अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

उपेक्षयैव तद्वृद्धेः१। पूर्विकाभ्यां तद्विशेषात् । "यस्मिन् समये आर्यश्रावकः
प्रविवेकजां प्रीतिं कायेन साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरति" ( )
इत्यत्र सूत्रे प्रश्रब्धिसुखयोः पृथग्वचनान्न प्रश्रब्धिरेव सुखम् ।
समापन्नस्य कथं कायविज्ञानमिति चेत् ? समाधिविशेषजेन प्रश्रब्धि-
नाम्ना२ सुखवेदनीयेन वायुना कायस्फुरणात् । बहिर्विक्षेपात् समाधिभ्रंश
इति चेत् ? न; समाधिजस्यान्तःकायसम्भूतस्य कायसुखस्य समाध्यनु-
कूलत्वात् । कायविज्ञानकाले व्युत्थितः स्यादिति चेत् ? न; अतएव ।
हि तत्र भवाङ्गद्रव्यवस्थापितम् । न प्रश्रब्धिसुखम्; द्विसुखापाठात् ।
उपेक्षोपहतत्वादिति चेत् । स्यान्मतम् तृतीये ध्याने उपेक्षा संयन्तालक्षणा
भवति, तयोपहता प्रश्रब्धिरिति नोच्यते इति ? न; उपेक्षयैव तद्वृद्धेः ।
नैतदेवम्, उपेक्षयैव तु तत्र तृतीये ध्याने प्रश्रब्धिसुखवृद्धेः । न ह्यपघातहेतुनैव
वृद्धियुज्यत इति । कथमुपेक्षयैव तद्वृद्धिः ? अतो ब्रवीति--पूर्विकाभ्यां
तद्विशेषादिति । पूर्विकाभ्यामिति प्रथमद्वितीयध्यानप्रश्रब्धिभ्याम् ।
तृतीयध्यानप्रश्रब्धिविशिष्टा; पूर्विकाभ्यां३ ध्यानाभ्यां तृतीयस्य विशिष्टत्वात् ।
यस्मिन् समये इति विस्तरः । यस्मिन् समये आर्यश्रावकः प्रविवेकजां प्रीतिं
कायेन साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरति, पञ्चास्य धर्मास्तस्मिन् समये
प्रहीयन्ते । पञ्च धर्मा भावनापरिपूरिं गच्छन्ति--अध्यात्मसम्प्रसादः,
प्रीतिः, प्रश्रब्धिः, सुखम्, समाधिश्चेति । प्रश्रब्धिसुखयोरनन्यत्वे कथमेशां
पञ्चत्वं स्यात् ! अर्थान्तरत्वे च सति कायिकमेव सुखं त्रिष्वपि ध्यानेषु
इति सिद्धं भवति ।
समापन्नस्य कथं कायविज्ञानमिति ? अत्रोच्यते--समाधिविशेषजेन
प्रश्रब्धिनाम्ना सुखवेदनीयेन सुखवेदनानु Retain : सुखवेदनानुकूलेन वायुना कायस्फुरणात्,
कायध्यातनात् । किम् ? कायविज्ञानं भवत्येवेति । बहिर्विक्षेपात्
समाधिभ्रंश इति चेत् । यदि मन्येत--कायविज्ञानोत्पत्त्या बहिर्विक्षेपात्
बाह्यविषयविक्षेपात् समाधिभ्रंश इति ? नः समाधिजस्येति । नैतदेवं
भविष्यति । कस्मात् ? समाधिजस्यान्तःकायसम्भूतस्य अर्वाग्जर्भूतस्येत्यर्थः ।
कायसुखस्य कायविज्ञानसम्प्रयुक्तस्य उदितसुखस्य समाध्यनुकूलत्वान्नास्मात्
समाधिभ्रंश इत्यर्थः । न; अतएवेति । न कायविज्ञानकाले व्युत्थितः
स्यात् । अत एव । कारणात् । समाध्यनुकूलत्वादित्यर्थः । तत्सम्मुखी-
१. तद्वृद्धिः-का० । २. संज्ञकेन-ना० ।
३. पूर्विकाभ्यां-जा० ।