष्वग्निरेव गृह्यते, न धूमः । अस्माच्चाभ्य-
र्हितत्वाद् धूमस्य पूर्वनिपातः, वासुदेवार्जुनवत् । अन्यथा हि “द्वन्द्वे घि”१ (पा०
सू० २.२.३२) इत्यग्निशब्दस्य पूर्वनिपातः स्यात् । कथं पुनः साहचर्येण हि
प्रीतिसुखवान् विचारो विना वितर्केण नास्ति । यथा ध्यानान्तरविचारः । न
प्रीतिसुखवानिति अवितर्कः, नैवमयं विचारः । विशेषितो ह्ययं विचारः प्रीति-
सुखसहपठितः “विचारप्रीतिसुखवत्” (अभि० को० ८.२) इति वक्ष्यति ।
वितर्कवर्जितं द्वितीयं ध्यानमिति ध्यानान्तरमपि द्वितीयं ध्यानं प्राप्नोति ।
किं च चत्वार्यङ्गानि प्रथमध्याननिर्देशावसानेऽनेनानुक्रमेणोक्तानि—'सवितर्कं
सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति' इति । ततः
विचारप्रीतिसुखसमाधयः प्रथमे ध्याने भवन्ति । एभिश्चतुर्भिरङ्गैर्वितर्केण च
सर्वप्रथमोक्तेन पञ्चाङ्गमुच्यते । द्वितीयं पुनरुच्यते—'अवितर्कमविचारं समा-
धिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति' इति । चतुर्णामेषां पूर्वाङ्गेन
विचारलक्षणेन वर्जितमिति । तृतीयमप्येवमुच्यते—'स प्रीतेर्विरागात् उपेक्षको
विहरति विस्तरेण, यावत् सुखविहारीति तृतीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति'
१. द्वन्द्वेऽपि—जा० ।

११३० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ समापत्ति-
यथा ध्यानानि
तथारूप्याः,
केन प्रकारेण ? एतेऽपि हि द्विधा—उपपत्ति-समापत्तितः । चत्वारश्च
चोपपत्तय उक्ताः । समापन्न्यारूप्यास्त्वभेदेन कुशलैकाग्रतास्वभावा इति ।
अनेन प्रकारेण सपरिवाराः
चतुःस्कन्धाः,
अनुपरिवर्तकरूपाभावात्¹ ।
अधोभूमिविवेकजाः ॥ २ ॥
चतुर्थध्यानविवेकजं ह्याकाशानन्त्यायतनम्, तद्विवेकजं विज्ञाना-
नन्त्यायतनम्, तद्विवेकजमाकिञ्चन्यायतनम्, तद्विवेकजं नैवसंज्ञानासंज्ञा-
यतनम्—इत्येवं चत्वार आरूप्याः ।
कोऽयं विवेको नाम ? येन मार्गेणाधस्ताद् विमुच्यते; वैराग्य-
गमनात् ॥ २ ॥
इति । प्रीतिलक्षणेनापरेणाङ्गेन वर्जितमिति । चतुर्थ पुनरेवमुच्यते—'स
सुखस्य च प्रहाणाद्, विस्तरेण यावत्, अदुःखासुखमुपेक्षास्मृतिपरिशुद्धिं चतुर्थं
ध्यानमुपसम्पद्य विहरति' इति । सुखेनाप्यङ्गेन वर्जितं समिधिरेवात्र केवलम-
वशिष्यते इति । अत एव सूत्र कृतम्—' विचारप्रीतिसुखवत्" (अभि० को०
८.२) इति ॥
एषामपि चोपपत्तय उक्ता इति । "आरूप्यधातुरस्थान उपपत्त्या
चतुर्विधः" (अभि० को० ३.३) इति वचनात् ।
अनुपरिवर्तकरूपाभावादिति । ध्यानानास्रवसंवराभावादित्यर्थः ।
विवेक इति । विविच्यतेऽनेनेति विवेकः । येन मार्गेणेति । आनन्तर्य-
मार्गेण, विमुक्तिमार्गेणापि वा; तदेककार्यत्वात् । वैराग्यगमनादिति ।
तद्वैमुच्यगमनादित्यर्थः ॥ २ ॥
१. मनुपरिवर्ति०—जा० ।

निर्देशः ] अष्टमं कोशस्थानम् ११३१
त एव चारूप्याः
विभूतरूपसंज्ञाख्याः सह सामन्तकैस्त्रिभिः ।
आकाशानेन्त्यायतनसामन्तकं चतुर्थध्यानालम्बनत्वाद् विभूतरूपसंज्ञाख्या
न लभते । न हि तत्र रूपसंज्ञा विभूता, न विगतेत्यर्थः । यदुक्तं "चतुःस्कन्धा"
(अभि० को० ८ २) इति ।
साध्यं तावदेतद्—आरूप्येषु रूपं नास्तीति । यदि हि स्यात्,
कथमारूप्या उच्येरन् ? ईषद्रूपत्वाद्, आपिङ्गलवत् । कीदृशं तावदीषद्रूपं
तत्रेष्टयते ? यदि कायवाक्संवरमात्रम्, कथं तदभावे तत्संवरौ भविष्यतः ।
न चासति भूते भौतिकं युज्यते । अनास्रवसंवरवच्चेत्? सास्रवभूतसद्भावात् ।
समापत्तावपि तत्प्रतिषेध उक्तः ।
अथ कायोऽप्यस्तीन्द्रियाण्यपि रूपीणि । कथं तदीषद्रूपा इष्यन्ते ?
परिमाणाल्पत्वाच्चेत्, उदकजन्तुकेष्वप्यदृश्यरूपेषु प्रसङ्गः ? अच्छत्वाच्चेत्,
"विभूतरूपसंज्ञाख्याः" इति । विभूता रूपसंज्ञा अस्येति विभूतरूपसंज्ञः,
विभूतरूपसंज्ञा इत्याख्या येषामिति विभूतरूपसंज्ञाख्याः ।
साध्यं तावदेतदिति । निकायान्तरीयाः । यदि हि स्यादिति ।
वैभाषिकाः । आपिङ्गलवदिति । यथा ईषत् पिङ्गल आपिङ्गलः, एवम् ईषद्
रूपा आरूप्या इति । कथं तदभावे तत्संवरौ कायवाक्संवरौ भविष्यतः ।
न चासति भूते आरूप्यावचरे संवरभौतिकं आरूप्यावचरं युज्यते । अनास्रव-
संवरवच्चेन् । नैतदेवं स्यात् । यथा न सन्ति अनास्रवाणि भूतानि ।
अस्ति चानास्रवसंवरो भौतिकं रूपम् । एवमिहापि नारूप्यावचराणि
भूतानि स्युः । अथवा आरूप्यावचरसंवरः स्याद् भौतिकं रूपमिति ।
तच्च न । सास्रवभूतसद्भावान् । सास्रवाणि भूतानि सन्ति । तान्यारूप्येषु
भवेयुः । अनास्रवाणि तु भूतानि न सन्ति । अतोऽनास्रवसंवरो यत्र जात-
तत्रत्यानि सास्रवाण्युपादाय भवतीत्यकल्पनेयम्; असाम्यात् । समापत्तावपि
तत्प्रतिषेधः उक्त इति । अनेनैवोपपत्तिरूपप्रतिषेधेन समापत्तावपि रूपप्रतिषेध
उक्तो भवति । नात्र यत्नान्तरमनुष्ठेयम् । कथम् ? यदि कायवाक्संवर-
मात्रम्, कथं तदभावे तत्संवरौ भविष्यति ? न चासति भूते भौतिकं युज्यत
यनास्रवसंवरवच्चेत् ? न, सास्रवभूतसद्भावादिति ।
"सर्वशो रूपसंज्ञानां समतिक्रमात्" इति वचनात् । समापत्तावपि
तत्प्रतिषेध उक्त इत्यपरे । तदेव नारूप्यसमापत्तिषु रूपमस्तीति दर्शितं
भवति ।
परिमाणाल्पत्वाच्चेत् । अथ मतम् —परिमाणमात्रं रूपमस्ति, अतस्-

