अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] अष्टमं कोशस्थानम् ११२६
कीदृशं पुनः कुशलमेकाग्र्यं प्रथमं ध्यानम्, कीदृशं यावच्चतुर्थम् ?
प्रथमं तावत्—
विचारप्रीतिसुखवत्,
विचारप्रीतिसुखसंयुक्तं कुशलमेकाग्र्यं तत् प्रथमं ध्यानम् । विचार-
वचनाद् वितर्कोऽप्युक्तो भवति; साहचर्याद् धूमाग्निवत् । न हि प्रीतिसुखवान्
विचारो विना वितर्केणास्ति ।
शेषं पुनर्ध्यानत्रयम्
पूर्वपूर्वाङ्गवर्जितम् ।
‘शुभैकाग्र्यम्’ वर्तते । विचारविवर्जितं प्रीतिसुखवत् द्वितीयम्,
विचारप्रीतिवर्जितं तृतीयम्, विचारप्रीतिसुखवर्जितं चतुर्थमिति ।
अनेन कामरागादिपर्यवस्थानस्यापि ध्यानत्वे सति न दोष इति
दर्शयति--धूमाग्निवदिति । यथा ‘धूमोऽत्र’ इति धूमवचनेनाग्निरप्युक्तो
भवति; साहचर्यात् । न विनाग्निना धूमो भवतीति । अनेनैव चाविना-
भावित्वेन धूमस्याभ्यर्हितत्वम्—यत्र हि धूमस्तत्राग्निः, न तु यत्राग्निस्तत्र
धूमः । तथा हि—अयोगुडाङ्गारादिष्वग्निरेव गृह्यते, न धूमः । अस्माच्चाभ्य-
र्हितत्वाद् धूमस्य पूर्वनिपातः, वासुदेवार्जुनवत् । अन्यथा हि “द्वन्द्वे घि”१ (पा०
सू० २.२.३२) इत्यग्निशब्दस्य पूर्वनिपातः स्यात् । कथं पुनः साहचर्येण हि
प्रीतिसुखवान् विचारो विना वितर्केण नास्ति । यथा ध्यानान्तरविचारः । न
प्रीतिसुखवानिति अवितर्कः, नैवमयं विचारः । विशेषितो ह्ययं विचारः प्रीति-
सुखसहपठितः “विचारप्रीतिसुखवत्” (अभि० को० ८.२) इति वक्ष्यति ।
वितर्कवर्जितं द्वितीयं ध्यानमिति ध्यानान्तरमपि द्वितीयं ध्यानं प्राप्नोति ।
किं च चत्वार्यङ्गानि प्रथमध्याननिर्देशावसानेऽनेनानुक्रमेणोक्तानि—'सवितर्कं
सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति' इति । ततः
विचारप्रीतिसुखसमाधयः प्रथमे ध्याने भवन्ति । एभिश्चतुर्भिरङ्गैर्वितर्केण च
सर्वप्रथमोक्तेन पञ्चाङ्गमुच्यते । द्वितीयं पुनरुच्यते—'अवितर्कमविचारं समा-
धिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति' इति । चतुर्णामेषां पूर्वाङ्गेन
विचारलक्षणेन वर्जितमिति । तृतीयमप्येवमुच्यते—'स प्रीतेर्विरागात् उपेक्षको
विहरति विस्तरेण, यावत् सुखविहारीति तृतीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति'
१. द्वन्द्वेऽपि—जा० ।