११३२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ समापत्ति-
अन्तराभवरूपावचरेष्वपि प्रसङ्गः ? यतो नाच्छतरं चेत्, भवाग्रमेवारूप्यं
स्यात्; समापत्तिवत्तदुपपत्तिविशेषात् । ध्यानोपपत्तिरूपस्यापि चाधरभूमि-
केन्द्रियाग्रहणात् कस्तत्र विशेषः ।
द्वयोर्धातोरन्वर्था संज्ञा, नारूप्यधातोरिति चेत् । काऽत्र युक्तिः ? “आयु-
रुष्मणोः संसृष्टवचनान्नडकलोपीद्वयवन्नामरूपयोरन्योन्यनिश्रितवचनात् विज्ञान-
प्रत्ययं नामरूपम्" ( ) इति वचनात् ।
ईषद्रूपा इष्यन्ते । उदकजन्तुकेष्वपि अणुत्वावदृश्यारूपेषु प्रसङ्गः । आरूप्य-
प्रसङ्ग इत्यर्थः । अच्छत्वाच्चेत् १ । तत्रैतत् स्यात्—रूपस्याच्छत्वाद्वारूप्या
इति । अन्तराभवरूपावचरेष्वपि प्रसङ्गः । अन्तराभवरूपावचरा हि वज्र-
मयेष्वपि पर्वतेष्वच्छत्वादसज्जमाना गच्छन्ति । तेष्वारूप्यप्रसङ्गः । समापत्ति-
वत् तदुपपत्तिविशेषादिति । यथैव हि आकाशानन्त्यादिसमापत्तयो विशिष्ट-
तमाः, एवमुपपत्तिविशेषोऽपि तासामभ्युपगन्तव्यः—अच्छाच्छाच्छतरतम इति । अथ
समापत्तिवदुपपत्तिविशेषोऽच्छाच्छतरतम इति तदेवारूप्यं स्यात् । यदि चा-
रूप्योपपत्तिरूपस्याधरभूमिकेनेन्द्रियेणाच्छतरत्वादग्रहणमित्यारूप्या उच्यन्ते ।
ध्यानोपपत्तिरूपस्यापि चेति विस्तरः । एष सम्भवो ध्यानोपपत्तिरूप-
स्यापि चाधरभूमिकेनेन्द्रियेणाग्रहणम् । कथम् ? प्रथमध्यानभूमिकेनेन्द्रियेण
द्वितीयभूमिकस्याग्रहणम् । एवं; यावत् तृतीयध्यानभूमिकेनेन्द्रियेण चतुर्थ-
ध्यानभूमिकस्य रूपस्याग्रहणम्, ऊर्ध्वभूमिकस्याच्छतरत्वात् । तदेवं
ध्यानोपपत्तिरूपस्य चाधरभूमिकेनेन्द्रियेणाग्रहणात् । कस्तत्र विशेषः ।
आरूप्यधातौ यदच्छतरताभ्याम्, सामान्येऽपि त एवारूप्या इष्यन्ते, न
रूपावचराः । तस्मान्न तत्र रूपम् ।
अथ मतम्-द्वयोर्धातोरन्वर्था संज्ञा । कामगुणप्रभावितः कामधातुः,
रूपप्रभावितो रूपधातुरिति । नारूप्यधातोरन्वर्था संज्ञा । किं तर्हि ?
यादृच्छिकीति । काऽत्र युक्तिः । द्वयोर्धातोरन्वर्था संज्ञा, नारूप्यधातोरिति
युक्त्या प्रतिषिद्ध्य 'नारूप्यधातौ रूपमस्ति' इति आगमं परिगृह्याशङ्कित
वार्यते । तत्र रूपप्रसिद्धयर्थं आयुरुष्मणोरिति विस्तरः । आरूप्येषु रूपास्ति-
त्वसिद्धिरिति चेत् इति । एतत् पदं प्रत्येकं योज्यम् । कथम् ? आयुरुष्मणोः
संसृष्टवचनात् रूपास्तित्वसिद्धिरिति चेत्, तत्रैतत् स्यात् सूत्र उक्तम्—
“यच्चायुष्मन् कौष्ठिल ! आयुः, यच्चोष्मकम्, संसृष्टाविमौ धर्मौ न विसृष्टौ"
( ) इति विस्तरः । अतः तत्रायुषि सत्युष्मणा भवितव्यम् । ऊष्मा च
रूपमिति सिद्ध्यति । नडकलापीद्वयवत् नामरूपयोरन्योन्यनिश्रितवचनात् ।
१. अच्छत्वाच्चेद्-जा० ।

निर्देशः ] अष्टमं कोशस्थानम् ११३३
अन्यत्र रूपाद् यावत् संस्कारेभ्यो विज्ञानस्यागतिगतिप्रतिषेधाच्चारूप्येषु
रूपास्तित्वसिद्धिरिति चेत् ? न; सम्प्रधार्य तावदेतत्—यदिदमायुरूष्मणोः
संसृष्टत्वमुक्तम्, किमिदं कामावचरमायुः सन्धायोक्तम्, आहोस्वित्
सर्वमिति ?
यच्च नामरूपयोरन्योन्याश्रितत्वमुक्तं किमिदं कामरूपावचरं नाम
सन्धायोक्तम्, आहोस्वित् सर्वमिति ? यच्च विज्ञानप्रत्ययं नामरूपमुक्तम्,
आरूप्येषु रूपास्तित्वसिद्धिरिति चेत् ? सूत्रे उक्तम्— "तद्यथा आयुष्मन्
सारिपुत्र ! द्वे नडकलाप्यावाकाशे उच्छ्रिते स्याताम् । ते अन्योन्यनिश्रिते,
अन्योन्यं निश्रित्य तिष्ठेयाताम् । तत्र कश्चिदेकमपनयेत्, द्वितीया निपतेत् ।
द्वितीयामपनयेत्, एका निपतेत् । एवमायुष्मन् सारिपुत्र ! नामं च रूपं
चान्योन्यनिश्रितम्, अन्योन्यं निश्रित्य तिष्ठति" इति विस्तरः ।
विज्ञानप्रत्ययं नामरूपमिति वचनात् । तस्मादारूप्येषु रूपास्ति-
त्वसिद्धिरिति चेत् ? प्रतीत्यसमुत्पादसूत्रे उक्तम्—"आरूप्यप्रसिद्धिक्षणे
विज्ञानप्रत्ययं नामरूपम्" इति वचनात् । तस्मात् आरूप्येषु रूपमस्तीति
सिद्ध्यति ।
अन्यत्र रूपादिति विस्तरः । सूत्र उक्तम्—"रूपोपगं भिक्षवो विज्ञानं
तिष्ठति । इति रूपालम्बनंरूपप्रतिष्ठितम् । यः कश्चित् भिक्षव एवं वदेत्—
अहमन्यत्र रूपाद् वेदनायाः संज्ञायाः संस्कारेभ्यो विज्ञानस्यागतिं गतिं वा
वदामीति, तस्य तद् वाग्वस्त्वेव स्यात्" इति । अस्मादपि चागमात्
आरूप्येषु रूपमस्तीति सिद्ध्यति एवं चेत्; तन्न; सम्प्रधार्यत्वात् ।
आहोस्वित् सर्वमिति । कामरूपावचरम् । अयमत्राभिप्रायार्थः-
कामरूपावचरमेवायुः सन्धायैवमुक्तम् । तथा ह्युक्तम्—
"आयुरूष्मा च विज्ञानं यदा कायं जहत्यमी ।
अपविद्धस्तदा शेते यथा काष्ठमचेतनः ॥” ( ) इति ।
न चारूप्यधातौ कायोऽस्ति, कुत एव कायनिदानम् ! रूपधातौ तु
यद्यपि कायोऽस्ति, न तु कायनिदानं प्रज्ञायत इति ·
यच्च नामरूपयोरन्योन्याश्रितत्वमुक्तम्, तदपि कामरूपावचरमेव
सन्धायोक्तम् - इति लक्ष्यते । द्वयसम्भवे हि अन्योन्याश्रितत्वं सम्भवति !
यच्च विज्ञानप्रत्ययं नामरूपमिति । विज्ञानं प्रत्ययोऽस्येति विज्ञानप्रत्ययम्

किमत्र सर्वविज्ञानं १ नामरूपस्य प्रत्ययमुक्तम्, आहोस्वित् सर्वं नामरूपं विज्ञान-
प्रत्ययमिति ? यच्चान्यत्र रूपादिभ्यो विज्ञानस्यागतिगतिप्रतिषेधः ।
किमत्र सर्वैरेतैर्विना२ तत्प्रतिषेधः, आहोस्वित् एकेनापीति ? अविशेष-
वचनान्न सम्प्रधार्यमिति चेत्, अतिप्रसङ्गः । बाह्यस्यापि ह्यष्मण आयुष्या
विनाभावो न प्राप्नोति । बाह्यस्यापि च रूपस्य विज्ञानाश्रितत्वम्३;
नामरूपमित्येव प्रतीत्योद्गृहीतं[ग्गने]। किमत्र सर्वविज्ञानं कामावचर-
संस्कारप्रत्ययं, यावत्, आरूप्यसंस्कारप्रत्ययं नामरूपस्य प्रत्ययः । आहोस्वित्
सर्वं नामरूपं विज्ञानप्रत्ययमिति । वयं ब्रूमः—विज्ञानप्रत्ययं नामरूपमित्येवं
सर्वस्य नामरूपस्य विज्ञानं प्रत्यय इत्यवधार्यते । न तु सर्वं विज्ञानं नाम-
रूपस्य प्रत्यय इत्यवधार्यते । किञ्चिद् विज्ञानं नाम्न एव प्रत्ययो यदा-
रूप्यावचरसस्कारप्रत्ययम् । तदिदमुक्तं भवति-प्रत्यय एव विज्ञानमस्य
नामरूपस्य, न त्वस्यैव समुदितस्य नामरूपस्य प्रत्यय इति । सम्भवं
प्रत्येवमुच्यते । तथा हि—उपपादुकानां विज्ञानप्रत्ययं षडायतनमेव भवति,
न नामरूपम् । अनिष्पन्नषडायतनावस्था हि पञ्चस्कन्धाः 'नामरूपम्' इत्याख्या-
यन्ते । सूत्रं च एतमेवार्थं द्योतयति—"विज्ञानं चेदानन्द, मातुः कुक्षिं
नावक्रमेत् अपि तु तन्नामरूपं कललत्वाय सम्मूर्छेत् ? न भदन्त । विज्ञानं
चेदानन्दावक्रम्य क्षिप्रेमेवापक्रामेद्, अपि तु तन्नामरूपमित्थत्वाय प्रजायेत ?
नो भदन्त । विज्ञानं चेदानन्द, दहरस्य कुमारस्य कुमारिकाया वा उच्छि-
द्येत, विनश्येत्, न भवेद्, अपि तु तन्नामरूपं वृद्धि विपुलतामापद्येत ? नो
भदन्त । तदनेनापि पर्यायेण वेदितव्यम् यद् विज्ञानस्य प्रत्ययं नामरूपम्
नामरूपप्रत्ययं च विज्ञानम्” ( ) इति विस्तरः ।
किमत्र सर्वैरेतै रूपादिभिर्विना तत्प्रतिषेध आगतिगतिप्रतिषेधः ।
तत्र पूर्वस्माल्लोकात् अन्तराभवसन्तत्या इहोपपत्तिः = आगतिः । अन्तरा-
भवसन्तत्या पुनरस्माल्लोकात् परलोक उपपत्तिः = गतिः । आहोस्विदेकेनापि
रूपादीनाम् अन्यतममेव । वयं ब्रूमः--सर्वैर्विना तत्प्रतिषेध इति । अविशेष-
वचनान्न सम्प्रधार्यदिति चेत् । स्यादेषा बुद्धिः- अविशेषेणेदं सूत्रवचनम्—
“यच्चायुष्मन् महाकौष्ठिल; आयुरिति विस्तरेण, यावत् रूपोपगं विज्ञानं
तिष्ठति” इति । अनेन सूत्रवचनेन विशेषितं कामावचरं रूपावचरं वा
आयुः सन्धायोक्तम्, यावत् सर्वरेव तैर्विना रूपादिभिस्तत् प्रतिषेध इति ?
अत्रोच्यते—अतिप्रसङ्गः; बाह्यास्यापि हि ऊष्मणः आयुष्या विनाभावो न
१। सच विज्ञानम्-का० । २ सर्वैरेव तै०-का० । ३. नांनाश्रितत्वम्-का० ।

निर्देश: ] अष्टमं कोशस्थानम् ११३५
अविशेषवचनात् ।
धात्वोरपि कवलीकाराहारप्रसङ्ग : ।
“अतिक्रम्य देवान् कवलीकाराहारभक्षान्” इति वचनात्, प्रीत्या-
हारवचनाच्चाप्रसङ्ग इति चेत् ?
आरूप्येष्वपि रूपस्याप्रसङ्गः । “रूपाणां निःसरणारूप्याः”, “ये ते
शान्ता विमोक्षा अतिक्रम्य रूपाण्यारूप्याः”, “अरूपिणः सन्ति सत्त्वाः”,
“सर्वशो रूपसंज्ञाना समतिक्रमात्” ( ) इति वचनात् । सति हि रूपे स्वं
प्राप्नोतीत्यविशेषवचनात् । न हि एवं विशेषितम्—‘यच्चायुष्मन् कौष्ठिल,
आयुः, यच्च रूपं आध्यात्मिकः’ इत्यादि । बाह्यस्यापि रूपस्य काष्ठ-
कुड्यादेरसत्त्वसंख्यातस्य विज्ञानाश्रितत्वं प्राप्नोति; अविशेषवचनात् ।
चतुर्विज्ञानस्थितिवच्चेति विस्तरः । यथा चतसृणां विज्ञानस्थितीनाम-
विशेषवचनात् आरूप्यधातौ तव रूपास्तित्वम्, एवं तव आहारचतुष्क-
वचनाद् रूपारूप्यधात्वोः कवलीकाराहारप्रसङ्गः । एवं हि सूत्रं पठ्यते—
“चत्वार आहारा भूतानां सत्त्वानां स्थितये सम्भवैषिणां चानुग्रहाय ।
कतमे चत्वारः ? कवलीकाराहार औदारिकः सूक्ष्मः, स्पर्शो द्वितीयः,
मनःसञ्चेतना तृतीयः, विज्ञानमाहारश्चतुर्थः” ( ) इति । एव-
माहारचतुष्कवचनात् सत्त्वानां स्थित्यर्थमविशेषेण । नामवचनाच्चानिः-
विशेषितत्वात् तव रूपारूप्यधात्वोरपि कवलीकाराहारप्रसङ्गः । अतिक्रम्येति
विस्तरः । तत्र निकायान्तरीयेस्यैतत् स्यात् — अस्त्यस्योत्सर्गस्यापवादः ।
अतिक्रम्य देवान् कवलीकाराहारभक्षानिति वचनात् । उपधिसूत्रादिषु
“भेदाच्च कायस्यातिक्रम्य देवान् कवलीकाराहारभक्षान् अन्यतमस्मिं दिव्यै
मनोमयकाये उपपद्यते” इति । प्रीत्याहारवचनाच्चेति । “भवति भिक्षवः
स समयो यदयं लोको संवर्तते, संवर्तमाने लोके यद्भूयसा सत्त्वा आभास्वरे
देवनिकाये उत्पद्यन्ते । तत्र भवन्ति रूपिणो मनोभया अविकला अहीनेन्द्रियाः
सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेताः शुभा वर्णस्थानीयाः स्वयम्प्रभाः विहायसङ्गमाः
प्रीतिभक्षाः प्रीत्याहारा दीर्घायुषो दीर्घमध्वानं तिष्ठन्ति” ( )
इत्येवमादिषु सूत्रेषु वचनात् । अप्रसङ्गः कवलीकाराहारस्य ।
यच्चेदम् आरूप्येष्वपि रूपस्याप्रसङ्गः । किं कारणम् ? अपवादात् ।
कः पुन ? रूपाणां निःसरणारूप्या इत्येकं सूत्रमपवादः । ये ते शान्ता
विमोक्षा अतिक्रम्य रूपाणि आरूप्या इति द्वितीयम् । अरूपिणः सन्ति
सत्त्वा इति तृतीयम् । सर्वशो रूपसंज्ञानां समतिक्रमात् इति चतुर्थं ।
सति हि रूप इति । यद्यारूप्यसमापत्त्युपपत्तिषु रूपं स्यात् । सति हि रूपे

११३६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ समापत्ति-
रूपमवश्यं सञ्जानीरन्निति । औदारिकमधोभूमिकं रूपमभिसन्धायोक्तमिति
चेत् ? कवलीकाराहारेऽपि तुल्यम् । ध्यानानामपि चाधोभूमिनिःसरणाद्वादा-
रूप्यत्वप्रसङ्गः१ ।
वेदनादिनिःसरणं च किं नोक्तम्२ ? अधोभूमिकवेदनानिःसरणात् ।
रूपजातिं तु कृत्स्नामतिक्रान्ताः, न वेदनादिजातिम् । अतो रूपाणां
निःसरणमुक्तम्३, न४ वेदनादिनिःसरणम्४ ।
स्वं रूपमवश्यं सञ्जानीरन्निति । 'सर्वशो रूपसंज्ञानां समतिक्रमत्वाद्' इति
वचनं नोक्तं स्यात् । उक्तं तु, अतोऽपि न तत्र रूपमस्ति । औदारिकमिति
विस्तरः । तत्रैतत् स्यात्—औदारिकमधोभूमिकं रूपमभिसन्धायोक्तम्—
ये ते शान्ता विमोक्षा इति विस्तरेण । अत्र ब्रूमः—कवलीकाराहारेऽपि
तुल्यम् । कथम् ? 'अतिक्रम्य देवान् कवलीकाराहारभक्षान्' इति औदारिक-
मधोभूमिकं कवलीकाराहारमभिसन्धायोक्तम्, न रूपावचरं कवलीकाराहारं
सूक्ष्ममिति । यदि च अधोभूम्यौदारिकरूपनिःसरणादारूप्या इत्युच्यन्ते,
ध्यानानामपि चाधोभूमिनिःसरणत्वादारूप्यत्वप्रसङ्गः । कथम् ? कामाव-
चरौदारिकरूपनिःसरणं प्रथमं ध्यानम् । एवमुत्तरोत्तरौदारिकरूपनिःसरणम्,
यावत्, चतुर्थध्यानमित्यारूप्यत्वप्रसङ्गः ।
वेदनादिनिःसरणं च किं नोक्तम् । यदि अधोभूमिकौदारिकनिःसर-
णात् सत्यपि स्वभूमिकरूपे आरूप्या इत्युच्यन्ते, वेदनादिनिःसरणात्
आरूप्या अवेदनाः—इति किं नोच्यन्ते सत्यामपि स्वभूमिवेदनायाम् ।
आदिशब्देन, यावद्, अविज्ञानाः—इति किं नोच्यन्ते सत्यपि स्वभूमिविज्ञाने
इति । किं कारणम् ? अधोभूमिकवेदनादिनिःसरणात् । अधोभूम्यौदारिक-
वेदनादिनिःसरणादित्यर्थः । रूपजातिं तु कृत्स्नामतिक्रान्ता । या काचिद्
रूपजातिः औदारिकी वा सूक्ष्मा वा, आध्यात्मिकी वा बाह्या वा, तां
सर्वमतिक्रान्ता आरूप्याः समापत्त्युपपत्तौ । न वेदनादिजातिम् । न वेदना
सर्वमतिक्रान्ता आरूप्याः समापत्त्युपपत्तौ; अदुःखासुखवेदनास्तित्वात् ।
आदि-शब्देन, यावद् विज्ञानं वक्तव्यम् । अतो रूपाणां निःसरणमुक्तम्,
न वेदनादिनिःसरणम् । तस्मादेवंवादिनामस्माकं न भवत्ययं प्रसङ्गः—
अधोभूमिकवेदनादिनिःसरणात् वेदनादिनिःसरणं च किं नोक्तमिति ।
१. ०दारूप्यप्र०—का० । २ नोक्ता—वा० ।
३. ०मुक्ताः—का० । ४-४. वा० पुस्तके नास्ति ।

निर्देशः ] अष्टमं कोशस्थानम् ११३७
भवेन भवस्यानिःसरणावचनं तु तेनैव तस्यानिःसरणाद्, आस्रवान-
त्यन्तनिःसरणाच्च १ । ध्यानेषु चोक्तं भगवता—"यत्तत्र भवति रूपगतं वा
यावद्विज्ञानगतं वा" इति। आरूप्येषु तूक्तम्—"यत्तत्र भवति वेदनागतं वा
यावद्विज्ञानगतं वा" ( ) इति। सत्यां तेषु रूपजातौ कस्माद्रूपगतं
वेति नावक्ष्यत् । तस्मात्
नारूप्ये रूपसद्भावः,
कथमिदानीमनल्पकल्पोच्छिन्नाद् रूपात् पुनरपि रूपोत्पत्तिस्ततः
प्रच्युतानाम् ?
रूपोत्पत्तिस्तु चित्ततः ॥ ३ ॥
रूपस्य चित्तादेवोत्पत्तिस्तद्विपाकहेतुपरिभाविताल्लब्धवृत्तितः। कथ-
मनाश्रित्य रूपं चित्तं वर्तते ? कस्मान्न वर्तितव्यम् ? इहैवमदर्शनात् ।
कवडीकारान्तरेणाऽपि विना रूपधातौ न वर्तितव्यम् । किं कारणम् ?
इहैवमदर्शनात्। उक्तं २ यथा वर्तते ॥ ३ ॥
गतमेतत् ॥
इदं वक्तव्यम्—किमेषामाकाशानन्त्यायतनादीनामाकाशादय एवा-
लम्बनं यत एवं समाख्यायते ? न हि। कथं तर्हि ? त्रयस्तावत्

आह यदि रूपाणां निःसरणारूप्याः, यत्तह्यं क्तं सूत्रे—"नाहं
भवेन भवस्य निःसरणं वदामि" इति, तत् कथं रूपभवस्यारूप्यभवेन
निःसरणम् ? भवेन भवस्यानिःसरणवचनं तु तेनैव तस्यानिःसरणात् ।
तेनैव भवेन तस्यैव भवस्यानिःसरणादेवमुक्तम् । आस्रवानत्यन्त-
निःसरणाच्च । आस्रवनिःसरणम् । न हि रूपभवेन कामभवस्य
निःसरणमिति । आरूप्यभवस्यापि तेन निःसरणं भवति । न चात्यन्त-
निःसरणं कामभवात् तेन भवति; पुनरागमनात् । तथा आरूप्यभवेन
रूपभवस्य निःसरणम्, न कामभवस्य । न चात्यन्तनिःसरणं रूपभवाना-
मारूप्यभवेन ।
उक्तं यथा वर्तत इति । "निकायं जीवितं चात्र निश्रिता चित्त
सन्ततिः" (अभि० को० ३.३) इत्यादि ॥ ३ ॥
त्रय इति पुल्लिङ्गनिर्देशः । 'आरूप्याः' इत्यभिसम्बन्धनात् ।

१. अस्रवानि०—का० । २. उक्तं च पूर्वं—का० ।

११३८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ समापत्ति-
आकाशानानन्त्यविज्ञानानन्त्याकिञ्चन्यसंज्ञकाः ।
तथाप्रयोगात्,
अनन्तमाकाशम्, अनन्तं विज्ञानम्, नास्ति किञ्चिदित्येव मनसिकुर्वा-
णास्तेषु प्रयुज्यन्ते यथासंख्यम् । अत एषामेताः संज्ञा इति ।
मान्द्यात्तु नसंज्ञानाप्यसंज्ञकः ॥ ४ ॥
मृदुत्वात्तु संज्ञाया नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमुक्तम् । न हि सा पट्वी संज्ञा,
न च पुनर्नैव संज्ञेति ।
“यद्यपि तत्राप्येवं प्रयुज्यन्ते संज्ञारोगः संज्ञागण्डः संज्ञाशल्यः
असंज्ञकः१ सम्मोहम् एतच्छान्तमेतत् प्रणीतं यदुत नैवसंज्ञानासंज्ञायतनम्”
इति । कस्मात्तु तैस्तदेवं गृह्यत इत्यवश्यमिदं वक्तव्यं जायते । मृदुत्वात्
संज्ञानामित्येतदेवोक्तम् ॥ ४ ॥
“तथाप्रयोगात्” इति । प्रयोगकाले आकाशादीन्यालम्बनानि
भवन्ति । अन्यदा तु अन्येऽपि धर्मा यथासम्भवमालम्बनानीति दर्शयति ।
“मान्द्यात्तु नसंज्ञा-नाप्यसंज्ञकः” इति । चतुर्थ आरूप्य

निर्देशः अष्टमं कोशस्थानम् ११३६
इति मौलं समापत्तिद्रव्यमष्टविधम्,
इत्येतान्यष्टौ मौलानि समापत्तिद्रव्याणि यदुत चत्वारि ध्यानानि,
चत्वार आरूप्या इति ।
तेषा पुनः
त्रिधा ।
सप्त,
भवाग्रान्यानि सप्त त्रिविधानि ।
आस्वादनवच्छुद्धानास्रवाणि,
शुद्धकान्यास्रवाणि च ।
अष्टमं द्विधा ॥ ५ ॥
अनास्रवं नास्ति ।। ५ ।।
तत्र पुनः
आस्वादनासम्प्रयुक्तं सतृष्णम्,
तृष्णा ह्यास्वादना ।
लौकिकं शुभम् ।
शुद्धकम्,
लौकिकं कुशलं समापत्तिद्रव्यं शुद्धकमुच्यतेऽलोभादि शुद्धधर्मयोगात् ।
किं पुनस्तेनास्वादनासम्प्रयुक्तेनास्वाद्यते ?
तत् तदास्वाद्यम्,
तच्छुद्धकं समापत्तिद्रव्यं तेनास्वाद्यते समनन्तरातीतम् । यदास्वादयति
तस्माद् व्युत्थितो येनास्वादयति तत्समापन्नः ।
समापत्तिद्रव्याणि मौलानीति । शाखास्तेषां नोपन्यस्यन्त इत्य-
भिप्रायः ।
कथं सप्त त्रिविधानीति ? आह—"आस्वादनवत् शुद्धानास्रवाणि"
इति ।
अनास्रवं नास्तीति । संज्ञामान्द्यात् ॥ ५ ॥

११४० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ समापत्ति-
लोकोत्तरमनास्रवम् ॥ ६ ॥
यल्लोकोत्तरं समापत्तिद्रव्यं तदनास्रवम् । एषां च समापत्तिद्रव्याणां
ध्यानान्येव भवन्ति, नारूप्याः ॥ ६ ॥
तत्र
पञ्चाद्ये,
प्रथमे भागे पञ्चाङ्गानि ।
तर्कचारौ च प्रीतिसौख्यसमाधयः ।
वितर्कः, विचारः, प्रीतिः, सुखम्, चित्तैकाग्रता च-इत्येतानि
पञ्चाङ्गानि । समाधिः किलाङ्गं ध्यानं च । शेषाण्यङ्गानीति । यथा तु
चतुरङ्गसेना१, एवं पञ्चाङ्गध्यानम्२ ।
प्रीत्यादयः प्रसादश्च द्वितीयेऽङ्गचतुष्टयम् ॥ ७ ॥
द्वितीये ध्याने चत्वार्यङ्गानि—अध्यात्मसम्प्रसादः, प्रीतिः, सुखम्,
चित्तैकाग्रता च ॥ ७ ॥
तृतीये पञ्च तूपेक्षा स्मृतिः प्रज्ञा सुखं स्थितिः ।
तृतीये तु ध्याने पञ्चाङ्गानि—उपेक्षा, स्मृतिः, सम्प्रज्ञानम्, सुखम्,
यदास्वादयति तस्माद् व्युत्थित इति । शुद्धकात् । येनास्वादयति
तत्समापन्न इति । आस्वादनासम्प्रयुक्तम् ॥ ६ ॥
यथा तु३ चतुरङ्गसेना । नाङ्गेभ्योऽर्थान्तरभूता । एवं पञ्चाङ्गध्यानं
नार्थान्तरमिति स्वमतं दर्शयति । प्रीत्यादय इति । पूर्वोक्ताः प्रीति-सुख-
चित्तैकाग्रताः ।
अध्यात्मसम्प्रसादश्चेति । चतुरङ्गं द्वितीयम् ॥ ७ ॥
“तृतीये पञ्च तूपेक्षा” इति । संस्कारोपेक्षात्र गृह्यते । या प्रीतिर-
नाभोगलक्षणा । स्मृतिः उपेक्षानिमित्तस्यासम्प्रमोषः । स्मृत्यसम्प्रमोषे
१. चतुरङ्गा सेना—का० । २. पञ्चाङ्ग ध्यानम्—कां० ।
३. यथान्त—जा० ।

निर्देशः ] अष्टमं कोशस्थानम् ११४१
समाधिश्च । समाधिपर्यायो हि स्थितिः । "सम्यक्समाधिः कतमः ? या
चित्तस्य स्थितिः" इति सूत्रे वचनात् ।
चत्वार्यन्तेऽसुखादुःखोपेक्षास्मृतिसमाधयः ॥ ८ ॥
चतुर्थं ध्यानमन्त्यम् । तत्र चत्वार्यङ्गानि—अदुःखासुखा वेदना,
उपेक्षापरिशुद्धिः, स्मृतिपरिशुद्धिः, समाधिश्च ।
तान्येतान्यष्टादश ध्यानाङ्गानि भवन्ति ; प्रथमतृतीययोः पञ्चाङ्ग-
त्वात्, द्वितीयचतुर्थयोश्चतुरङ्गत्वात् ॥ ८ ॥
नामत एवम् ,
द्रव्यतो दश चैकं च,
द्रव्यत एतान्येकादश भवन्ति । प्रथमध्यानिकानि१ पञ्च ।
द्वितीयेऽध्यात्मसम्प्रसादो वर्धते । तृतीये उपेक्षास्मृतिसम्प्रज्ञानसुखानि ।
चतुर्थेऽदुःखासुखा वेदनेति । अत एवोच्यते—यान्यङ्गानि प्रथमे ध्याने
द्वितीयेऽपि तानीति । चतुष्कोटिकम् । प्रथमा कोटिर्वितर्कविचारौ । द्वितीया
अध्यात्मसम्प्रसादः । तृतीया प्रीतिः सुखं चित्तैकाग्रता च । चतुर्थी
धर्मा इति । एवं सर्वाणि ध्यानाङ्गानि परस्परं
योज्यानि ।
सम्प्रज्ञानता सम्प्रज्ञानम् । चतुर्थे उपेक्षापरिशुद्धिः । उपेक्षायाः परिशुद्धिः
उपेक्षापरिशुद्धिः; । अष्टावपक्षाला अपक्षीयन्ते ।
एवं स्मृतिपरिशुद्धिः ॥ ८ ॥
प्रथमध्यानिकानीति । प्रथमध्याने भवन्ति । अत एवोच्यत इति ।
यस्माद् द्वितीयादिषु अध्यात्मसम्प्रसादादयो वर्धन्ते । कथम् ? चतुष्कोटिकम् ।
स्यात् प्रथमे ध्याने न द्वितीये । स्याद् द्वितीये न प्रथमे । स्यादुभयोः । स्या-
न्नोभयोः । एवं सर्वाणि ध्यानाङ्गानि परस्पर योज्यानि । कथम् ? यान्यङ्गानि
प्रथमे ध्याने, तृतीयेऽपि तानि । चतुष्कोटिकम् । प्रथमा कोटिः—
वितर्कविचारप्रीतिसुखानि । द्वितीया—उपेक्षास्मृतिसम्प्रज्ञानसुखानि ।
तृतीया समाधिः । चतुर्थी कोटिः—उक्तनिर्मुक्ता धर्माः । यान्यङ्गानि
प्रथमे ध्याने, चतुर्थेऽपि तानि । चतुष्कोटिकम् । प्रथमा कोटिः—वितर्क-
विचारप्रीतिसुखानि । द्वितीया—अदुःखासुखा वेदना । तृतीया—समाधिः ।
१. प्रथम०—का० ।

११४२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ समापत्ति-
कस्मात् तृतीये ध्याने सुखं द्रव्यान्तरमुच्यते ? यस्मात्तद् वेदनासुखम्।
ध्यानयोस्तु
प्रस्रब्धिसुखमाद्ययोः ।
प्रथमद्वितीययोस्तु ध्यानयोः प्रस्रब्धिसुखमित्युक्तम् ।
इह प्रस्रब्धिसुखं तत्र वेदनासुखमिति कुत एतत् ? द्वयोर्ध्यानसमा-
पत्त्योः सुखेन्द्रियायोगात् ! न हि तयोः कायिकं युज्यते; समापन्नस्य
विज्ञानकायाभावात् । नापि चैतसिकम्; प्रीतिवचनात् । प्रीतिर्हि सौम-
नस्यम् । न सुखसौमनस्ययौगपद्यमस्ति । न चापि तयोः पर्यायेण ध्याने
वृत्तिर्युक्ता; पञ्चाङ्गवचनादिति ।
चतुर्थी—उक्तनिर्मुक्ता धर्माः । यान्यङ्गानि द्वितीये ध्याने, तृतीयेऽपि
तानि। चतुष्कोटिकम् । प्रथमा कोटिः—अध्यात्मसम्प्रसाद-प्रीति-सुखानि।
द्वितीया—उपेक्षा-स्मृति-सम्प्रज्ञानसुखानि । तृतीया—समाधिः। चतुर्थी
उक्तनिर्मुक्ता धर्माः । यान्यङ्गानि द्वितीये ध्याने, चतुर्थेऽपि वा तानि ।
चतुष्कोटिकम् । प्रथमा कोटिः—अध्यात्मसम्प्रसादप्रीतिसुखानि । द्वितीया—
तदङ्गानि, समाधि हित्वा । तृतीया—समाधिः। चतुर्थो—उक्तनिर्मुक्ता
धर्माः । यान्यङ्गानि तृतीये ध्याने, चतुर्थेऽपि तानि । चतुष्कोटिकम् । प्रथमा
कोटिः-समाधिवर्ज्यानि तदङ्गानि । द्वितीयापि—एवम् । तृतीया-
समाधिः। चतुर्थी—उक्तनिर्मुक्ता धर्माः । एतच्च तदेकावचरं नाम ।
कस्मात् तृतीये ध्याने सुखं द्रव्यान्तरमुच्यते इति । कथमुच्यते—
तान्येतानि अष्टादशध्यानाङ्गानि भवन्तीति विस्तरेणोक्त्वा पुनराह—नामत
एवम् । "द्रव्यतो दश चैकं च" (अभि० को० ८.९) द्रव्यत एतान्येकादश
भवन्ति । प्रथमध्यानिकानि पञ्च, द्वितीयेऽध्यात्मसम्प्रसादो वर्धते, तृतीये
उपेक्षास्मृतिसम्प्रज्ञानसुखानीति वचनात् ।
सुखेन्द्रियायोगादिति !। सुखेन्द्रियासम्भवात् । नास्त्येव चैतसिकं
सुखेन्द्रियं त्रिष्वपि हि ध्यानेषु, किं तर्हि ? कायिकमेव सुखमङ्गगणव्यवस्था-
पितम्; समाहितावस्थान्तरालसमुदाचारात् । दार्ष्टान्तिकानां किलैष पक्षः ।
तेषां हि न द्विभूमिकमेव सुखेन्द्रियं [मुद्रणदोषः/अस्पष्ट:] किं तर्हि ?
चतुर्भूमिकमपि सुखेन्द्रियं भवति । कामावचरम्, यावत्, तृतीयध्यान-
भूमिकमिति । अत एव च विभाषायां भदन्तेन सौत्रान्तिकेनोक्तम्—
'आभिधर्मिकाणाम् अरघट्टेनेव चक्षुर्विज्ञानादिकमधस्तादूर्ध्वं कृष्यते'

निर्देशः ] अष्टमं कोशस्थानम् ११४३
अपरे पुनराहुः—नास्त्येव चैतसिकं सुखेन्द्रियं त्रिष्वपि हि ध्यानेषु ।
किं१ तर्हि ? कायिकमेव सुखमङ्गं२ व्यवस्थापितमिति ।
यत्तर्हि सूत्र उक्तम्—"सुखेन्द्रियं कतमम् ? यत् सुखवेदनीयेन स्पर्शेन
स्पृष्टस्योत्पद्यते कायिकं चैतसिकं सातं विदितं वेदनागतम्—इदमुच्यते सुखे-
न्द्रियम्" इति ? केनापि अध्यारोपित एष पाठः । सर्वनिकायान्तरेषु
कायिकमित्येव पाठात् । "सुखं च कायेन प्रतिसंवेदयते" इति स्वशब्देन
वचनाच्च ।
मनःकायेनेति३ चेत्, एवमुक्त्वा को गुणः ? चतुर्थे ध्याने प्रश्रब्धि-
भूयस्त्वेऽपि सुखावचनाच्च । सुखवेदनानुकूला प्रश्रब्धिः सुखमिति चेत्,
तृतीये प्रश्रब्धिसुखावचनं कस्मात् ! उपेक्षोपहतत्वादिति चेत् ? न;
इति । तदेवमस्येष्टं भवति—चक्षुर्विज्ञानादिकद्वितीयादिध्यानभूमिकमपि
भवतीति ।
अध्यारोपित एष पाठ इति । योऽयं चैतसिक इति पाठः । सुखं च
कायेन प्रतिसंवेदयेत इति स्व-शब्देन वचनाच्चेति । तृतीयध्याननिर्देश
एवमुक्तम्—'स प्रीतेर्विरागाद् उपेक्षको विहरति स्मृतिमान् सम्प्रजानमानः,
सुखं च कायेन प्रतिसंवेदयते । यत्तदार्या आचक्षते—उपेक्षकः स्मृतिमान्
सुखविहारी तृतीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति' इति । यदि हि तच्चैतसिकं
स्यात्, कथं तत् कायेन प्रतिसंवेदयते । मनःकायेनेति । मनः-
समुदायेनैवमुक्त्वा । को गुण इति । सुखं च मनसा प्रतिसंवेदयति, सुखं च
कायेन प्रतिसंवेदयते—इत्येवं वा वक्तव्यं स्यादित्यभिप्रायः । चतुर्थे ध्याने
प्रश्रब्धिभूयस्त्वेऽपि सुखावचनाच्चेति । चतुर्थे ध्याने प्रश्रब्धिसुखं भूयो
भवति, बहुतरं भवति । ध्यानान्तरेभ्यश्च चतुर्थस्य प्रश्रब्धतरत्वात् ।
तद्भूयस्त्वेऽपि सुखस्यावचनम् । चतुर्थे ध्याने सुखं नोच्यते; तस्य सुखस्या-
वचनात् । वेदनासुखमेव तत् तृतीये ध्याने गम्यते, न चतुर्थे सुखा वेदनास्तीति
तत्र नोच्यत इत्यभिप्रायः । सुखवेदनानुकूला प्रश्रब्धिः सुखमिति चेत् ।
स्यान्मतम्—प्रथमद्वितीययोर्ध्यानयोः सुखवेदनानुकूला प्रश्रब्धिः, तद्द्वयोः
सुखमित्युक्त्वा, चतुर्थे ध्याने प्रश्रब्धिः सुखवेदनानुकूला न भवतीति नोक्ता ।
यद्येवं तृतीये प्रश्रब्धिसुखावचनं कस्मात् । तृतीयध्यानप्रश्रब्धिरपि सुख-
वेदनानुकूला भवति । तत्र प्रश्रब्धिसुखं कस्मान्नोक्तम् । वेदनासुखमेव
१-१ क० पुस्तके नास्ति । २. ०मङ्ग-का० । ३. मनस्का० का० ।
अभि० को० ४ : ८

उपेक्षयैव तद्वृद्धेः१। पूर्विकाभ्यां तद्विशेषात् । "यस्मिन् समये आर्यश्रावकः
प्रविवेकजां प्रीतिं कायेन साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरति" ( )
इत्यत्र सूत्रे प्रश्रब्धिसुखयोः पृथग्वचनान्न प्रश्रब्धिरेव सुखम् ।
समापन्नस्य कथं कायविज्ञानमिति चेत् ? समाधिविशेषजेन प्रश्रब्धि-
नाम्ना२ सुखवेदनीयेन वायुना कायस्फुरणात् । बहिर्विक्षेपात् समाधिभ्रंश
इति चेत् ? न; समाधिजस्यान्तःकायसम्भूतस्य कायसुखस्य समाध्यनु-
कूलत्वात् । कायविज्ञानकाले व्युत्थितः स्यादिति चेत् ? न; अतएव ।
हि तत्र भवाङ्गद्रव्यवस्थापितम् । न प्रश्रब्धिसुखम्; द्विसुखापाठात् ।
उपेक्षोपहतत्वादिति चेत् । स्यान्मतम् तृतीये ध्याने उपेक्षा संयन्तालक्षणा
भवति, तयोपहता प्रश्रब्धिरिति नोच्यते इति ? न; उपेक्षयैव तद्वृद्धेः ।
नैतदेवम्, उपेक्षयैव तु तत्र तृतीये ध्याने प्रश्रब्धिसुखवृद्धेः । न ह्यपघातहेतुनैव
वृद्धियुज्यत इति । कथमुपेक्षयैव तद्वृद्धिः ? अतो ब्रवीति--पूर्विकाभ्यां
तद्विशेषादिति । पूर्विकाभ्यामिति प्रथमद्वितीयध्यानप्रश्रब्धिभ्याम् ।
तृतीयध्यानप्रश्रब्धिविशिष्टा; पूर्विकाभ्यां३ ध्यानाभ्यां तृतीयस्य विशिष्टत्वात् ।
यस्मिन् समये इति विस्तरः । यस्मिन् समये आर्यश्रावकः प्रविवेकजां प्रीतिं
कायेन साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरति, पञ्चास्य धर्मास्तस्मिन् समये
प्रहीयन्ते । पञ्च धर्मा भावनापरिपूरिं गच्छन्ति--अध्यात्मसम्प्रसादः,
प्रीतिः, प्रश्रब्धिः, सुखम्, समाधिश्चेति । प्रश्रब्धिसुखयोरनन्यत्वे कथमेशां
पञ्चत्वं स्यात् ! अर्थान्तरत्वे च सति कायिकमेव सुखं त्रिष्वपि ध्यानेषु
इति सिद्धं भवति ।
समापन्नस्य कथं कायविज्ञानमिति ? अत्रोच्यते--समाधिविशेषजेन
प्रश्रब्धिनाम्ना सुखवेदनीयेन सुखवेदनानु Retain : सुखवेदनानुकूलेन वायुना कायस्फुरणात्,
कायध्यातनात् । किम् ? कायविज्ञानं भवत्येवेति । बहिर्विक्षेपात्
समाधिभ्रंश इति चेत् । यदि मन्येत--कायविज्ञानोत्पत्त्या बहिर्विक्षेपात्
बाह्यविषयविक्षेपात् समाधिभ्रंश इति ? नः समाधिजस्येति । नैतदेवं
भविष्यति । कस्मात् ? समाधिजस्यान्तःकायसम्भूतस्य अर्वाग्जर्भूतस्येत्यर्थः ।
कायसुखस्य कायविज्ञानसम्प्रयुक्तस्य उदितसुखस्य समाध्यनुकूलत्वान्नास्मात्
समाधिभ्रंश इत्यर्थः । न; अतएवेति । न कायविज्ञानकाले व्युत्थितः
स्यात् । अत एव । कारणात् । समाध्यनुकूलत्वादित्यर्थः । तत्सम्मुखी-
१. तद्वृद्धिः-का० । २. संज्ञकेन-ना० ।
३. पूर्विकाभ्यां-जा० ।

निर्देशः ] अष्टमं कोशस्थानम् ११४५
कामावचरेण कायविज्ञानेन$^१$ रूपावचरस्प्रष्टव्यविज्ञानानुत्पत्तिरिति चेत् ?
न; प्रस्रब्धिविज्ञानस्योत्पत्तेः ।
अनास्रवे अपि स्प्रष्टव्यकायविज्ञाने स्याताम् । मा भूत् किञ्चिदङ्गं
सास्रवं किञ्चिदनास्रवमिति चेत् ? कायिकप्रस्रब्धिसम्बोध्यङ्गवचनात्$^२$ ।
इष्टे बोध्यङ्गानुकूलत्वादिति चेत् ? अनास्रवत्वमप्येवम् ।
“सास्रवा धर्मा कतमे ? चक्षर्यावदेव स्प्रष्टव्यम्” इत्यस्य सूत्रस्य
विरोधादिति चेत् ? न; अन्यस्प्रष्टव्यकायविज्ञानाभिसन्धिवचनात् । न
भावान्तरं हि पुनरुपतिष्ठते समाधिः—इत्यभिप्रायः । कामावचरेण
कायविज्ञानेन कामावचरस्य स्प्रष्टव्यस्याग्रहणात् रूपावचरमेतत् कायविज्ञानम्,
न कामावचरम् । अत एव तत्सम्प्रयोगि सुखं ध्यानाङ्गं ने सिद्धयति ।
प्रस्रब्धिविज्ञानस्योत्पत्तेरिति । रूपावचरस्य कामावचरेण कायविज्ञानेन
कायेन्द्रियेण समाधिवलाधानात् । तद्धि कायेन्द्रियं समाहितस्य तामवस्थां
गतम दृष्टधंभूमिकस्य कायविज्ञानस्याश्रयो भवतीति ।
अनास्रवे अपीति । स्प्रष्टव्यं च प्रस्रब्धिलक्षणं तदालम्बनं च
कायविज्ञानं स्प्रष्टव्यकायविज्ञाने अनास्रवे अपि स्याताम् । किं कारणम् ?
इत्याह- मा भूत् किञ्चिदङ्गं सास्रवं किञ्चिदनास्रवमिति चेत् । यद्येवं
मन्येत । कायिकप्रस्रब्धिसम्बोध्यङ्गवचनादिष्टेः । 'यापि कायप्रस्रब्धिः तदपि
प्रस्रब्धिसम्बोध्यङ्गप्रभिज्ञायै सम्बोधये निर्वाणाय संवर्तते । यापि
चित्तप्रस्रब्धिः, यावदेव स्प्रष्टव्यानि सम्बोध्यङ्गमभिज्ञायै सम्बोधये निर्वाणाय
संवर्तन्ते”—इति वचनात् । बोध्यङ्गवचनादिष्टे स्प्रष्टव्यकायविज्ञाने अनास्रवे
इति । बोध्यङ्गानुकूलत्वादिति चेत् । अथैवं परिह्रियेत - यस्मात् कायिकी
प्रस्रब्धिर्बोध्यङ्गानुकूला, तस्माद् बोध्यङ्गमित्युपचर्यते, न तु बोध्यङ्गमिति ।
अनास्रवत्वमप्येवम् । अनास्रवत्वानुकूलत्वात् ते स्प्रष्टव्य-कायविज्ञाने
अनास्रवे इत्युपचर्येते । न त्वनास्रवे एवेति । एवमनयोरनास्रवत्वम् ।
सास्रवा धर्मा इति विस्तरः । “सास्रवा धर्माः कतमे ? यावदेव
चक्षुः, यावन्त्येव रूपाणि, य वदेव चक्षुर्विज्ञानम्, यावत् यावानेव कायः,
यावन्त्येव स्प्रष्टव्यानि, यावदेव कायविज्ञानम्” ( ) इति । अस्य
सूत्रस्य विरोध इति एवं चेन् मन्येत । तन्न; अन्यस्प्रष्टव्यकायविज्ञानाभि-
१. कायेन्द्रियेण-का० ।
२. ०बोध्यङ्ग०-का० ।